وسىدان بىرەر اپتا بۇرىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتى ايماقتاردا، اسىرەسە، استانا قالاسىندا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى ەداۋىر وسكەنىن حابارلاعان بولاتىن. پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتايەۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجيمدەگى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا كۇننىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرىمەن قاتار الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسۋىن ۇستاپ تۇرۋ بويىنشا شارالار دا كەڭىنەن تالقىلاندى،- دەپ حابارلايدى Qamshy.kz ەكونوميكا گازەتى سايتىنا سىلتەمە جاساپ.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت جانە ۇلتتىق بانك كابىلداعان داعدارىسقا قارسى جوسپار اياسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. رەسمي ستاتيستيكا مالىمەتتەرى بويىنشا جىل باسىنان باستاپ تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسى 5،4، ونىڭ ىشىندە ازىق-تۇلىك تاۋارلارى 5،2 پايىزعا ءوستى. 2016 جىلعى 30 تامىزداعى جاعداي بويىنشا جىل باسىنا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعا يندەكسى 9 پايىزدى قۇراعان. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ نارىقتار تەڭگەرىمىنە جۇرگىزگەن تالداۋى ناتيجەسىندە ىشكى نارىقتاعى الەۋمەتتىك ءمانى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىن ءبىرقاتار سەبەپتەر انىقتالدى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا بايانداپ، تاۋارلار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋ سەبەپتەرىن تۇسىندىرگەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبايەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، بىرىنشىدەن، الەمدىك نارىقتارداعى باعا جاعداياتىنىڭ وزگەرۋى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋى يمپورتتىق جەتكىزۋلەرگە تاۋەلدى تاۋارلارعا اسەر ەتىپ وتىر. ولار بويىنشا وتاندىق تاۋارلاردى تۇتىنۋدىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى 60%-دان تومەن. ەكىنشى سەبەپ رەتىندە مينيستر اعىمداعى جىلى تابيعي مونوپوليالاردىڭ قىزمەتتەرىنە تاريفتەردىڭ جانە ججم باعاسىنىڭ ارتۋىن اتادى. ۇشىنشىدەن، ماۋسىمدىق اۋىتقۋدىڭ دا اسەرى بار. جىل سايىن تاۋاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا قويماداعى قوردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ باعاسى قۇبىلىپ تۇرادى. بۇل ەڭ الدىمەن كوكونىستەر: كارتوپ، ءسابىز، پياز، قىرىققابات، قىزىلشا. باعا، ادەتتە، مامىر-تامىز ايلارىندا كوتەرىلەدى. تورتىنشىدەن، ەكسپورتتىق جەتكىزۋدىڭ اسەرى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا، رەسەي مەن قىرعىزستاننىڭ شەكارا ماڭىنداعى باعالار وسكەن جاعدايدا ىشكى نارىقتاعى تاۋارلار قۇنى دا كوتەرىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جوعارىدا اتالعان فاكتورلار باعانىڭ وسۋىنە اسەر ەتتى، جىل سوڭىنا دەيىن ايتارلىقتاي ءوسىم بولمايدى دەپ كۇتىلۋدە.
سوڭعى ەكى جىلداعى تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن تالداۋ كورسەتكەندەي، ولاردىڭ الەۋەتى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەيدى. باس ەكونوميست باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ قورلارى تومەن وڭىرلەرگە ءتان ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ق.بيشىمبايەۆ نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جوسىقسىزدىعىنا توقتالىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، تاۋارلاردىڭ ۇستەمە باعالارى 200%-دان استامدى قۇراعان جاعدايلار انىقتالعان. مينيسترلىك الەۋمەتتىك ءمانى بار تاۋارلارعا باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزۋدە. مونوپولياعا قارسى ورگان اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرى 27 تەكسەرۋ جۇرگىزدى، ولاردىڭ 12ء-سى اياقتالىپ، 15 تەكسەرۋ ءالى جالعاسۋدا. مونوپولياعا قارسى ورگان جۇرگىزگەن تەسكەرۋلەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ماتەريالدىق سانكسيالاردىڭ جالپى سوماسى مونوپوليالىق كىرىستى ەسەپتەگەندە شامامەن 23 ملن. تەڭگەنى قۇراپ، ونىڭ ىشىندە مەملەكەت بيۋدجەتىنە 12 ملن. جۋىق تەڭگە ءتۇسىپتى.
وسى رەتتە مينيسترلىك الەۋمەتتىك ءمانى بار تاۋارلار باعاسىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى جاڭارتۋدى ۇسىنىپ وتىر. «بولشەك ساۋدا باعالارىنىڭ رەتتەۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋ جانە قۇقىقتىق بازانى جاڭارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى اعىمداعى جىلدىڭ جازىندا مينيسترلىكتە بارلىق تاۋار وندىرۋشىلەر، كوتەرمە جانە الەۋمەتتىك ءمانى بار تاۋارلاردىڭ ديستريبيۋتورلارى بويىنشا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن ساراپتامالىق بازا قۇرىلدى. وسى تۇرعىدا ءبىز زاڭنامالىق جانە ۇزاق مەرزىمدى شارالار رەتىندە قۇرالداردى ەڭ تومەنگى جانە شەكتى باعالاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە پىسىقتاۋدى ۇسىنامىز»، – دەدى ق.بيشىمبايەۆ.
مينيستر سونداي-اق وتاندىق ءوندىرۋشىلەردىڭ نارىقتاعى جانە بازارداعى ورىندارعا تىكەلەي مۇمكىندىك الۋ ماسەلەسىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلعانىن اتاپ ءوتىپ، بارلىق بولشەك نارىقتاردا الەۋمەتتىك ءمانى بار ازىق-تۇلىككە ۇسىنبالى باعا ورناتۋدى ۇسىندى. سونداي-اق، ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا يمپورت تاۋارلارىن ارتتىرۋ شارالارىن قابىلداۋ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ساۋدا ينتەرۆەنسيالارىن جۇرگىزۋ، تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا جەتكىلىكتى رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ولاردى ۋاقىتىلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلدى.
پرەمەر-مينيستر تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا ازىق-تۇلىك الۋعا بولىنگەن قارجىنى ءتيىستى دەڭگەيدە يگەرۋ كەرەكتىگىن مالىمدەي كەلە، وبلىس اكىمدەرىنەن تۇراقتاندىرۋ قورلارىن ازىق-تۇلىكپەن تولتىرۋعا بولىنگەن قارجى دەپوزيتتەردە نەگە بوستان بوس يگەرىلمەي جاتقانىن ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتتى.
ب.ساعىنتايەۆ ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە قاراقۇمىقتىڭ باعاسى ەداۋىر وسكەنىن ايتا كەلە، جاقىن ارادا بۇل ماسەلەنى شەشۋدى تاپسىردى. ءوز كەزەكتەرىندە سەلەكتورلىق بايلانىسقا شىققان وڭىرلەر اكىمدەرى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى تاياۋ ارادا رەتكە كەلتىرۋگە ۋادە ەتتى.
ۇكىمەت باسشىسى باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ جۇمىستارىندا اكىمدىكتەردىڭ قادامدارىن سىنعا الدى. «ارينە، ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز باعانىڭ نەگىزسىز وسپەۋىن باقىلاپ وتىرۋىمىز كەرەك. ماۋسىمدىق جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن تاۋار قۇنىنىڭ جوعارىلاۋى ورىن الادى. ءبىراق تا باعاعا قاتىستى ءتيىستى شەشىمدەر جاسالعانىمەن، كوپ جاعدايلاردا جۇمىستاردىڭ اتقارىلماۋى سالدارىنان ءوسىپ جاتادى. بىزدە ءوندىرىستى جانە ءونىمنىڭ ساۋداسىن ىسكە اسىرۋدى ىنتالاندىرۋعا بايلانىستى باعانى ىرىقتاندىرۋعا تەتىكتەر جەتكىلىكتى. الايدا بۇل تەتىكتەر جۇمىس ىستەمەي تۇر. وتىرىستا بايقاعانىمىزداي، جەرگىلىكتى جەرلەردە اكىمدىكتەر تاراپىنان قاداعالاۋ بولماي تۇر»، – دەدى پرەمەر-مينيستر.
وسى رەتتە ب. ساعىنتايەۆ باعانى ىرىقتاندىرۋدا جۇيەلى شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. «ءبىزدىڭ كەيبىر ارىپستەستەرىمىز لاۋازىمدارىن العاننان كەيىن بازارلارعا بارىپ، باعالاردى ينسپەكسيالاپ جاتادى. دەگەنمەن دە ولار بارعان كەزدە، بازارلاردا تاۋارلار مەن ونىمدەر باعاسىن ساۋداگەرلەر لەزدە تومەندەتىپ تاستايتىنىن وتە جاقسى بىلەدى. ولار كەتكەننەن كەيىن ساۋداگەرلەر ەسكى باعانى قايتا قويادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بەدەلقۇمارلىقتان باسقا ەشتەڭەنى بەرمەيدى. سوندىقتان ناقتى دا جۇيەلى شارالاردى جۇزەگە اسىرىڭىزدار»، – دەدى ول.
بۇل تۇرعىدا ۇكىمەت باسشىسى قازاقستاندا وندىرىلەتىن ونىمدەر بويىنشا باعانى ۇستاپ تۇرۋعا تولىق نەگىز بار ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ب.ساعىنتايەۆ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە باعا ساياساتىندا رەتتەگىش تەتىكتەردى ءتيىستى دەڭگەيدە پايدالانۋدى ەسكەرتتى.
بوتاگوز ابدىرەي قىزى
