ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە سسسر-دا تەك ايەلدەردەن تۇراتىن، تۇڭعىش، بىردەن-بىر اۆياسيا پولكى قۇرالدى. ونىڭ تولىق اتاۋى: 46-گۆارديالىق تامان قىزىلتۋلى سۋۆوروۆ وردەنى 3-دارەجەلى تۇنگى بومبالايتىن اۆياسيالىق پولكى. نەمىستەر قىزداردى قىسقاشا: «تۇنگى مىستاندار» - دەپ اتايتىن. اڭىزعا اينالعان ۇشقىش ايەلدەردىڭ ءبىرى – قازاق قىزى حيۋاز دوسپانوۆا. ول ءبىرىنشى قازاق ۇشقىش ايەلى رەتىندە تاريحتان ورىن الدى.
حيۋاز دوسپانوۆا 1922ج.15-مامىردا گۋريەۆ وبلىسىنىڭ گانيۋشكينو اۋلىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ اكەسى پارتيالىق قىزمەتكەر بولعاندىقتان،ولار وتباسىمەن ءبىر ورىننان ەكىنشى ورىنعا كوشىپ تۇراتىن.حيۋاز 1940جىلى، ورال قالاسىنداعى № 1 - مەكتەپتى التىن مەدالمەن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. ول مەكتەپ كەزىنەن-اق اەروكلۋبتا جاتتىقتىرىلىپ، اتتەستاتپەن بىرگە ۇشقىش قورى كۋالىگىن الىپ شىقتى.
مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن، حيۋاز ماسكەۋگە وقۋعا كەتتى. ءبىرىنشى ول، جۋكوۆسكيي اتىنداعى اسكەري-اۋەلىك اكادەمياسىنا قۇجات تاپسىردى،ءبىراق، ونى قابىلداماعاندىقتان، حيۋاز ءبىرىنشى ماسكەۋلىك مەديسينا ينستيتۋتىنا ءتۇستى. ءبىرىنشى كۋرس بىتىرگەن سوڭ، 1941جىلدىڭ جاز ايىندا حيۋاز دەمالىسقا قازاقتانعا كەتىپ بارا جاتقان كەزىندە سوعىس باستالدى. ماسكەۋدە قالۋعا تۋرا كەلدى. كوپ ۇزاماي، حيۋاز ايەلدەرگە ارنالعان جاڭا پولك اشىلعانىن ءبىلدى.
ايەل ءاۆيابولiمشەسiنiڭ قۇراستىرۋىنا رۇقسات العان داڭقتى ۇشقىش - مارينا راسكوۆا. حيۋاز دوسپانوۆا سوبەسەدوۆانيەگە بارىپ، ودان ءوتتى! ونىڭ قىزمەتتەستەرى كاتيانى، حيۋازدى وسىلاي اتاعان، وتە كوڭىلدى، اڭقاۋ، رومانتيكالىق قىز، قىپشا بەلدى، اياعىنىڭ 33-ولشەمىمەن بولعاندىعىن ەسكە الاتىن.
پولك شىنىمەن دە تەك ايەلدەرگە ارنالعان بولاتىن، ولار پيلوت ءارى شتۋرمان بولىپ قانا قويماي،مەحانيكا جانە تەحنيكا ماماندارى دا بولدى.اۆياپولكتەگى ادام سانى - 115 ادام،قىزداردىڭ جاسى بار بولعانى 17-دەن 22 جاس ارالىعىندا ەدى. ءبىرىنشى ەنگەلستەگى وقۋ،سوسىن 1942ج. العاش جاۋىنگەرلىك ۇشۋ جانە ءبىرىنشى جوعالتۋلار بولدى. ۇشاقتا ەكى قىزدان ۇشاتىن. بۇل ەكى اشىق كابينالى اعاش بيپلان. ماكسيمالدىق جىلدامدىق - 120 كم/ساع. پۋلەمەتتار بورتتا 1944جىلى پايدا بولدى،وعان دەيىن قارۋلاردان تەك تاپانشا عانا.تەك تۇنگى مەزگىلدە ۇشاتىن، كۇندىز وسىنداي ۇشاق قارسىلىستارعا وڭاي نىسانا. ءار تۇندە قىزدار 10-15رەتتەن ۇشۋعا باراتىن. ماقساتتارىنا جەتىپ، بومبالاردى لاقتىرىپ جانە كەرى - جاڭا سنارياد ۇلەستەرىنە ورالاتىن. نەمىستەر "تۇنگى مىستاندار" دەسە، اسكەري ازاماتتار قالجىڭمەن "دۋنكيننىڭ پولكى" دەپ اتايتىن(ەۆدوكيا بەرشانسكايا كومانديرىنىڭ اتىمەن). بۇل تۋرالى بىردەن-بىر ادام بىلەتىن، ءبىراق،«شايقاسقا وڭكەي قارتتار بارادى» كينوسىندا، ماحاببات سەزىمىنىڭ نەگىزى وسى پولكتىڭ ۇشقىشى نادەجدا پوپوۆا مەن 821-يسترەبيتەل پولكتىڭ ۇشقىشى سەمەن حارلاموۆتىڭ اراسىنداعى شىنايى بولعان سەزىمى باياندالادى.
حيۋاز مەرگەن-شتۋرمان جانە يۋليا پاشكوۆامەن بىرگە ۇشاتىن. ءبىرىنشى جاراقاتتى دوسپانوۆا كاۆكازداعى شايقاستا السا،ەكىنشى اۋىر جاراقاتىن 1943 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە الدى. ۇشقىش رايسا ارونوۆا ءوزىنىڭ "تۇنگى مىستاندار" كىتابىندا ەسكە الاتىنى: "سول كەزدەردە جاۋ ۇشاقتارى بiزدiڭ اەرودرومنىڭ ءۇستiندە ءجيى تۇندەلەتiپ وتە باستاعان. مۇمكىن،ولار ءبىر نارسەنىڭ ءيىسىن سەزگەنى بولار. جاسىرىلۋ ماقساتىندا پولك كومانديرى ەسكەرتپە دابىلدارىنىڭ جارىعىن مينيمۋمعا ءتۋسىرۋىن بۇيىرىپ، اەروناۆيگاسيالىق وتتارمەن پايدالانۋعا تىيىم سالدى. تاپسىرمادان ورالىپ،ەكى ۇشاق ءبىر مەزگىلدە قوناتىن كەزىندە، اۋەدە قاقتىعىسىپ قالدى. بىرەۋىندە كاتيا دوسپانوۆا مەن يۋليا پاشكوۆا بولسا، باسقاسىندا - ليدا سۆيستۋنوۆا مەن پولينا ماكوگون بولدى. كاتيانىڭ ەسىندە تەك كەنەتتەن ساتىر شىعىپ،ۇشاقتىڭ قۇلاعانى... جەردە،سىنىقتاردىڭ استىندا ەسىن جينادى. اينالا تىم-تىرىس. كاتيا كومەككە ايقايلاپ شاقىرايىن دەسە، كەۋدەدەن تەك ىڭقىلداعان دىبىس شىقتى. ساناسى كايتادان ءمۇنارتتى. ءبىراق، الدەبىر ميىنىڭ ءبىر شەتىندە وي جينالدى: ءوزىم جونىندە حابار بەرۋىم كەرەك! ەرلىگى مەن كۇشىنىڭ ارقاسىندا كاتيا تاپانشانى قورابىنان الىپ، بىرنەشە ارەكەت جاساماق بولىپ ەدى، قايتادان ەسىنەن ايىرىلدى. ولىمسىرەپ، قانسىراپ جاتقان يۋليا پاشكوۆا دا ارەكەت جاساپ، اتقانى ءساتتى بولدى.كوپ ۇزاماي، اپات بولعان جەرگە جەدەل-جاردەم دە كەلىپ جەتتى. ماكوگون مەن سۆيستۋنوۆا مەرت بولدى. دوسپانوۆا مەن پاشكوۆا دالا اسكەري اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلدى. يۋليا وپەراسيالىق ستولدا كوز جۇمدى. كاتيانىڭ دا تiرلiك بەلگiلەرi بولمادى، ونى قۇربىسىنىڭ جانىنا جىبەردى. سوسىن كەزدەيسوق ونىڭ جانسىز بوزارىڭقىلىقپەن جامىلماعانىن بايقاپ،جەدەل قۇتقارۋعا بارلىق شارا قولدانىپ جانە مىنە -عاجاپ! - ونىڭ كiرپiكتەرi سەلك ەتتi، ول كوزiن ءسال اشتى. بiرنەشە كۇن مەن ءتۇن ءدارiگەرلەر ونىڭ ءومiرىمەن بەلدەستi. كاتيانىڭ دەنەسىنىڭ جانسىزدانۋى باستالعانداي، اياقتارىنىڭ امپۋتاسياسى تۋرالى ماسەلە كوتەرiلدi، دەگەنمەن، باس وتاشى:
- جوق، مەن بۇل قىزدىڭ اياعىنان ايىرا المايمىن! ەگەر ول ەسىن جيناسا، وعان اياقتارى كەرەك بولادى! -دەپ مالىمدەدى.
كاتيا ءتىرى قالدى. ەسسەنتۋكيعا ونى گيپسكە كىسەندەۋلى كۇيىندە الىپ كەلدى. شامالى ۋاقىتتان سوڭ، رەنتگەن كورسەتكەندەي ونىڭ جەتiءلۋى تەرiس ءجۇردi. گيپستى سىندىرىپ، سۇيەكتەرىن تۇزەدى. بايعۇس كاتيۋشا! ونىڭ ەنشىسىنە سونشا اۋىرتپاشىلىق ءتۇستى...
حيۋازدىڭ ءوزى ەسكە الاتىن: "ويانسام، اۋرۋحانادا،قول-اياعىم سىنعان ەكەن. ارقام گيپستە. يۋليا قايدا؟ - دەپ سۇرادىم. "ۋايىمداما، ول جاقىن جەردە". كەيىن بۇل جۇباتۋ ءۇشىن ايتىلعان وتىرىك سوزدەر ەكەنىن ءبىلدىم.
حيۋاز نۇسقاۋلارعا كەرiسiنشە، ءقاۋىپسىز بەلدىگىن تاقپاعانىنىڭ سەبەبىنەن، قاقتىعىس كەزىندە كابينادان لاقتىرىلىپ جىبەرىلدى. ال بەلدەۋ قوسارلانعانداردىڭ بارلىعى قازا بولدى.
ەمنەن كەيىن حيۋاز پولككە قايتىپ ورالدى، ءبىراق ۇشاققا ءوزى وتىرا المادى، تەك قۇربىلارىنىڭ كومەگىمەن كابيناعا وتىراتىن. ۇشىپ بولعان سوڭ، ءوز بەتىمەن ۇشاقتان شىعا المايتىن بولعاندىعىنان، جاۋىنگەرلىك كولىكتە تۇنەيتىن. قىزدىڭ قينالعانىن كورگەن كوماندير، حيۋازدى شتابقا اۋىستىردى - حيۋاز بايلانىس شتابىنىڭ باسشىسى بولدى.
حيۋاز دوسپانوۆا نەبارى 300 رەت جاۋىنگەرلىكپەن ۇشىپ شىقتى. ءوزىنىڭ پولكىمەن بىرگە ول گەرمانياعا دا ۇشتى."تۇنگى مىستاندار" كۋبان، تامان، نوۆوروسسييسك، قىرىم، بەلورۋسسيا، پولشا ەگەمەندىكتەرىنە قاتىستى.تەك گەرمانيا توڭىرەگىنىڭ وزىندە،قىزداردىڭ ۇشقان سانى 2000-نان استى.سوعىس جىلدارى ۇشقىش قىزدار 2 902 980كگ بومبا، 26 000 جالىندى سنارياد پايدالانعان بولاتىن. سوعىستا 32 قىز ماڭگىلىككە كوز جۇمدى...
حيۋاز كوپتەگەن ماراپاتتار العانىمەن، "سوۆەت وداعىنىڭ قاھارمانى" اتاعىن المادى. مۇمكىن ءتىرى قالعاندىقتان بولار...
حيۋاز ورالعا 1945 ج، 23 جاسىندا ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورالدى. ول ەندى ۇشپادى - اۆياسيا،سوعىس سياقتى ارتتا قالدى. وقۋىن مەديسينا سالاسىندا جالعاستىرعىسى كەلدى، ءبىراق، وعان پارتيالىق قىزمەت ۇسىندى. حيۋاز الماتىداعى جوعارعى پارتيالىق وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ بولاشاق جولداسى شاكۋ اميروۆپەن تانىستى. ەكى ۇل بالا ءسۇيدى. ءبىراق، كىشى بالاسى ەكى جاسىندا قايتىس بولدى.
ونىڭ مانسابى جاقسى قالىپتاستى: قازاقستاننىڭ وك جلكو حاتشىسى، قازاق سسرى جوعارعى كەڭەستiڭ دەپۋتاتى جانە ءبىرىنشى سەسسيادا — ءتورالقانىڭ حاتشىسى بولدى. الماتى گوركوم پارتياسىنىڭ حاتشى قىزمەتىن اتقاردى. ءبىراق، 37 جاسىندا حيۋاز دوسپانوۆا زەينەتكە كەتۋىنە تۋرا كەلدى. دەنساۋلىعىنىڭ سالدارىنان دەپ ايتاتىن.
- مەنىڭشە، انام پارتيالىق جۇمىسقا كەلىسپەۋى كەرەك ەدى، - دەيدى ۇلى،ساتپايەۆ اتىنداعى قازۇتۋ ءمۇعالىمى ەربولات اميروۆ. - ول اڭقاۋ، نازىك بولاتىن...مۇمكىن مۇنداي جۇمىس وعان ساي بولمايتىن. نە بولعانىن بىلمەيمىن، انام ايتپايتىن، ءبىراق، وعان كازمەمقىزپۋ باسقارۋعا شاقىرعاندا ول باس تارتتى، ءجاي ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل بولىپ قالدى. 50 جاستان اسقان شاعىندا، ەكi جاراقاتتىڭ زاردابى بiلiنە باستادى. ونىڭ سەرiك-ۇشقىشتارى جۇمىس iستەدi، سەرگەگiرەك، iسكەر بولدى. ءبىراق، انامنىڭ زاقىمىنان كوڭىل-كۇيى بولمايتىندىعىنان، سۇحبات الۋعا كەلەتىن تىلشىلەر انامنىڭ مىنەزى اۋىر دەپ ويلايتىن.
2004جىلى كوزىنىڭ تىرىسىندە، "حالىك كاھارمانى" اتاعىن الدى. حيۋاز الماتىنىڭ ورتاسىندا ءتۇرعان،ءقازىر ءۇيدىڭ قاسبەتىندە. دۇكەندەر مەن جارنامالىق ماڭدايشا جازۋلاردىڭ سالدارىنان، ەسكەرتكىش تاقتانى اڭعارۋ قيىن.
بۇل جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ جولداسى (سۋرەتتە)، ۇلى جانە نەمەرەسى تۇرادى.
حيۋاز دوسپانوۆا سوڭعى جىلدارى دالاعا شىقپاي، 2008جىلدا باسجامباسىن سىندىرىپ، كوپ ۇزاماي قايتىس بولدى.
- اپام، سوعىستى ەسكە الۋدى ۇناتپايتىن،- دەيدى نەمەرەسى قانات شاكۋ.
2010جىلى اتىراۋدا ۇشقىشقا ەسكەرتكىش اشىلدى، الماتىدا ونىڭ اتىمەن اتالعان كوشە پايدا بولدى. اتىراۋداعى سپورت سارايى دا حيۋاز دوسپانوۆانىڭ ەسىمىن الدى.ول جايلى "حيۋاز دوسپانوۆا. راحمەت ايتىپ ۇلگەرۋ" اتتى دەرەكتى ءفيلمى ءتۇسىرىلدى.
60-جىلدارى حيۋاز دوسپانوۆا "سوعىس تۋرالى ەستەلىك" كىتابىن جازدى. كىتاپ ەكى تىلدە شىقتى - قازاقشا جانە ورىسشا. ءالى كۇنگە دەيىن ول كىتاپ قايتا باسىلىپ شىقپادى.
"ەير استانا" اۆياكومپانياسى حيۋاز دوسپانوۆانىڭ اتىن Embraer 190 ۇشاعىنا يەلەندى.
