كەلەلى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلاندى
پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتايەۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىق رەجىمدە ۇكىمەت وتىرىسى ءوتتى. وندا ەلىمىزدىڭ وتاندىق مۇناي سەرۆيسىن دامىتۋ بويىنشا شارالار، جەكەشەلەندىرۋ، مۇلىكتى جاريا ەتۋ، سونداي-اق استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ بارىسى تالقىلاندى.
مۇناي سەرۆيسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمبايەۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە، مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى ەلىمىزدەگى مۇناي-سەرۆيستىك نارىعىنىڭ كولەمىن ازايتقان.
«مۇناي-سەرۆيستىك سەكتوردىڭ دامۋى مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنا تىكەلەي تاۋەلدى. مىسالى، 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇناي-سەرۆيستىك قىزمەتتەردىڭ جالپى كولەمى 1،4 تريلليون تەڭگەنى قۇراسا، 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسى سالادا 1،3 تريلليون تەڭگە جۇمسالدى. بۇل قاشاعانداعى قۇبىرلاردىڭ اۋىستىرۋ جۇمىستارىن قوسقاندا ەستەپتەلىپ وتىر. ەگەر قاشاعانداعى جۇمىستاردى الماساق، بۇل كورسەتكىش 1،055 ترلن تەڭگەنى قۇرادى، ياعني جيىرما ەكى پايىزعا ازايعان»، – دەدى مينيستر.
ەڭ ۇلكەن تومەندەۋ – بۇرعىلاۋ، گەوفيزيكا مەن قۇرىلىس سالالارىندا بايقالعان. ماسەلەن، مۇناي سەرۆيسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ وتىز ەكى پايىزىن الاتىن جانە سالانىڭ نەگىزگى درايۆەرى رەتىندە ەسەپتەلەتىن «بۇرعىلاۋ» سەگمەنتىندە جۇمىس كولەمىنىڭ ەڭ ۇلكەن تومەندەۋى بايقالدى. بۇرعىلاۋ كولەمدەرى ءۇش ەسە قىسقارعان. 2013 جىلى 1865 ۇڭعىما بولسا، بيىل 663 ۇڭعىما پايدالانۋعا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار، بۇرعىلاۋ جۇمىستارىندا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى ەلۋ التى پايىز عانا قۇراپ وتىر.
ءقازىر ەلىمىزدە ەكى مىڭنان استام مۇناي-سەرۆيستىك كومپانيا بار، قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 169 مىڭ. وعان جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنداعى 150 كومپانيانىڭ 76 مىڭ قىزمەتكەرىن قوسۋعا بولادى.
مينيستر سونداي-اق، وتاندىق مۇناي سەرۆيسى كومپانيالارىن ءىرى مۇناي-گاز سالاسى جوبالارىنا تارتۋدا قولدانىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى مالىمدەدى. بۇل رەتتە ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىلعانىن جەتكىزدى.
«ايتا كەتەيىك، جۇمىستىڭ اۋىر ءتۇرلەرىندە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ تاجىريبەسىنىڭ ازدىعى كورىنەدى. بۇل وپەراتورلاردىڭ تالابىنا ساي بولماعاندىقتان، ولاردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرادى. بۇل ماسەلەنى ءبىز شەتەلدىك جانە جەرگىلىكتى كومپانيالار اراسىندا كونسورسيۋم قۇرۋ ارقىلى شەشەمىز»، دەدى ق. بوزىمبايەۆ.
ول سونداي-اق، كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ كەزىندە جانە شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن مۇناي-گاز كومپانيالارىن ساتىپ الۋ تۋرالى شاعىمدار كەزىندە شامادان تىس ورناتىلعان تالاپتارعا بايلانىستى قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنىن دا العا تارتتى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك ءتيىستى جۇمىستار اتقارىپ جاتىر ەكەن.
مۇنايشىلار جۇمىسسىز قالمايدى
مۇناي سالاسىندا تۋىنداعان قيىندىقتاردان ەلدەگى كومپانيالاردا جۇمىسسىزدىق تۋىنداۋى دا ابدەن ىقتيمال. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، ماسەلەنىڭ الدىن-الۋدى قولعا العان. جۇمىسكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا ءدۇيسەنوۆا ەسەپ بەردى. ماسەلەن، ارنايى جۇمىس توبى وتكىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە 99 مۇناي-سەرۆيس كومپانياسىنىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرىن جۇمىستان بوساتۋ ءقاۋپى بارلىعى انىقتالىپتى. بۇل مەكەمەلەردە 44 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيءدى ەكەن. مينيسترلىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىسشىلاردى ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. «ءبىرىنشى توپتا 1239 ادام بار. ولار 52 كاسىپورىندا قىزمەت ەتىپ، بيىل جۇمىستان شىعارىلعان. جۇمىسشىلاردىڭ باسىم بولىگى اقتوبە مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا»، – دەدى ت.ءدۇيسەنوۆا. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، وسى ۋاقىتقا دەيىن سان الۋان باعدارلاما بويىنشا جۇمىسسىز قالعان 325 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپتى. 355ء-ى قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنان ءوتتى. ولاردىڭ ىشىندە ۋاقىتشا جۇمىسقا تۇرعاندار دا بار. تاعى 100 ادام وزدىگىمەن جۇمىس تاپتى. قازىرگى كەزدە قالعان 500 ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جالعاسىپ جاتىر. ەكىنشى توپقا 22 كاسىپورىننىڭ جۇمىسشىلارى كىردى. سەبەبى، ولاردىڭ جۇمىسى تۇراقسىز كەستەگە اۋىستىرىلدى. مۇنداي 3200 جۇمىسشى بار. ولاردىڭ 1316-سى جۇمىس ىستەمەيدى. ويتكەنى، كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى توقتاعان. 1290-ى مەرزىمسىز دەمالىسقا جىبەرىلسە، 594ء-ى تولىققاندى جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. ال ءۇشىنشى توپقا الداعى ۋاقىتتا جۇمىسسىز قالادى-اۋ دەگەن ازاماتتار كىرەدى. ولار – اتىراۋ وبلىسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارى. الداعى ەكى جىلدا وبلىستا 3804 ادام جۇمىسسىز قالادى دەگەن بولجام بار.
مينيستر ت.دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا تەڭىزشيەۆرويلدى كەڭەيتۋ جوباسى اياسىندا قوسىمشا 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىنىڭ ەسەبىنەن جۇمىسسىز قالعان ازاماتتاردى قىزمەتكە تۇرعىزۋ جوسپارلانعان. بۇدان بولەك، يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلاما مەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ باسقا دا شارالارىن قولدانۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
كەلىسىمدەر كەرەكسىز بولمايدى
بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت باسشىسى دا ءۇن قوستى. مۇنايشىلاردىڭ جۇمىسسىز قالماۋىنا مەموراندۋمداردىڭ دا ىقپال ەتپەي جاتقانىن سىنعا الدى.
«قازاقستاندا مۇناي سەكتورىندا، مۇناي-سەرۆيستىك سالادا جۇمىس ورىندارىن قىسقارتپاۋ باعىتىندا بارلىعى 19 مىڭنان استام مەموراندۋمدار جاسالعان. ءبىز مەموراندۋمدارعا قول قويعاندا، باسشىلىق الدىندا ءبىز قانداي كەرەمەت ەكەءنىمىزدى كورسەتىپ، «مەموراندۋمدارعا قول قويدىق، بىزدە بارلىعى جاقسى» دەپ ەسەپ بەرەمىز. ءقازىر ءبىز ءوز ماتەريالدارىمىزدان كورىپ وتىرمىز، كەيبىر مەموراندۋمداردىڭ تالاپتارى ورىندالماي وتىر»، دەدى ۇكىمەت باسشىسى. مينيسترگە مەموراندۋمداردى قايتا قاراپ، ورىندالماي جاتقاندارىن انىقتاۋدى تاپسىردى. «ماسەلەنى اكىمدەر مەن مينيسترلىكتەر بىرلەسىپ قاراسىن»، دەپ ناقتىلادى.
315 نىسان جەكەشەلەندىرىلدى
وتىرىستا قارالعان ەكىنشى ماسەلە جەكەشەلەندىرۋ بارىسى جانە ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردى قور نارىعىنا شىعارۋ بويىنشا جوسپارلارى تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبايەۆ ەسەپ بەردى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە، وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ جوسپارى قابىلدانعانىن جانە مەملەكەتتىك جەكە مەنشىكتىڭ ءىرى نىساندارى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جەكە مەنشىگىن قامتيتىن 783 ۇيىمنان تۇراتىن ءتىزىم انىقتالعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار، «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق-تىڭ 173 نىسانى قامتىلعان ءتىزىم بەلگىلەنگەن.
«2014-2016 جىلدارداعى جەكەشەلەنءدىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنىنىڭ نىساندارىنىڭ نەگىزگى تىزىمىندە 545 ۇيىم قامتىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا رەسپۋبليكالىق، كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى، سونداي-اق ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالاردىڭ مەنشىگىندەگى نىساندار بار. 2016 جىلعى 1 قازانداعى مالىمەتتەر بويىنشا 14،3 ملرد تەڭگە سوماسىنا كەشەندى جوسپارداعى 96 اكتيۆ جۇزەگە اسىرىلعان.
ال قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى اياسىندا جالپى سوماسى 86 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 315 نىسان جەكەشەلەندىرىلگەنىن مالىمدەدى. «ونىڭ ىشىندە 2016 جىلى جالپى سوماسى 7 ملرد تەڭگەگە 67 نىسان ساتىلدى، سونداي-اق، 186 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 200 نىسان ساۋدادا تۇر. وسىلايشا، بارلىعى 515 نىسان ساۋداعا قويىلدى، 19 نىسان قايتا قۇرىلدى جانە تاراتىلدى. ساتىلعان نىسانداردان كىرىستىڭ ارتقانىن جانە سالىقتىڭ ارتىپ جاتقانىن، سونداي-اق جالاقى قورى جانە جۇمىسپەن قامتۋ ساقتالاتىنىن ءبىلۋ ءۇشىن جەكەشەلەندىرىلگەنگە دەيىن جانە جەكەشەلەندىرىلگەننەن كەيىن تالداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى»، – دەدى مينيستر.
جاريا ەتۋ اكسياسى اياقتالۋعا جاقىن
قارجى ءمينيسترى سونداي-اق جاريا ەتۋ اكسياسىنىڭ جۇمىستارى تۋرالى ەسەپ بەردى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، مۇلىكءتى زاڭداستىرۋ بويىنشا اكسيانىڭ اياقتالۋىنا ءۇش ايعا جۋىق ۋاقىت قالدى. «2016 جىلعى 30 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا 2،7 ترلن تەڭگە زاڭداستىرىلدى، ونىڭ ىشىندە 853،2 ملرد تەڭگە – ءمۇلىكتى زاڭداستىرۋ، 1 813،8 ملرد تەڭگە – اقشانى زاڭداستىرۋ»، – دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل سوما رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان زاڭداستىرىلعان مۇلىكتى قامتيدى – 104 903 نىسان جانە 846،3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قۇندى قاعازدار، سونداي-اق شەتەلدىك مۇلىك تۇرىندەگى 159 نىسان جانە 6،9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قۇندى قاعازدار.
«مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارىنىڭ جەلىسى بويىنشا شەتەلدەگى مۇلىكتى جاريا ەتۋ قۇنى 7 ملرد تەڭگەنى قۇراسا، شەتەلدەگى مۇلكىن جاريا ەتۋگە جۇگىنگەندەر سانى 182 ادامعا جەتتى. ءبىز شەتەلدەگى مۇلكىن جاريا ەتۋدىڭ بولىگىندە ءالى دە الەۋەتتىك بار دەپ ويلايمىز»، دەدى ب.سۇلتانوۆ. سونىمەن قاتار، مينيستر ناۋقاندى كىدىرتىپ جاتقان بىرنەشە فاكتورلار بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتتى.
«ءقازىر جالپىعا ورتاق دەكلاراسيالاۋ مەرزىمىن 2020 جىلعا دەيىن شەگەرىلۋىنە بايلانىستى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جەدەلدەتىپ مۇلىكتى جاريا ەتۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن جالعان پىكىرلەر قالىپتاسۋى مۇمكىن. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. جاريا ەتۋ ءجونىندەگى ناۋقان اياقتالعاننان كەيىن ازاماتتارعا قىلمىستىق، اكىمشىلىك جانە سالىقتار بويىنشا راقىمشىلىق جاساۋ قولدانىلمايدى. جالپىعا ورتاق دەكلاراسيا تاپسىرۋ تەك باقىلاۋ پروسەسىنىڭ تاعى ءبىر قادامى بولماق. 2020 جىلعا قاراي ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ كەمشىلىكتەرى جويىلىپ جانە دەرەكتەر بازالارىنىڭ سينحرونداۋ پروسەسى تولىق اياقتالادى»، – دەدى مينيستر.
بيىل استىق مول
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان سوڭعى ماسەلە – ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيسە-مينيسترى قايرات ايتۋعانوۆ باياندادى. ونىڭ مالىمەتىنشە، استىقتىڭ جالپى جيىنتىعى بۋنكەرلىك سالماقتا 23،1 ملن توننانى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1،4 ەسەگە ارتىق. ورتاشا ءونىم 15،2 س/گا قۇرادى. ال استىق قابىلداۋ بەكەتتەرىنە 4،6 ملن توننا استىق جەتكىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە 3،8 ملن تونناسى – بيداي. 14،5 پايىزعا دەيىنگى دىمقىل بيدايدىڭ ۇلەسى جالپى كولەمدە 57،4 پايىزدى قۇرايدى، بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 24،2 پايىزعا ارتىق.
مينيستر بايانداماسىندا ەگىن جيناۋ ناۋقانىنىڭ وڭتايلى ۋاقىتتا اياقتالۋى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ماسەلەسىنىڭ دەر كەزىندە شەشىلۋىنىڭ جانە جوعارى ءتۇسىمدى ەگىن جيناۋ تەحنيكاسىن قولدانۋدىڭ ارقاسىندا بولعانىن ايتتى.
دينارا بىتىكوۆا،
