قوسايلار نەمەسە نۇق پايعامباردىڭ رۋى كىم؟ (جالعاسى)

/uploads/thumbnail/20170708211502145_small.jpg

جالعاسى. باسى مىنا سىلتەمەدە.    

     تاريح تاعلىمى: اتام قازاقتىڭ بۇكىل مەن بۇگىن دەگەن سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى «ۇكى، ۇگى» بولاتىنى دا وسىدان. قۇرمەتتى وقىرمان! ەسكە ۇستا! ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءوز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسىپ كورگەن ەمەس. اتالارىمىز تاريحتى وسىلاي جازعان، اتالارىن وسىلاي سىيلاعان. ءسوز جاساساڭ، وسىلاي جاسا. تاريح جازساڭ، وسىلاي جاز. دانالىق دەپ وسىنى ايت!

         ەجەلگى شەجىرەلەردىڭ بارىندە نۇق پايعامباردىڭ حام (قام)، سام (شام) جانە يافەس ەسىمدى ءۇش ۇلىنىڭ بولعاندىعى ايتىلادى. «نۇح پايعامبار ءۇش ۇلىن ءۇش تاراپقا: حام اتتى ۇلىن ءۇندىستان جاققا، سام اتتى ۇلىن يران جاققا، يافەس اتتى ۇلىن سولتۇستىك جاققا جىبەردى. ۇشەۋىنە ايتتى: «ادام پەرزەنتتەرىنەن ۇشەۋىڭىزدەن وزگە ەشكىم قالعان جوق، ۇشەۋىڭىز ءۇش جۇرتقا وتىرىڭىز، ۇرپاقتارىڭىز كوپ بولسا، سول بارعان جەرلەرىڭىزدى جۇرت ەتىپ وتىرىڭىز».

        يافەس اتاسىنىڭ امىرىمەن جۋدى (قازىرگى اتاۋى قازىعۇرت م.ق.) تاۋىنان كەتىپ، ەدىل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتى. يافەستىڭ سەگىز ۇلى بار ەدى، ۇرپاقتارى كوپ بولدى. ولار مىنالار: تۇرىك، حازار، ساقلاپ، ورىس، مەڭ، شىن، كەيمار، تاريح. يافەس ولەرىندە ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى تۇرىكتى وتىرعىزىپ، وزگە ۇلدارىنا: «بارشاڭىز تۇرىكتى پاتشا ءبىلىپ، ونىڭ سوزىنەن شىقپاڭىزدار»، -دەپ وسيەت قىلدى، وعان يافەس ۇعلانى (وعلانى) دەگەن لاقاپ قويدى» (ءابىلعازى «تۇرىك شەجىرەسى»).

        وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي نۇق پايعامباردىڭ ءوز قاۋىمى، ياعني ونىڭ رۋلاستارى بۇگىنگى قازاق دالاسىندا، ياعني قازىق جۇرتتا (قازىعۇرتتا) قالىپ وتىر. ەگەر بىلە بىلسەڭ، ياعني ءسوز تۇسىنەر اقىلىڭ مەن ءبىلىمىڭ بولسا ولاردىڭ سول جەردە ءالى وتىرعانىن دا، سول نۇق پايعامبار قاۋىمىنىڭ وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەگەنىن دە باعامداۋعا ءتيىسسىڭ.

       قازاق اتامنىڭ بىزگە قالدىرعان وسيەتى بويىنشا اللاتاعالا دۇنيەنى جاراتقاندا ءبارى-بارىن ۇش-ۇشتەن جاراتقان. اللاتاعالا دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە  اللا، اتا جانە اعا دەگەن ءۇش كيەلى ۇعىمنان تۇرادى. بۇكىل جاراتىلىستىڭ دا ءۇش اناسى بار: اۋا انا، وت انا جانە جەر انا. اللاتاعالا بۇكىل عارىش-عالامدى دا، سونىڭ ىشىندە ادامدى دا وسى ۇشەۋىنىڭ قوسپاسىنان جاساعان. ءۇش سانى مەن، سەن جانە ول. ءۇش سانى ادامزات بالاسىن (قۇدايكەنىڭ كوشىن) بۇكىل الەمدىك توپان سۋدان الىپ شىققان قوساي اتامىزدىڭ ساندىق اتاۋى. قوسايدىڭ ءسوز ءتۇبىرى «وس» (جەر ءوز وسىندە اينالادى)، ياعني وزەك دەپ اتالاتىنى وسى. ولار قۇدايكە ەلىنىڭ كوشىن انا «دۇنيەدەن» مىنا «دۇنيەگە» جالعاعان كوپىر. مىنا باتىس ەلدەرىنىڭ عارىشتى كوسموس (قوساي موست-قوساي كوپىر) دەپ جۇرگەندەرىنىڭ سىرى وسى.       

       2007 جىلى 360 اۋليەلى كيەلى ماڭعىستاۋداعى قاراتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭدارىنىڭ ءبىرى وتپان تاۋعا «اداي اتا-وتپان تاۋ» تاريحي كەشەنى سالىنىپ، اداي اتا كەسەنەسى بوي كوتەرگەلى بەرى جىل سايىن اتادان قالعان ونەگەلى جول، قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا، اداي اتا ۇرپاقتارى كەزەك كەزەگىمەن وتپان تاۋدىڭ باسىندا بىرلىك وتىن جاعىپ، 14 ناۋرىز كۇنى امالدى قارسى الىپ، ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ تويىن تويلاپ كەلەدى. بيىلعى كەزەك – اداي اتانىڭ ەكىنشى نەمەرەسى – ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى — اعا بالاسى - قوساي اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى.         

         وتپان تاۋدا جاعىلعان وتتىڭ عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولۋىن اللادان تىلەپ، وسىعان قولىمىزدان كەلگەن ۇلەسىمىزدى قوسايىق، اعايىن!  وسىڭدەر! ونىڭدەر! ۇلى اتالارىڭىزعا لايىق ۇرپاق تاربيەلەڭىزدەر! وشاقتارىڭىزدىڭ وتى سونبەگەي!

         بىرلىك وتىن ماڭگى بىرگە جاعايىق!

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى،

ماڭعىستاۋ

قاتىستى ماقالالار