ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا شىعىپ ۇلگەردى. ەكىنشى مارتە قايتالانعان اقتوبە وقيعاسى جاعدايدى، ءتىپتى، ۋشىقتىرىپ جىبەرگەنىن جاسىرا المايمىز. ال مۇسىلماندار اراسىنداعى الاۋىزدىق، قاندى تەرراكتىنىڭ ورىن الۋىنا ءسالافيزم اعىمى كىنالى ەكەنىنە كۇمان كەم. مۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتان باستاپ، ءدىن ماماندارىنا دەيىن ايعاقتادى. ەندى جات، تەرىس پيعىلدى ۇيىمنىڭ ارەكەتىنە قالاي شەكتەۋ قويامىز، ءسالافيزم يدەولوگياسىنان قازاقى قۇندىلىقتارىمىزدى قالاي ساقتاپ قالامىز، ءدىن ۇعىمى جاستارىمىزعا قالاي تۇسىندىرىلۋدە؟ بەلگىلى ءدىنتانۋشى دوساي كەنجەتاي Baq.kz – كە بەرگەن سۇحباتىندا وسى اعىمنىڭ سىر-سيپاتى مەن ودان كەلەر قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى اڭگىمەلەيدى.
– ءسوز باسىندا ءدال قازىرگى تاڭدا جارتى الەمدى الاڭداتىپ، قازاق توپىراعىنا دا اياق باسىپ ۇلگەرگەن ءسالافيزم جايىندا قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز؟
– شىندىعىندا، «يزم» بولعان جەردە كوپتەگەن قايشىلىقتار بولادى. سەبەبى، ءبىز – مەملەكەتپىز، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءدىني تاجىريبەمىز، قاتپارلى تاريحىمىز بار. مىنە، وسىنىڭ بارىنە ءسالافيزم قارسى شىعادى.
جات اعىم وكىلدەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى، ءدىني تانىمىمىزدى، بۇكىل شەجىرەمىزدى جوققا شىعارىپ وتىر. قازاقتى يسلمادى ەندى عانا قابىلداعان ۇلت رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى. قازاق بالالارىن بۇرىنعى بابالارى ءجۇرىپ وتكەن جولىنا كۇدىكپەن قاراۋعا ۇندەيدى.
«شيرك» (اللاعا سەرىك قوسۋ، ۇقساتۋ دەگەن ءسوز – اۆت.) پەن «مۇشريك» (اللاعا سەرىك قوسقان ادام – اۆت.) دەگەن ماسەلەنى قويىپ جاتىر.
كەڭەستىك جۇيە كەزىندە «ۇلتسىزداندىرۋ يدەولوگياسى» دەگەن ۇلكەن ساياسي جوبا بولعان. ال ءسالافيزمنىڭ ۇستانىمى ودان دا اسىپ تۇسكەلى تۇر. سەبەبى، مۇندا ەكى ماسەلە قويىلادى: ادامنىڭ بولمىسىن جويۋ جانە مىنەزىن جويۋ. مىنەز – ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر بولسا، بولمىس – سول ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ بارلىق قاباتتارى. سونىڭ بارلىعىنا قارسى تۇراتىن «يزم»ء-نىڭ اتىن «ءسالافيزم» دەپ اتايدى.
بۇل بۇگىندە جاھاندىق ۇدەرىستەگى دىني-راديكالدى، ەسترەميستىك جانە تەرروريستىك جىكشىل ۇيىمعا، مۇسىلماندار اراسىندا فيتنا (اراب ءسوزى – حاوس، ىلاڭ) تۋدىراتىن نەگىزگى اعىمعا اينالىپ ۇلگەردى. قازىرگى تاڭدا ءسالافيزم قازاقستاندا وزدەرىنشە يدەولوگيالىق، اسىرەسە، ميسسيونەرلىك پلاتفورماسىن دايىنداپ جاتىر. ولار وزدەرىن سۋۋريتتەر، ماتحاليتتەر مەن تاكفيريتتەر دەپ ءۇش كاتەگورياعا ءبولىپ تاستاعان. بۇل – وتە قاتە، ساياسي سپەكۋلياتيۆتىك، عىلىمي تانىمعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن انىقتاما. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، وسى انىقتامالاردى، وسى جالعان عىلىمي كونسەپسيالاردى ءبىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى، ۇكىمەت مويىنداپ، قابىلداپ قويعان. ەندى شەگىنەتىن جەرى جوق، ءالى كۇنگە دەيىن وسى كونسەپسيامەن ءجۇر.
– بۇگىندە ءدىن ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتە سالافيزمگە تىيىم سالۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر دەگەن اقپارات بار. ءسىز وسى ماسەلەگە قالاي قارايسىز؟
– مەن ول تۋرالى پرەزيدەنتكە، ۇكىمەتكە، پارلامەنتكە – بارلىعىنا اشىق حات تۇرىندە جازعانمىن. ءبىز بۇدان ءۇش جىل بۇرىن «ءسالافيزمدى توقتاتايىق» دەپ دابىل قاققانبىز. اقتوبە وقيعاسىنان كەيىن دە وي-پىكىرىمدى ۇسىندىم ب ا ق بەتتەرىنە. وندا جاڭاعى بولمىس پەن مىنەزدى ساقتاۋدى تەك اعارتۋشىلىقپەن ەمەس، مەملەكەتتىك-ساياسي جانە قۇقىقتىق تالاپتارمەن قولداۋ قاجەت ەكەنىن ايتتىم. ايتپەسە، قالعانى بوس ۋاقىت وتكىزۋمەن تەڭ.
– سوندا جات اعىمعا مەملەكەتتىك-ساياسي جانە قۇقىقتىق تالاپتارمەن عانا شەكتەۋ قويا الامىز با؟
– البەتتە. ايتالىق، قىسقا بالاق پەن قاۋعا ساقالعا قاراپ، ءبىز ولاردى تەرروريست دەي المايمىز. سەبەبى، ول بۇلىك شىعارۋى قاجەت نەمەسە ادام ءولتىرۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز ونى قىلمىسقا تارتامىز. مىنە، بۇل – قۇقىقتىق تانىم. ساعان ەشكىم تيىسپەسە، توناماسا، زورلاماسا، پىشاق تىعىپ الماسا، ونى سوتتاي المايمىز. ءبىراق ىشىمىزدەن جەك كورۋىمىز مۇمكىن. وسىنى «قۇقىقتىق تانىم» دەيمىز. ال سالافيزمگە تەك قانا وسى تۇرعىدان قاراساق، كەشە عانا اقتوبە وقيعاسى ورىن الدى. جازىقسىز جاندار جاپا شەكتى. ەندى، نە قاراپ وتىرمىز؟ حالقىمىزدى قىردى، تىنىشتىعىن بۇزدى، بىرلىگىمىزگە سىزات سالدى. بۇل از دەسەك، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حالىقتىڭ سەنىمى ازايۋدا. «قايدا قاراپ وتىر؟» دەپ شۋلاپ جاتىر. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟
– دەمەك، بىزدە قۇقىقتىق تانىم بار. ەندى، نە جەتىسپەيدى؟
– ءبىز بار قۇقىقتى دۇرىس قولدانبايمىز. مىسالى، 2011 جىلى اقتوبەدە بولعان تەرروريستىك اكتىلەر زاڭدى وزگەرتۋگە سەبەپ بولدى. ءقازىر زاڭ بار. ءبىراق ءبىز ونى قولدانبايمىز. ونى قولدانۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ول زاڭنىڭ الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق، مورالدىق قاباتتارىندا كوممەنتارييلەر جاسالۋى كەرەك قوي. كادۋىلگى تىرشىلىگىمىزدە، پراكتيكالىق ومىرىمىزدە. ول كوممەنتارييدى جاسايتىن ورتالىق جوق بىزدە.
زاڭ بار، ءبىراق ونى قاداعالاۋشى ورگان، ودان كەيىن ۇيلەستىرۋشى ورگان جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ماسەلەن، ءبىر ۇيلەستىرۋشى ورگان بار. ول – ءدىن ىستەر كوميتەتى، ءدىني احۋالدى باعالاعاندا زاڭدىق نورمالارعا، زايىرلىق نورمالارعا ۇيلەسپەيتىن قۇبىلىستاردىڭ ءبارىن كورسەتىپ، جوعارى جاققا ۇسىنىس بەرىپ وتىرۋى قاجەت. بىزدە ونداي مەحانيزم جوق. مەملەكەت بار، ءبىراق مەملەكەتتىڭ ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستارى جوق. پروكۋراتۋرا مەن سوتتىڭ بايلانىسى جوق. سوت پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بايلانىسى جوق. جالپى، ءدىن قۇبىلىسى توڭىرەگىندە پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق ورتالىقتاندىرىلعان ءبىر جۇيە جوق بىزدە.
– بىلايشا ايتقاندا، 2011 جىلى ءتيىستى زاڭ قابىلداندى. ءبىراق ونى دۇرىس ىسكە اسىرا الماۋدىڭ سالدارىنان اقتوبەدە تاعى دا تەرراكت بولدى دەۋگە بولا ما؟
– ارينە! تاعى ايتارىم، ءبىز ءدىن قۇبىلىسىن تانىمايمىز. مەملەكەت رەتىندە ءدىن قۇبىلىسىن عىلىمي تۇرعىدان تالداي المايمىز. نەگىزى، بۇل – رەالدى قۇبىلىس. ءبىز وعان سول باياعى كەڭەستىك وكىمەتتەن قالعان كوزقاراسپەن قارايمىز. ءدىندى رەالدى قۇبىلىس دەپ قابىلدامايمىز. ال قازىرگى جاعداي ءدىن دەگەن قۇبىلىستىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىندىگىمىزدى كورسەتتى. نە ەكەندىگىن بىلمەي جاتىپ، «قالاي؟» دەگەن ماسەلەمەن اينالىسىپ جاتىرمىز عوي. الدىمەن نە ەكەنىن ءبىلىپ الىپ، ارتىنان قالاي اينالىساتىن مەحانيزمىن جاساۋ قاجەت ەمەس پە؟ بىزدە ول جوق. ءبارى ۇراننان، جەدەل شەشىمنەن تۇرادى...
– بىزدەر ءدىن دەگەن قۇبىلىستىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيمىز. سول سەبەپتى، شەكتەۋ قويا الماي وتىرمىز. دۇرىس پا؟
– بىزدە تىيىم سالۋ كەرەكتىگىن مويىندايدى، ءبىراق قالاي ەكەندىگىنە كوممەنتاريي جاساي المايدى. دۇرىسى، جاساۋعا قورقادى، باتىلدىق جەتپەيدى. پروكۋراتۋرا، سوت، قاۋىپسىزدىك كەڭەسى، ءدىن ىستەر كوميتەتى – بارلىق قۇزىرلى ورگاندار جەكە-جەكە ۇسىنىس بەرۋى كەرەك. بەرە المايدى. بەرسە، انادان قورقادى، مىنادان قورقادى...
– ەندى، بۇل شارۋا ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەي مە؟
– ونى ۇزارتپاۋىمىز قاجەت. ءبىز – عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، سالافيزمگە قۇقىقتىق تىيىم كەرەك. جوعارىدا ايتقانىمداي، ساقالىنا قاراپ، بالاعىنا قاراپ، ولاردى جازالاۋ، ۇستاۋ، تۇتقىنداۋ ءۇشىن زاڭنىڭ قۋاتى كەرەك. ال ونى ايقىندايتىن نورمالاردى قالاي جاسايمىز؟ نورماتيۆتەر جاساۋ كەرەك قوي. «بولمايدى» دەگەن ارەكەتتەردىڭ شەكتەرىن انىقتاۋمىز قاجەت. ايتالىق، بىزدە ءدىن – ادامنىڭ تۋعاننان ولگەنگە دەيىنگى ارالىعىندا كورىنەتىن قۇبىلىس.
ەڭ ءبىرىنشى، ادام تۋعان كەزىندەگى ات قويۋدان باستاپ، تاعى باسقا سالت-داستۇرلەر دىنمەن ۇندەسىپ كەلەدى. ءسالافيزم وعان قارسى شىعادى. «ويباي، قازاقتىڭ بۇرىنعى اتتارىن قويماڭدار! ءابدۋلۋاھاپ بولسىن، ءابدۋلقاھار بولسىن، ءابدۋسامات بولسىن» دەگەن سياقتى اقىل ايتادى. ودان كەيىن ءولىم. الگىلەرىڭىز «ادام ءقازىر ءولدى مە، ءبىر ساعاتتا، تەز كومۋ كەرەك» دەيدى. «شاريعات بويىنشا كۇتتىرۋ دەگەن – حارام، جەتىسىن، قىرقىن بەرۋ دەگەن – حارام» دەپ، سەنىڭ ءداستۇرىڭدى جوققا شىعارادى.
ءداستۇر دەگەن نە؟ بۇل – ەجەلدەن كەلە جاتقان ءدىني تاجىريبەمىز. بۇل – ءبىزدىڭ كاسىبىمىز، ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىز. قازاقتا اس بەرۋ نەدەن قالدى؟ بۇرىن التايدىڭ ارعى جاعىنداعى ءبىر قازاق الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى باۋىرىنىڭ اكەسىنە كوڭىل ايتۋ ءۇشىن جيىرما كۇن ءجۇرىپ كەلەتىن. شىندىعىندا، وندايدا اس بەرۋ شارت قوي. «مەن قارالىمىن، مەن ساعان اس بەرە المايمىن» دەگەن ۇعىم جوق. ءولىم – حاق، اللانىڭ ءىسى، ال اس – ادامنىڭ بۇگىنگى قاجەتتىلىگى. ەكەۋىن ەكى ءبولىپ قاراۋ قاجەت. ياعني، ءدىن قۇبىلىسىنا كورىنگەن جەردەن سالافيلەردىڭ سىناعىنا نەمەسە قارسى شىققان ارەكەتتەرىنە ناقتى ءبىر قۇقىقتىق ولشەمدەر قويساق، تىيىم سالۋدىڭ ەشقانداي قيىندىعى جوق.
ولار ءبىزدىڭ قازاقتى مەنسىنبەيدى، قازاقتى باسىنادى، قازاقتىڭ بارلىق ءسالت-داستۇرىن جوققا شىعارىپ ءجۇر. مىنە، سونداي قارسىلىقتاردا «ەي، سەندەرگە مەملەكەت تىيىم سالدى» دەگەن ءبىر پسيحولوگيالىق قورعان كەرەك بىزگە.
– ءبىز سالافيزمگە تىيىم سالىپ، جاعدايدى ۋشىقتىرىپ المايمىز با؟
– ارينە، مەملەكەتكە، بيلىككە نارازىلىقتار بولادى. ءتىپتى، قانتوگىستەر، تەررورلىق اكتىلەر بولۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ بارلىعى ءبىر رەتتىك، ۋاقىتشا. ال تىيىم سالماساق، بۇكىلحالىقتىق قاتەرگە، ۇلتتىق قاسىرەتكە اينالىپ كەتەتىنى انىق. قازاقتىڭ ءوزىن، مۇسىلماندىعىن، مادەني بولمىسىن ەكىگە ءبولىپ تاستايدى. ىلگەرىدەگى دالا مەن قالا (قازاعى – اۆت.)، وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك سياقتى. بۇل – كەڭەس كەزىنەن قۇرىلعان دۋالدار. سونداي دۋالدىڭ ورنىنا ءسالافيزم كەلەدى.
ءسويتىپ ءبىزدى «مۇشريكتەر» دەۋى مۇمكىن. وزدەرىن «تازا يسلامنىڭ ءىزباسارلارى» دەپ جاريالاۋى مۇمكىن. وسىلايشا، ءتىلىمىز ءبىر – ورىس تىلىندە سويلەۋىمىز نەمەسە ورىس تىلدىلەردىڭ ىقپالىنداعى سالافيلەر بولۋى عاجاپ ەمەس. بۇنىڭ بارلىعى تۇپتىڭ-تۇبىندە بولمىستى ىدىراتادى. ۇلتتىڭ بولمىسى – مەملەكەتتى قۇرىپ تۇرعان ىرگەتاس. ال بولمىس ەكىگە بولىنسە، ۇستىندە تۇرعان مەملەكەت تۇگىلى، كەز كەلگەن نارسە قۇلاپ تۇسەدى. مەملەكەت دەگەن ادامنىڭ دەنەسى سياقتى. ول دەنەگە ۆيرۋس تۇسسە، ىرىڭدەۋى مۇمكىن. ەندى، دەنەنى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سونى كەسىپ تاستاۋ قاجەت. سوندا عانا ءبىز بولمىسىمىزدى ساقتاي االامىز.
– سالافيزمگە تىيىم سالساق، ءبىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىمىز سوعان دايىن بولۋى كەرەك...
– ءيا، قاۋىپسىزدىك كوميتەتى، پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدارىمىز بارلىعى قانشا ءسالافي بار، قانشا ءسالافيزم ورتالىعى بار ەكەنىن ءبىلۋى قاجەت. ەگەر ونى بىلمەسە، پروبلەما سودان تۋىندايدى. مەنىڭشە، ولار كىمنىڭ نەمەن اينالىسىپ جاتقانىن بىلەدى. بىلەدى دەگەن سەنىم بار دا. ەگەر مەملەكەتتە ونداي مالىمەتتەر بار بولسا، وندا ولار تىيىم سالۋدان قورىقپايدى. سەبەبى، تىيىم سالعاننان كەيىن، تىزىمدە تۇرعان ادامداردى باقىلاۋدى ودان سايىن كۇشەيتەدى دە، قويا سالادى. ءتىپتى، شەكتەن اسىپ بارا جاتسا، ۇستاپ الىپ، وتىرا بەرەدى. ال ەگەر بىلمەسە، وندا ءقاۋىپ بار. ونداي جاعدايدا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءوزى ەشقانداي قاۋىپسىزدىكتەن ماقۇرىم دەگەن ءسوز.
- ال باسقا ەلدەردە ونداي تاجىريبە بار ما؟
- كوپ، كوپ قوي. مىناۋ تۇرعان وزبەكستان تىيىم سالدى. جالپى، سالافيزمگە تىيىم سالۋدان قورىقپاۋ قاجەت. ءبىز كوممۋنيزمنەن باس تارتتىق قوي؟ ءسوز جوق، وتىرىك بولسا دا، ءبىر كوممۋنيستىك پارتيانى كىرگىزىپ قويدىق. دەگەنمەن، كوممۋنيزمگە تىيىم سالدىق، ارەڭ دەگەندە قۇتىلدىق. سول سياقتى سالافيزمنەن دە باس تارتا الامىز دەپ ويلايمىن. «ناسيزم»، «فاشيزم» دەگەن سياقتى «يزم»-دەردىڭ بارلىعىنا تىيىم سالعان جوقپىز با؟ بۇعان دا تىيىم سالۋعا بولادى. بۇل - ناسيزمنەن دە وتكەن بالە. قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. نەگە؟ سەبەبى قازاققا سەنۋ كەرەك قوي. قازاقتىڭ مادەنيەتىنە، داستۇرىنە، ۇلتتىق نەگىزدەرىنە، ءدىني تاجىريبەسىنە. بيلىك مەملەكەتتى قازاق قۇرعان دەگەنگە سەنسە، وندا بۇل ماسەلەنى جۇزەگە اسىرادى. ەگەر سەنبەسە...سەن، مەن دەپ كەتە بەرەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
ارمان اسقاروۆ
ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: دوساي كەنجەتاي: ءسالافيزم ۇستانىمى «كەڭەستىك يدەولوگيادان» دا ءقاۋىپتى
