Ótken tarıhymyzǵa kóz salsaq, keı oqıǵalardyń tarıhı shyndyqtan aýytqyp, keıde tipti basqasha jazylyp ketkeniniń kýási bolyp júrmiz. Al qıanat keıbireýlerdiń qateliginen nemese ádeıi jasalsa she? Osyndaı, áli de aqtala almaı kele jatqan keıipkerdiń biri – belgili Bekejan. Ol az bolǵandaı, kınodan kórgenimizdeı, Qyz Jibek Jaıyqqa aǵyp óldi… Shyndyǵynda, Bekejan qaraqshy emes, qazaqtyń qatardaǵy batyrynyń biri, ol Jibektiń jaqyn týysy ekenin kóbimiz bilmeımiz. Al Qyz Jibek Tólegenniń inisi Sansyzbaıǵa turmysqa shyqqanyn, búginde odan da, jaqyn týysy Bekejannan da bir qaýym urpaqtar bar ekenin, Tólegendi Qosobada jasyrynyp jatyp, atyp óltirgen Bekejan emes, Keskenterek degen qaraqshy ótkenin bilemiz be?.. Sonaý batysta turatyn Shektiniń bir rýynan taraǵan Bekejan batyrdyń búgingi urpaqtary áli kúnge deıin atasynyń qaraqshy emes, batyr ekenin qalyń elge dáleldeı almaı keledi… Qandaı aıanyshty deseńizshi… Sonymen, álqıssa, áńgimeni basynan bastaıtyn bolsaq, HVII-HVIII ǵasyrlarda qazaqtyń memlekettigin, táýelsizdigin nyǵaıtýǵa kóptegen qaıratkerler ózderiniń úlesin qosty. 

Sol zamanda elimizdiń shyǵysyndaǵy jońǵarlarǵa qarsy eliniń táýelsizdigi úshin kúresken qanshama esil erlerdiń esimderi halqymyzdyń arasyna keńinen taraldy. Shynynda da, elimizdiń shyǵysynda jońǵarǵa, Edil jaqtan qalmaqqa (ekeýiniń túbi bir halyq) qarsy kúresip, elin, jerin qorǵaǵan batyrlardyń bedeli shyrqaý bıikke kóterildi. Solardyń nebir tamasha erlikterin asqaqtatqan ańyzdardyń negizinde, el arasynda dastandar, tolǵaýlar týdy. Olardyń birazynda Ońtústik óńiriniń jer-sýlary atalady. Elimizdiń tarıhynda 1723 jyldyń kókteminde «Aqtaban-shubyryndy, Alqakól-sulama» dep atalyp ketken oqıǵanyń qarsańy men odan keıingi kezdegi qazaq-qalmaq nemese qazaq-jońǵar qatynasynyń shıelenisken kezinen qalǵan ańyzdar Qarataý óńirinde de keńinen saqtalǵan. Sonyń biri – «Qyz Jibek» dastanyna baılanysty. Árıne, «Qyz Jibek» dastanyndaǵy Qoren qalmaqtyń mazary búgingi Báıdibek aýdanynan Sozaqqa ótetin asý mańynda ekendigi keıbir derekterde aıtylyp júr. Al Tólegendi Bekejan óltirmegen, ol paıǵambar jasyna kelip 1731 jyly qalmaqtyń jebesinen jaralanyp, keıin sonyń zardabynan qaıtys bolǵan. Jyrdy oqymaq túgil, ondaı jyrdyń bar ekenin bilmeıtin, tek kınodan kórgen keıbir jastarymyzǵa Qyz Jibektiń sýǵa ketip ólmegenin, onyń sol kezdegi ámeńgerlik salty boıynsha Tólegenniń inisi Sansyzbaıǵa turmysqa shyqqanyn, onyń Tasbalta atty balasy qalmaqtarmen shaıqas kezinde erlik tanytqanyn aıtsańyz, kóptegen oqyrmandardyń buǵan kúmándana qaraýy bylaı tursyn, senbeıtini belgili. 

Bul jóninde sońǵy bes jyl ishinde birneshe maqalalarda, kitaptarda qozǵap, dálelder aıtyp kelemin. Shynyna kelsek, «Bekejan» dese, búgingi kúni ásirese, jastarymyzdyń kóz aldyna Jibekke attanǵan Tólegenniń darıanyń jaǵasynda jýynyp turǵanynda tý syrtynan kelip, jebesin qadap, óziniń maqsatyna jetkenine meılinshe masattanyp, ólim aýzyndaǵy qarsylasyna mysqyldaı qarap turǵan jaýyz-qaraqshynyń beınesi keleri anyq. Bul urpaqtyń sanasyna lıro-epostyq «Qyz Jibek» jyry nusqasyna súıenip túsirilgen, bárimizdiń súıip kóretin «Qyz Jibek» fılminiń áseri arqyly qalyptasqany belgili. Sheshendi «saqaý» dep, kósemdi «maqaý» dep, batyrdy «satqyn» dep, aqyldyny «topas» etip kórsetkennen aýyr nárse bar ma!.. Ras, kezinde kemeńger jazýshymyz M.Áýezov «Abaı joly» romanynda aqyldy da parasatty Qunanbaıdyń beınesin Keńestik saıasattyń yńǵaıyna qaraı somdady. Sol sıaqty kezinde bar ómirin qalmaqtar sıaqty ata jaýmen shaıqasqa arnaǵan Bekejan syndy batyr da bizge áli kúnge deıin Qosobada jatyp alǵan jaı ǵana bir jaýyz qaraqshy bolyp kórinedi. 

Tarıhı derekterge súıensek, barlyǵymyzdyń jaǵymsyz keıipker, qaraqshy retinde tanıtyn Bekejan Aıbekuly tek kezdeısoq ańyz emes, ómirde bolǵan adam. Ol 1667 jyly búgingi Aqtóbe oblysynyń aýmaǵyndaǵy Muǵaljar taýynyń bókterinde dúnıege kelgen. Ákesi Aıbek kezinde úzdiksiz shapqynshylyqtar jasap, tynyshtyq bermegen syrtqy jaýǵa qaırat kórsetken óz zamanyndaǵy belgili jannyń biri. Ol jóninde batys óńirindegi baspasóz betterinde azdy-kópti aıtylyp jatady. Osy jerde oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin aıta ketetin bir jaı, Kishi júz qazaqtarynyń shaıqasyp júrgenderi Edil (Volga) boıyndaǵy qalmaqtar. Al Qyz Jibektiń aýylynda oıran salyp, ony almaq bolyp jatqan Qoren qalmaq ol shyǵysymyzdan, Jońǵarıadan kelgen qalmaq. Qazaqstannyń búkil ońtústik óńirine bılik júrgizgen osy shyǵystaǵylary. Taǵy da anyqtaı tússek, Edil boıyndaǵy qalmaqtar men shyǵysymyzdaǵy Jońǵarıadaǵy qalmaqtar túbi bir halyq. Al ekeýiniń eki jaqta bir-birinen eki myń shaqyrymdaı jerde bolýynyń sebebi, HVII ǵasyrdyń 20-jyldary jońǵarlardyń arasynda kelispeýshilikter týyp, bir bóligi batysqa kóship, qazaqtyń Saryarqasynyń soltústik óńirimen batysqa qaraı jyljı otyryp Jaıyqtan ótip, Edildiń boıyna baryp ornalasty. 

Mine, kishi júz jerine, bashqurttarǵa, Kavkazdyń soltústigindegi halyqtarǵa únemi shapqynshylyqtar jasap, tynyshtyqtaryn buzyp turatyny osylar. «Qyz Jibek» dastany oqıǵasy batystaǵy Monshaqty Aıýke bıligi kezinde bolǵan. Iaǵnı bul kezde jońǵarlardyń ekinshi bóligi Edil qalmaqtaryn Monshaqty Aıýke (1670-1724 jyldar) basqaryp, onyń bıligi irgeles jatqan qazaqtarǵa da júrdi. Aıýke qazaqtarǵa únemi shapqynshylyqtar jasap turdy. Dál osy kezde Saryarqa dalasynyń bir shetinde, batystaǵy jaılaýyna barǵan Bazarbaılar men ońtústikten barǵan Syrlybaılardyń aýyldary bir-birlerin qazaqtyń ejelden kele jatqan dástúri boıynsha erýlikke shaqyryp jatqan tusynda Tólegen men Qyz Jibektiń arasyndaǵy ǵashyqtyq oqıǵalar bastaldy. Olaı bolsa, «Qyz Jibek» jyry tarıhı oqıǵalarǵa negizdelip jasalynǵan. Eger jyrdaǵy ózek bolatyn negizgi oqıǵalar qashan ótken dese, oǵan HVII ǵasyrdyń sońy nemese HVIII ǵasyrdyń basy dep jaýap berer edik. Olaı deıtinimiz, oqıǵalar tizbegi bizdi sol kezge jetelep ákelip tur. Erekshe aıtyp ketetinimiz, Qyz Jibektiń ákesi Syrlybaıdyń qonysy ońtústikte, Syrdyń orta aǵysynda bolǵany. Óıtkeni, batysty nemese Jaıyq boıyn jońǵarlar basyp alyp, bılik júrgizgen emes. Jońǵarlardyń bıliginiń ordasy Tashkent qalasy bolǵan Uly júz qazaqtary men Qazaq handyǵynyń astanasy Túrkistan óńirinde júrgeni tarıhymyzdan belgili. Edil qalmaqtary bolsa, shapqynshylyqtar jasap turǵanymen, jońǵarlar sıaqty kóp jerge bılik júrgize almaǵan. Al, Qoren qalmaqtyń shyǵysymyzdan, Jońǵarıadan kelgendigi jóninde ádebı shyǵarmalarda da kóp jazylyp júr. «Qyz Jibek» lıro-epostyq jyrynyń halyq arasynda alǵashqy kezde aýyzsha taraǵan nusqasynda bastan-aıaq 

Bekejan jaýyz emes, Tólegenniń janashyr aǵasy retinde sıpattalǵan eken. Onda Bekejan qazaq halqynyń táýelsizdigi úshin kúresip, óziniń elin qorǵap júrgen qaharman retinde atalady. El aýzynda onyń erligin dáripteıtin biraz jyrlar saqtalǵan. Bekejannyń alǵashqy áıeli bashqurt myrzasy Quramystyń qyzy Salıqadan Qaıraq, Baıraq, Taılaq degen úsh ul, Nurgúl esimdi bir qyz týylǵan. Balalarynyń úsheýi de kezinde tanymal batyrlar. Taılaq 1729 jyly Almatydan Tarazǵa aparatyn úlken joldyń shamamen júz jetpis shaqyrymyndaǵy jerde qyryq bir kúnge sozylǵan, jońǵarlardy ańyratqan, olardy Ile ózeniniń boıyndaǵy apanyna deıin tyqsyrǵan «Ańyraqaı shaıqasy» dep atalǵan soǵysqa Kishi júzdiń jasaǵyn basqarsa, Baıraq pen Qaıraq myńbasy eken. Ol jóninde batys óńirinde derekter barshylyq.

Kishi júzdiń quramyna kiretin Shekti rýynan shyqqan Bekejan batyrdyń uly Taılaq batyr týraly Batys Qazaqstan oblystyq ensıklopedıasynda da málimetter bar. Onda Bekejannyń uly Taılaqtyń týǵan jyly men qaıtqan jyly kórsetilmegenimen, ári batyr, ári qolbasshy bolǵandyǵy aıtylady. Ol jóninde Jambyl Jabaevtyń «Saýryq batyr» jyrynda Taılaq batyrdyń Shapyrashty Saýryqpen birge qalmaqtarǵa qarsy shaıqasqany jóninde aıtqany bar. Sonymen birge, keı ádebı shyǵarmalarda Shektiden shyqqan Taılaqqa qatysty oqıǵalar aıtylady. Qazaqtyń qalmaqtarǵa nemese jońǵarlarǵa qarsy soǵysqan osy bir Bekejan atty batyrynyń jyrda jaǵymsyz keıipker retinde beınelený sebebi ne desek, ol jyrdaǵy bir keıipkerdiń atynyń jaı ǵana alynyp tastaýyna baılanysty bolǵan. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, «Qyz Jibek» lıro-epostyq jyrynyń halyq arasynda alǵashqy aýyzsha taraǵan nusqasynda Keskenterek degen keıipker bastan-aıaq oqıǵa ishinde júrdi. Biraq ol HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda, jyrdyń baspadan shyǵar kezinde qoldan ózgertilip ketti. Nege ózgertilgen degen suraqtyń qoıylary sózsiz. Oǵan naqty jaýap ta daıyn. Ol kezde qazaqtar arab árpimen jazyp, oqydy. Ras, qazaq jerinde kitaptar shyǵatyn. Biraq olar orys tilinde bolatyn. Qazaq tilindegi eńbekter arab árpimen qazirgi Tatarstannyń astanasy Qazan qalasynda basyldy. 

Búgingi «Oral óńiri» gazetindegi Baýyrjan Ǵubaıdýllınniń «Bekejanǵa birjaqty kózqaras qıanat emes pe?» degen maqalasynda: «Sol kezde qazaq halyq aýyz ádebıeti úlgilerin jınaǵan Júsipbek qoja Shaıhysalamuly Qazan qalasynan osy jyrdy kitap etip bastyrý barysynda jańsaqtyq jibergenin» aıtady. Rasyna kelgende, bul jańsaqtyq emes, ádeıi ózgertilgen jaı edi. Óıtkeni, jyrdaǵydaı emes, Tólegendi óltirgen Keskenterek degen qaraqshy bolatyn. Kitapty shyǵarýshylar Keskenterektiń ornyna qazaqtan shyqqan belgili Bekejan batyrdy qoıa saldy. 

Sábıt Joldasov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor