رەسەي يدەولوگتارى ويلاپ تاپقان «ولمەس پولك» اكسياسى 2012 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىنا، وعان قاتىستى بەلگىلى-بىر كوزقاراس ۇستانۋعا كەز-كەلگەن مەملەكەت قۇقىلى. بۇل اكسيا دا رەسەيدىڭ وتكەن سوعىسقا قاتىستى ۇستانىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى. وعان داۋىمىز جوق. الايدا، بۇل شارا رف اۋماعىنان تىسقارى شىعىپ، باسقا ەلدەردە ءوتىپ جاتسا، وندا دا سول ەلدەردىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندەگى ۇستانىمدارىنا قايشى كەلسە – ويلانتارلىق جاي. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ 100 جىلدىعى سىندى ۇلتتىق مەرەيتويلىق داتالاردىڭ جەڭىستىڭ 71 جىلدىعى تاساسىندا ەسكەرۋسىز قالىپ جاتۋى كىمدى بولسا دا قىنجىلتپاي قويمايدى.

ءبىزدىڭ ەلدە دە جەڭىستىڭ 71 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار ىشىندە وسى «ولمەس پولك» اكسياسى ۇيىمداستىرىلدى. ەلوردامىز استانادان باستاپ، كوپتەگەن قالالاردا وسى اكسيا وتكىزىلدى. قازاقستان دا ۇلى وتان سوعىسىنان شەت قالمادى، 1،3 ميلليون ادام مايدانعا اتتاندى، تەڭ جارىمى سوعىستا قازا تاپتى. قازاقتار مەن قازاقستاندىقتار ول سوعىستا ەرەكشە ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتتى. سونىڭ ايعاعى رەتىندە قازاقستاننان ءتورت بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققانىن، 528 ادام وسى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىمەن ناگرادتالعانىن ايتساق جەتكىلىكتى. بۇدان تىس جاۋ قولىندا قالعان ەلدەردەن قازاقستانعا 200-دەن استام زاۋىت پەن فابريكا كوشىرىلدى. تىلداعى قىزۋ ەڭبەك جەڭىستى جاقىنداتۋعا زور ۇلەس قوستى. سوندىقتان،  جەڭىس جايلى ءسوز بولعاندا قازاق حالقىنىڭ دا ءوز ايتارى بار.

ال، كۇنى كەشە ەل اۋماعىندا وتكەن «بەسسمەرتنىي پولك» اكسياسىنان مۇنداي مالىمەتتەردى تاراتقان، قازاق حالقىنىڭ جەڭىس جولىنداعى تووكەن قانى مەن تەرى تۋرالى ايتقان جاندى كورە المادىق. بۇل تۋرالى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، بۇرىنعى ءماجىلىس دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ تە ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، اتالعان اكسياعا قاتىستى ەل باسشىلىعىنىڭ ۇستانىمدارىن سىنعا الدى.

«رەسەيدەن باسقارىلاتىن، ەلىمىزدىڭ قالالارىندا وتكەن "ماڭگىلىك دانق" شەرۋىندە قازاق حالقىنىڭ باتىرلارى، تاريحي جەڭىستەرى جايلى اقپارات بايقامادىم. ارينە، ولاردىڭ سەنارييىندە ول جوق. بىزدەن باسقا ءبىزدىڭ دانق كىمگە كەرەك؟ 

ءبىزدى ناسيحاتتاپ بەرىڭىز دەپ شەتەل يدەولوگتارى ايتپايمىزعوي. 
ءبىراق جاستارىمىز بۇنداي شەرۋدى كورىپ نە ويلايدى؟ شەرۋگە شىققانداردىڭ قولدارىندا ءبىر قالىپپەن جاساعان سۇرەتتەر، ولاردىڭ اراسىندا ءستاليننىڭ ، نيكولاي 2 سىرەتتەرى ءجۇر. قىزىل جالاۋ ، گەورگيي لەنتاسىن تاراتىپ ، اۆتوكولىكتەردى تانكىگە ۇقساتىپ بوياعان. اراسىندا فورما كيگەن كازاكتار دا بار. قولدارىندا ويىنشىق بولسا دا كارۋلارى ءجۇر. 
ولارعا كىم رۇقسات بەردى؟ بۇل بەيبىت مينيتنگ-شەرۋ بولسا نەگە قارۋ ۇستايدى؟ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قايدا ءجۇر؟ 

بيىل امانگەلدى يمانوۆتىڭ ازاتتىق ءۇشىن كوتەرىلىسىنە 100 جىل بولادى، ولار سول كازاكتارمەن سوعىستى ەمەس پە؟ سوندا ءبىز كازاكتاردى فورمامەن كوشەگە شىعۋدى رۇقسات بەرسەك ەرتەنگى كۇنى اراڭداتۋشىلىق بولمايدى دەپ كىم كەپىلدىك بەرەدى؟»، - دەگەن مۇرات ابەنوۆ شارا ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ شالاعايلىعىنا نازار اۋدارتادى. ساياساتكەر «بەيبىت شەرۋ» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن مۇنداي اكسيالاردىڭ قازاق حالقىنىڭ، تۇتاستاي قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىنا كولەڭكە تۇسىرەتىنىن ايتىپ وتىر. سونىمەن قاتار، مۇرات ابەنوۆ مىرزا ارەكەتتەرى تۇسىنىكسىز ورىس-كازاك ۇيىمدارىنىڭ شەرۋگە قارۋ اسىنىپ، ءتۇرلى اسكەري فورمالار كيىپ شىعۋىن دا قۇپتامايتىنىن ايتقان.

«ءبىز جاۋىنگەر حالىقپىز دەپ ماقتانامىز، باتىرلارىمىز كوپ دەپ ايتامىز، ءبىراق جەڭىس كۇنى ءبىزدىڭ ونداي تاريحىمىزدان كورىنىس قايدا؟ كىشكەنتاي سابيلەرىمىزگە دەيىن "سوۆەت اسكەرى" فورماسىن كيىپ العان. ەلىن قورعايتىن ادامنىڭ وبرازىن سولاي قالىپتاستىرعان دۇرىس پا؟ ءوزىم بولسام سوڭعى جىلدارى 9 مامىردى مەرەكەلىك كۇن ەمەس، سوعىستىڭ قۇرباندارىن ەسكە الۋ دەپ قابىلدايمىن. قاندى مايداننان ەلگە ورالماعان اكەمنىڭ ەكى اعاسى ءابدىراشيد پەن ءابدىلاhح جانە ناعاشى اتام سەيىلگە قۇران باعىشتاپ رەتى كەلسە بەلگى قويىلعان جەرگە بارىپ ەسكە الامىز.

ۋاقىت وتە كەڭەس ۇكىمەتىنەن مۇرا بولىپ قالعان "مەرەكەلىك سەنارييلەر" كوڭىلگە قونا قويمايتىنىڭ بايقايمىن. اسىرەسە قارۋلارىن شىلدىراتىپ، مىڭداعان اسكەرمەن كورشىلەردى قورقىتىپ پاراد وتكىزۇ - توبەلەسكە تويماعانداردىڭ ءىسى سياقتى»، - دەيدى ول.

ابەنوۆتىڭ ايتىپ وتىرعان سوزدەرىنىڭ جانى بار. «بەسسمەرتنىي پولكتىڭ» باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمدارىن بايقاي المادىق. سوعىس قۇرباندارىن ەسكە الامىز دەگەندەردىڭ ىشىندە سول سوعىسقا قاتىسى جوق، مايداندا بولماعان ادامداردىڭ سۋرەتىن اسىنىپ جۇرگەندەردى دە كوردىك. قىزدى-قىزدىمەن رەسەيشىل قوزعالىستار ول شەرۋگە ورتا ازيانى جاۋلاۋشىلاردىڭ سيمۆولى گەورگيي لەنتاسىن تاعىنىپ، قازاققا تىزەسى باتقان ورىس پاتشاسى ءىى نيكولايدىڭ سۋرەتىن الىپ شىعۋدان دا ارلانباپتى.

جانعا باتقانى وسىنداي كۇماندى قوزعالىستاردى كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ دە قولداپ وتىرعاندىعى. وسىنى رەسەيشىل ۇستانىمداعى ساياساتكەرلەر مەن اقپارات قۇرالدارى جاقسى جەلەۋ ەتىپ وتىر. ماسەلەن، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى وسكەمەن قالاسىندا وتكەن «بەسسمەرتنىي پولك» اكسياسىنا 10 مىڭنان استام ادام قاتىسىپتى. شەرۋدى وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆتىڭ ءوزى باستاپ جۇرگەن. اكەسى سوعىسقا قاتىسقان ادام جالعىز دانيال احمەتوۆ ەمەس. 1941-1945 جىلدارى مايدانعا ءاربىر بەسىنشى قازاقستاندىق اتتاندى. ەندەشە ولاردىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ، ەرلىگىن ۇلگى ەتۋدىڭ جولدارى كوپ. ەندىگى جەردە ونداي شارالاردى قازاق ەلى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۇستانىمدارى تۇرعىسىنان وتكىزۋى كەرەك.

بۇل جەردەن وسكەمەندەگى «ولمەس پولك» اكسياسىنا جايدان-جاي توقتالمادىق. ايتپەسە، مۇنداي شارا ەلوردادا دا، زيالى قاۋىم ورتالىعى سانالاتىن الماتىدا دا، قازاقى قالا شىمكەنتتە دە ءوتتى. ال، وسكەمەن – رەسەيشىل سەپاراتيزم ءورشىپ تۇرعان، 90-جىلداردىڭ باسىندا-اق ول پيعىلدارىن جاسىرا الماي، ەل تۇتاستىعى مەن كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمىنا قارسى شىققان قوزعالىستار اشكەرەلەنگەن قالا. ەلباسى دا بۇل وبلىسقا باسشى تاعايىنداۋ كەزىندە، باسقا دا ساياسي ماسەلەلەردە ەرەكشە قىراعىلىق تانىتاتىنىن بىلەمىز. ولاي بولسا، بىلتىر عانا 97 جاستاعى سوعىس ارداگەرىنە IPad سىيلاپ، اتى شىققان دانيال احمەتوۆ مىرزانىڭ «ولمەس پولك» ءۇشىن وسىنشا وزەۋرەي قالعانى نەسى؟ جالپىحالىقتىق اكسيا وتكىزگىش بولسا، بار كۇش-جىگەرىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى اياسىنداعى ءىس-شارالارعا جۇمساماي ما؟ وبلىس باسشىسى جەڭىس مەرەكەسىنە قاتىستى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندەگى ۇستانىمدارى جوق دەپ ساناي ما؟ نەگە رەسەيدەن باسقارىلاتىن اكسياعا قولداۋ بىلدىرەدى؟ الدە، وسكەمەندىك باسشىلارعا تاۋەلسىزدىكتەن گورى ونداعى رەسەيشىل توپتاردىڭ تالابى ماڭىزدى ما؟

دارحان مۇقانتەگى