Qamshy.kz minberinde Qojyrbaıuly Muhambetkárim esimdi avtordyń tarıh pen tilge qatysty maqalalary buǵan deıin de birneshe márte jarıalanǵan. Avtor óziniń kezdeısoq hám jurttan bógde tyń oılarymen oqyrmanyn qyzyqtyrady. Ol birde etımologıalyq qısynǵa súıense, birde tarıhı derekterdi alǵa tartady. «Qamshy» portaly avtordyń taqyryby tosyn kezekti maqalasyn oqyrman nazaryna usynady. Qarsy ýáj, qosar pikirlerińiz bolsa marhabat!

Shyńǵysty han kóterip, uly han mártebesin bergen jeri ózimizdiń qazaq jeri Ertis aımaǵyndaǵy (Semeı oblysy) Shyńǵys taýy bolyp tabylady jáne sol taıpalardyń barlyǵy qazirgi qazaq eliniń quramynda.

«Bizdiń qazaqtyń eski sózinshe: - Bul Shyńǵys taýynyń Shyńǵys atanǵany baıaǵyda Shynǵys han tamam muńǵyl - tatardy alyp, úlken han bolǵanda, osy Shyńǵys taýynda qol astyndaǵy elderdiń taıpa basy bekteri kelip, myna Qaraýyl ózeniniń kún shyǵys jaǵyndaǵy han bıiginiń basyna aq kıizge salyp, han kóterip Shyńǵysty alyp shyqqan. ...Shyńǵys hannyń shyn aty Temýshın edi. Sol úlken han bolǵanda, Shyńǵys qoıdy, maǵynasy – bek myqty, zor degen sóz.

Bul taýdyń Shyńǵys atanǵany, sol ana bıiktiń Han bıigi atanyp, osy biz qystap otyrǵan ózenniń Han ózeni atanǵany, bári de sol Shyńǵys han atymen baılanysty», dep jazypty Shákárim Qudaıberdiuly óziniń «Túrik, Qyrǵyz, Qazaq hám handar shejiresi» atty eńbeginde. «Karımov, Hýsaınov osherkasynyń matbaǵasy» Orynbor qalasy, 1911 jyl. (50-51bet).

«Hıjranyń bes júz toqsan toǵyzynshy (jańa eseppen 1202 jyly) dońyz jylynda qyryq jasynda Shyńǵysty han kóterdi. Naıman kire degen jerde úlken toı jasap, as berdi» («Túrik shejiresi» 58 bet).

 «202. Barys jyly (1206 j.) kıiz qabyrǵalarynyń ishinde turǵan halyqty durys jolǵa salǵan kezde, Onon ózeniniń bastaýynda jınalys ótkizdi. Osy jerde aq tý kóterilip, Shyńǵysqan handyqqa saılandy. Osy jerde Muqalyny govan saılady. Osy jerde ol Jebege naıman Kúshlik-hannyń izine túsip, joryqqa shyǵýdy buıyrdy» («Asyl ańyz» 259 bet).

Endi biz osy keltirilgen derekterdiń qaısysy shyndyqqa jatady degen suraqqa jaýap izder bolsaq, Shákárim atamyzdyń deregin taza shyndyq dep qabyldaýymyz kerek. Sebebi, Shákárim atamyzdyń keltirgen dereginiń tarıhı-toponomıkalyq aıǵaqtamasy sol jerde áli tur. Menińshe, dál osyndaı dálelge aqyl-esi durys jan balasy daý aıtpasa kerek-ti. Onyń ústine tarıhı derekterdiń qaı - qaısysy da Naımandardyń sol zamandarda  Ertis ózeniniń joǵarǵy jaǵynda ornalasqanyn jazady. Onyń ústine qazirgi Shyńǵystaý, Han bıigi, Han ózeni ornalasqan aımaqtyń, sol zamanda Ábilǵazy atamyz aıtqandaı  Naıman kire atalǵanyn qosyńyz.      

Osy aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy, Shyńǵys han atamyzdyń sonda qazirgi tarıhymyzda jazylyp júrgendeı,  ata-babalarynyń atamekeni, qazaq dalasyna «qonys aýdarǵan» mezgili 1219 jyl emes, 1202 jyl. Al, shyndyǵynda bul qonys aýdarý emes, olardyń óz ata-mekenderindegi qys-qystaý, jaz-jaılaýlaryndaǵy emin-erkin kóship-qonyp júrýi bolyp tabylady. Syrt eldiń tarıhshylary Qazaqtyń Ata saltyn bilmegendikten ártúrli jańsaq boljamdar jasaı bergen.

Shyńǵys hannyń teginiń qazaq, ony han kótergender qazaqtar ekendigin Mańǵystaýlyq Qalnıaz aqyn Shyńǵys hannyń tikeleı urpaǵy Hıýa hany Muhammed – Rahımge:

       «Arjaǵym alash urandy

       El edik baıtaq quraldy

       Han kótergen qazaqpyz

Shyńǵys han – arǵy babańdy» dep jyrlaǵan. «Mańǵystaýdyń jyr-dastandary»  (52 bet). Qazaqtyń tek qana óz balasyn han kóteretinine kimniń qandaı daýy bar?

«Qupıa shejireniń» túpnusqasynyń qazaq tilinde jazylǵandyǵyn jan-jaqty zerttep dáleldegen qazaqtyń tarıhshy ǵalymy Q.Danıarov óziniń, «Shyńǵysqan tarıhy» atty kitabynda «Mońǵoldyń qupıa shejiresin» - «Kazahskıı geroıcheskıı epos Chıngısqana» dep ataǵan (Q.Danıarov «Shyńǵysqan tarıhy» 90-92 better).

Osy qupıa shejireni «Mońǵol» tilinen «Mońǵol» tiline aýdarǵan Mońǵolıanyń til ǵylymynyń doktory D.Serinsodnym bylaı dep jazypty: «Qupıa shejireni» kóne mońǵol tilinen qazirgi mońǵol tiline aýdarý úshin mynadaı shyǵarmalardy paıdalandyq:

1. «Qupıa shejireniń» Kozın bastyrǵan nusqasy men orys tiline aýdarǵan dápteri (S.A.Kozın.

«Sokrovennoe skazanıe», tom 1. 1941).

2. Lývsyndanzyn shyǵarǵan jazba “Altyn shejire”.
3. «Qupıa shejireniń» Kafarov jazǵan kóshirmesi men sóz asty aýdarmasy.
4. Kafarovtyń qytaı tilinen orys tiline aýdarǵan nusqasy (Arhımandarıt Paladı

(Kafarov). «Starınnoe mongolkoe skazanıe o Chıngız hane»).

5. «Qupıa shejireniń» Henıshtiń 1935-1939 jyldary bastyrǵan kóshirmesi men sózdigi.
6. Rashıd ad-Dın jazǵan mońǵol tarıhy jáne Berezınniń orys tiline aýdarǵan dápteri.
7. «Qupıa shejireniń» qytaı tilinen mońǵol tiline Barǵa (rý aty) Sendisúrin aýdarǵan

nusqasy (eki dápter).

8. «Shyńǵystyń tegi», «Altyn shejire», «Mońǵolǵa qatysty tarıhtar men sózdikter», «Qupıa

shejireniń» Pozdneev jasaǵan jartylaı kóshirmesi, Altyn-Oshyr jasaǵan kóshirmesi, Henısh aýdarǵan jartylaı aýdarmasy, Vladımırsovtyń «Mońǵoldyń qoǵamdyq qurylysy» atty kitaby t.b.

Bul kitaptardy arqaý ete otyryp «Qupıa shejireni» kóne mońǵol tilinen baıyrǵy mońǵol árpimen kóshirip jazyp, uǵynylýy qıyn árbir sózge túsinik berdik. Budan keıin bul kóshirmeni negiz etý arqyly ejelgi, túsiniksiz sózder men sóılemderdi qazirgi mońǵol adamyna uǵynyqty sóz-sóılemdermen almastyryp, búgingi mońǵol tiline aýdardyq. Sebebi budan 700 jyl burynǵy mońǵol tili qazirgi mońǵol tilinen anaǵurlym basqasha bolǵandyqtan, ony azdaǵan zıalylar bolmasa, qalyń jurtshylyqtyń túsinbeıtini daýsyz. Sóıtip, «Qupıa shejireniń» naqty nusqasyn tek zıalylar úshin basýdan góri, aldymen ony mońǵol oqyrmandaryna tanystyrý maqsatymen shyǵarmanyń mán-maǵynasyn ózgertpeı, til kórkemdigin buzbaı usynyp bastyryp otyrmyz». Budan shyǵatyn qorytyndy, joǵaryda kórsetkenimdeı Shyńǵysqan zamanyndaǵy muńaldar taza qazaqsha sóılegen jáne olardyń bári de qazaq dep atalǵan. Al búgingi mońǵoldar ózge jurtpen, ásirese qytaımen aralasyp, Muńaldaı uly atalarynyń atyn saqtap qalýǵa shamalary jetpeı muńaldan «mońǵolǵa» aınalyp ketken. Ózderińiz bir sátke oı júgirtip qarańyzdar, Shyńǵys handaı uly tulǵany dúnıege ákelgen Qazaqtyń kenjesi, qarashańyraǵynyń, Muńal oshaqtyń  ıesi, Adaıdyń kenje nemeresi Muńaldyń aty men tilin saqtaı almaǵan  elge ne aıtýǵa bolady. Al, qazaqtar, onyń ishinde, ásirese adaılar, sol Shyńǵysqan zamanyndaǵy atalarynyń atynda, rýlyq shejiresinde, tilinde, salt-dástúrinde, ádet-ǵurpynda, tipti bári-bári, bárinde túgel saqtap búgingi kúnge jetkizdi. Sondyqtan búgingi Mońǵolıa Qazaqtyń qara shańyraǵynan bólinip otaý tikken kóp balasynyń biri bolyp tabylady.  

Qazirgi Mońǵolıadaǵy mońǵoldardyń óz ata – tekterin umytyp, ózge halyqqa aınalyp ketkenin myna bir aýyz sózden de kórýge bolady. Qupıa shejirede «Mońǵoldyń aýyrýyq (aýraq, aýrýyq) ordasy» degen sóz jıi qoldanylǵan. Búgingi Mońǵolıadaǵy mońǵoldar, tipti olardyń til ǵalymdary da bul sózge tıanaqty túsinik bere almaýda. Mysaly, joǵaryda aty atalǵan ıońǵol ǵalymy D.Serinsodnym bylaı dep jazady. «Múmkin burynǵy «Aýyrýyq» sózi kónelengendikten, mońǵol sóziniń maqamyna oraı qubylyp, ozat degen uǵymdy bildiretin «abyrǵy» (chempıon) sózi bolyp ózgergen. ...Múmkin Aýyrýyq degen ataý «abyrǵy – úlken, aǵý – úlken» degen sóz emes, qazirgi mońǵol tilindegi aǵurys, ýyrhaı (aǵýyrhaı), aǵýlyq, aǵýylǵy degen sózdermen tektes. Aýyrýyq sózi teginde zat qoıatyn qoıma, qamba (aǵýlyq) degen maǵynany bildiretin tárizdi. Hİİİ ǵasyr kezinde qaǵan ordasynyń ortalyǵyn Aýyrýyq dep ataǵan sıaqty. Batys Mońǵolıada qoımany ýyrh dep te ataıdy. Kerlinniń Kóde araly qazirgi Baıulan (Baıuly M.Q.) ekeni daýsyz. Sol sıaqty Kóde araldyń Dolan Bultyǵy – qazirgi Dolad, Kerlinniń Aýrýyǵy – qazirgi Abyrǵy degen pikirdi biz usynyp otyrmyz» deıdi.

Budan shyǵatyn qorytyndy, ózderiniz kórip otyrǵandaı qazirgi mońǵoldar «ýyq» degen sózdi túsinbeıdi, ony arhaızm dep otyr.  «Aýyr ýyq» taza qazaq sózi. «Ýyq» dep, qazaqtyń kıiz úıiniń shańyraǵyn tireıtin, ıaǵnı shańyraq pen keregelerdiń arasyn jalǵap turatyn uzyn aǵash syryqshalardy aıtady. Sonda «aýyr ýyq» sózi, tikeleı súıegi aýyr úı, aýyr orda bolyp shyǵady, al «Qupıa shejirede»  alyp orda, ortalyq orda degen maǵyna da qoldanylǵan. 

Meniń osy keltirgen dálelimniń taǵy bir bultarpas aıǵaǵyn Shyńǵys qaǵannyń óz urpaǵynan shyǵyp han bolǵan jáne óz tarıhyn ózi jazyp qaldyrǵan Ábilǵazy atamyzdyń «Túrik shejiresi» atty tarıhı eńbeginen de kórýge bolady. Bul eńbektiń biz úshin birden – bir qundylyǵy, onyń taza kóne túrik tilinde, ıaǵnı qazaq tilinde jazylýy. Atamyzdyń óz aıtýynsha, «Bul tarıhty jaqsyly-jamandy barshasy bilsin dep túrkı tilimen jazdym. Túrkı tilimen, sonshalyq bes jasar bala túsinetindeı etip jaqsy jazyppyn, túsinikti bolsyn dep shaǵataı túrkisinen, parsy, arab tilderinen bir sóz qospaımyn» degen (30 bet).  «Túrik shejiresin»  álemniń kóptegen elderi, onyń ishinde ásirese túrik elderi óz tilderine aýdaryp jatqanda, bul eńbek qazaq tiline aýdarylǵan emes. Onyń sebebi – shyǵarma tiliniń basqa tildermen kóp aralaspaı, taza saqtalǵan kóne túrki tili, ıaǵnı onyń qazaqtyń Ana tili ekendigi.  Mundaı pikirdi Ábilǵazy shyǵarmalarynyń tilin zerttegen A.N.Kononov, S.N.Ivanov, T.R.Qordabaev sıaqty ǵalymdar da rastaıdy. Bul degeniń barlyq túrik halyqtarynyń túp qazyǵy, ata jurty, qara shańyraq ıesi - Qazaq eli ekendigin aıǵaqtasa kerek. Demek, Shyńǵys han zamanynda (Hİİİ ǵasyr), odan 300 jyldan asa ýaqyttan keıingi Ábilǵazy han zamanynda (HÚİİ ǵasyr) barsha halyq qazaq tilin jaqsy bilgen. Demek, búkil álemge túgelge jýyq bıligin júrgizgen, Shyńǵysqan ımperıasynyń memlekettik tili qazaqtyń Ana tili bolǵan.

Qytaıdyń «Taıpın Hýanıuıjı» jınaǵynda: «Túrikter bıe sútinen jasaǵan qymyzdy iship qyzyp alǵan soń, án shyrqap, bir-birimen óleń aıtysady» dep jazylǵan (196 bólim, «Túrik shejiresi» taraýy). Biz budan qazaq ómiriniń barlyq salasynda keń jaıylyp, kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan aqyndar aıtysynyń budan myń jyl burynǵy batys túrik qaǵandyǵy dáýirinen beri kele jatqan daǵdyly dástúri ekendigin, al búgingi qazaqtardyń sol túrik qaǵanattyǵynyń zańdy jalǵasy ekendigin kóremiz. Sebebi, búkil jer betindegi dúnıe júzi elderiniń esh birinde til, sóz óneri dál bizdegideı damymaǵan. Munyń túp-tamyryn Adam atanyńda, Qazaq atanyńda bir tilde sóılegenin kórsetedi dep tujyrymdaýǵa bolady.

Mádenıettiń eń úlkeni – til. Máselen, qytaılar tilin jınaqtap kele jatqanyna 2300 jyl boldy. 1968 jylǵy derek boıynsha, qytaılar 500 myń túbir sózin jınapty. Al aǵylshyndar 250 myń túbir sóz jınaı aldy. Aǵylshyn men qytaı otyryqshy ómiriniń tilin jınaǵan. Al biz kóshpeli men otyryqshy ómirdiń tilin eki qolymyzben ustap HHİ ǵasyrǵa endik. Ǵalym J.Babalyqulynyń esebi boıynsha, qazir qazaqta 10 mln. túbir sóz bar. Sondyqtan, eń birinshi orynda tildi joǵaltyp almaı, saqtap qalý barlyq qazaq azamatynyń paryzy bolyp tabylady.

Tipti Shyńǵysqan zamanynan kóp burynǵy, álem tarıhynda Skıf, Saq, Gýn, Túrik (Batys, Shyǵys atanǵan eki qaǵanattyńda) atanǵan elderdiń báriniń de memlekettik tili qazaqtyń Ana tili bolǵan. Solardyń biri Úİ-İH ǵasyrlar aralyǵynda Orta jáne Ortalyq Azıada úlken ımperıa ornatqan Kók Túrikterdi kóptegen zertteýshiler qazaqqa qımaı uıǵyr tilinde sóılegen dep jazyp júr. Túp-tamyrymen qate tujyrym. Olardyń báriniń de ortaq tili qazaqtyń Ana tili bolǵan. Ony ózge elderdiń ǵalymdary da moıyndaıdy. Mysaly, túrkitanýshy ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly mynadaı derekter keltiredi.

«On shaqty jyl buryn Túrkıada túrkitanýshy ǵalymdardyń úlken sımpozıýmy boldy. Oǵan Mongolıadan men de qatystym. Atalmysh sımpozıýmda Ózbekstannan kelgen fılosofıa ǵylymdarynyń doktory, profesor B.R.Karımov ortaǵa erekshe usynys tastady. Onyń «Ortatúrik» teorıasy boıynsha túrki mádenıeti men tilin saqtap otyrǵan tek qazaqtar ǵana eken. Sondyqtan, qazaq tili bolashaqta túrki halyqtarynyń ortaq tili bolýy tıis dedi. Lıngvısıkalyq jáne tanymdyq, etnografıalyq uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátıjesinde osyndaı qorytyndyǵa kelgen eken. Alaıda, ony birden Tashkent ǵalymdary ortaǵa alyp jep qoıa jazdady. B.R.Karımov bul teorıasyn áli de jalǵastyrýda». (Úsh qıan № 16. 24.04.2009 jyl).

Osy aıtylǵandardyń taǵy bir bultartpas dáleli, Shyńǵys hannyń arǵy atalary Qarahandar áýleti bıligi kezinde ómir súrgen qazaqtyń áıgili ǵalymy M.Qashqarıdiń 1072 jyly bastalyp, 1075 jyly bitken «Túrki tilder sózdiginde» kórsetilgen 246 maqal-máteldiń birdi-bir sózi ózgermesten búgingi kúnge jetip, qazirgi qazaqtar arasynda kúni búginde de óz mánin joımaı qoldanysta júr.

Qazir 49 memleket ózderiniń tegi túrik ekenin kámil moıyndaıdy. Osy elderdiń bári de bastapqy da, sonymen qatar basqa da kóptegen elder taza qazaq tilinde sóılegen. Tipti kúni búginde de, elbasymyz aıtyp júrgendeı qazaq tilin meńgergen adam túriktiń on jeti elimen erkin sóılesse, qalǵandarymen aýdarmashysyz aq túsinise alady.

Shyńǵysqan qaǵanatynyń Qazaqtyń Ana tilinde sóılegenderiniń bultartpas aıǵaǵy retinde myna bir derekterdi qaperlerińizge bere keteıin: Kún (Ǵun) qaǵany Móde b.z.d. 209 jyly qurǵan ımperıadan bergi 1500 jyl ishinde qazirgi Muńalıa (Mońǵolıa) aımaǵynda qazaq etnosyn quraǵan kóptegen rýlar men taıpalar rýlar ómir súrgen. Búgingi kúni Kerilgen (Kerýlen) ózeniniń arnasynan 25 shaqyrym jerdegi Shyńǵys hannyń jazǵy jaılaýy Avargada 1990 jyly qoıylǵan eskertkishte qyryqtan asa qazaq taıpasy men rýynyń tańbasy qashalǵan.  Olar: arǵyn, baǵanaly, baltaly, shapyrashty, berish, oshaqty, jalaıyr, taraqty, tama, tabyn, jappas, shekti, qańly, teleý, kereı, alasha, taz, ysty, adaı, saryúısin, dýlat, ýaq, qońyrat, ramadan, altyn, kete, tórtqara, qarasaqal, jaǵalbaıly, sherkesh, sıqym, alban, botbaı, shymyr, mataı jáne teristańbaly. Mońǵol tarıhshylarynyń aıtýynsha, Shyńǵysqan qaǵanatynyń negizin qalaǵan osy rýlar. Qazirgi tańda bul rý, taıpalardyń bári Qazaq halqynyń quramynda. Olardyń bári sol kezde qalaı sóıledi, kúni búginde de solaı sóılep keledi. Bul kúmánǵa da, daýǵa da jatpaıdy.

Joǵaryda kórsetilgen derekterden Qazaqstannyń til men tarıh ǵylymı áli sol burynǵy kúıinde jattyń tili men ilimine táýeldi bolyp otyrǵanyn aıqyn kóremiz. 

 Tarıh taǵlymy: Búgingi kúni ultyn «qazaq» dep jazyp, Qazaqtyń Ana tilinen qashyp júrgender úshin keleshekte opyq jeıtin kún týady. Ol kún alys emes.

Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý