الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى بەتالىسى قانداي، بۇگىنگى تاڭدا ءبىرقاتار ەلدەردە كورىنىس تاۋىپ وتىرعان داعدارىستىق جاعداي قانشاعا دەيىن سوزىلادى دەگەن سياقتى ساۋالداردىڭ كوپتەگەن ادامداردى تولعاندىرارى انىق. ولاي بولسا، قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ، ءناپاقاسىن ونىكتى ەڭبەكتەن تاۋىپ جۇرگەن كەز كەلگەن جاندى الاڭداتاتىن وسىناۋ وزەكتى ماسەلەگە وي جۇگىرتىپ كورگەننىڭ ەش ارتىقتىعى جوق.
الەمدىك ەكونوميكا كىم-كىم دە ۇتىلىسقا شىعاتىنداي دامۋ فازاسىنا ەنىپ وتىر، دەلىنگەن ەكەن بەلگىلى ينۆەستور بيلل گروسستىڭ ينۆەستيسيالىق پاراقشاسىندا. وسى ورايدا بۇل كىسىنىڭ 2014 جىلعا دەيىن ەڭ ءىرى وبليگاسيالىق رىمكو قورىن باسقارعانىن، ءقازىرگى ۋاقىتتا قاڭus Capital-عا باسشىلىق جاسايتىنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. قارجىگەردىڭ پايىمداۋىنشا، الەمدەگى نەسيەلەۋدىڭ ءوسۋ قارقىنىنا تالداۋ جاساۋ ارقىلى تۇيىققا تىرەلۋشىلىك احۋالىن جاقسى اڭعارۋعا بولادى.
بىردەن ايتا كەتەيىك، ب.گروسس ءوزىنىڭ وي-پايىمدارىن نەسيەلەۋ ءىسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا سۇيەنە وتىرىپ وربىتەدى. ويتكەنى، قانداي دا بولسىن جۇمىستى العا باستىرۋ ءۇشىن نەسيە قارجىلارىنىڭ قاجەت بولاتىندىعى بەلگىلى. دەمەك، نەسيە دەگەنىمىزدىڭ ءوزى قازىرگى زاماندا ەكونوميكانى دامىتۋشى نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى رەتىندە كورىنىس تابادى. سونىمەن، بەلگىلى قارجىگەر نە دەيدى؟
ول 2000 جىلعا دەيىن نەسيەلەۋدىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمىنىڭ 9 پايىزدان جوعارى بولعانىنا، ال قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ 4 پايىزدان دا تومەندەپ كەتكەنىنە نازار اۋدارادى. نەسيە دەگەنىمىز جۇيەنىڭ جۇمىسىن قىزدىراتىن مۇناي مەن وتىن، ال ەگەر جۇيە نەسيەنىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە ءوسۋىن قورلاندىرۋعا قاۋقارسىز بولسا، وندا ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىم تۇنشىعا باستايدى نەمەسە ءتىپتى كەرى قاراي كەتەدى، دەپ جازادى بيلل گروسس.
ونىڭ پىكىرىنشە، كەلەسى ءبىر پروبلەما نەسيەلىك قارجىلار اينالىمى شاپشاڭدىعىنىڭ باياۋلاي ءتۇسۋى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى، تولەنگەن نەسيەلەردىڭ جىلدام اينالىمدا بولۋى كرەديتورلار ءۇشىن نەسيەلەۋ كولەمىن كوبەيتىپ، ەكونوميكانى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ازىرگە ونداي مۇمكىندىك كوزگە ۇرىپ تۇرعان جوق.
اقشا اينالىمىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن سوڭعى جىلدارى ورتالىق بانكتەر پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتتى، ءبىراق قازىرگى كەزدە ول نولگە تاياپ قالدى، دەيدى قارجىگەر. وتىمدىلىكتىڭ تومەندەۋى سالدارىنان جاڭا قۋاتتار قۇرۋ ىسىنە ينۆەستيسيا سالۋعا دا ەشكءىم قۇلىقتى ەمەس. وسىدان كەلىپ بۇگىندە قارجى سالاتىن جەر دە قالماعان سىڭايلى. ال ول الەمدىك دەڭگەيدەگى ستاگناسيا ءقاۋپىن تۋىنداتادى.
قارجىگەر بولاشاقتا كەڭىنەن ءورىس الۋ ىقتيمالدىعى زور ءوندىرىستى روبوتتاندىرۋ شاراسىن دا كەلەسى ءبىر كۇردەلى پروبلەما رەتىندە اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، مۇنداي قادامنىڭ ءوزى جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە اپارىپ سوقتىرماق. وسىدان كەلىپ الەمدىك ەكونوميكانىڭ ويلاعانداي دارەجەدە دامىماۋى جاعدايىندا تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ قۇلدىراۋ كورىنىسى ورىن الادى.
كەيبىر ساراپشىلار مۇنى وندىرىستىك قاتىناستار مەن وندىرگىش كۇشتەردىڭ اراسىندا پايدا بولعان قاراما-قايشىلىقتار رەتىندە ءتۇسىندىرىپ، قازىرگى ەكونوميكالىق مودەلدىڭ كۇيرەيتىندىگى جانە جاڭا مودەلگە كوشۋ قاجەتتىگى ەش كۇمان تۋعىزبايدى دەگەن بولجام ايتادى. سونىمەن بىرگە، رىنوكتاردىڭ «تاۋسىلىپ» قالعاندىعى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى تاڭعالارلىق جايت دەگەن دە كوزقاراستار بار. وندايلار بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ كەدەيشىلىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن العا توسا وتىرىپ، ەگەر ولاردى الەمدىك شارۋاشىلىققا تارتىپ، وندىرۋشىلەر جانە تۇتىنۋشىلار جاساسا، وندا، ءسوز جوق، جاڭا رىنوكتار پايدا بولادى دەگەندى كولدەنەڭ توسادى. سوعان سايكەس اقشانى قايدا سالۋ كەرەك دەگەن پروبلەما دا ءوز شەشىمىن تاپپاق.
قازىرگى داعدارىس جەر تۇرعىندارى ءۇشىن وتە جامان جاعدايدا اياقتالۋى مۇمكىن، دەيدى ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق قارجىلار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ۆالەنتينا كاتاسونوۆا. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازىرگى كەزدە الەمدە اقشاعا دەگەن سۇرانىس مەيلىنشە قۇلدىراپ بارادى، ويتكەنى ول شامادان تىس ارتىق شىعارىلۋدا. ماسەلەن، تاۋار ارتىق وندىرىلگەن شاقتا باعا قۇلايدى، ال اقشا ارتىق شىعارىلار بولسا، پايىزدىق مولشەرلەمەلەر قۇلدىرايدى. ءقازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن بانكتەر دەپوزيتتەر بويىنشا كەرى ستاۆكالارعا يە، ال كەيبىر بانكتەر بانك وپەراسيالارى بويىنشا كەرى مولشەرلەمەلەرگە دۋشار بولىپ وتىر. جاقىندا دانيا مەن بەلگيانىڭ كەيبىر كوممەرسيالىق بانكتەرىنىڭ يپوتەكالىق نەسيەلەردى كەرى ستاۆكامەن بەرگەندىگى تۋرالى سەنساسيا تاراپ ۇلگەرگەن كورىنەدى. بۇل وقيعانىڭ ءوزى ءبىرقاتار ساراپشىلار تاراپىنان اياق استىنان پايدا بولعان ابسۋرد تەاترى رەتىندە باعالانۋدا.
وسىنداي كەلەڭسىز جايتتاردىڭ سوڭى بورىشتاردىڭ ارتۋىنا اپارىپ سوقتىرۋدا. بۇتىندەي العاندا الەم بويىنشا ول ءىجو اراقاتىناسىندا 2008 جىلعى داعدارىس قارساڭىنداعىدان جوعارى بولىپ تۇر. بۇگىنگى كۇنى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ءقاۋىپتى احۋال قالىپتاسقان. ال ەۋروپاداعى جاعداي ودان بەتەر شيەلەنىستى كۇيدە. قىتايدىڭ دا بورىشى وتە ۇلكەن.
مىنە، وسى تارىزدەس ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالا كەلىپ، رەسەيلىك عالىم قارجى داعدارىسىنىڭ ءۇشىنشى تولقىنىنىڭ بولارىنا ەش كۇمان جوق دەگەن ويىن دا جاسىرماي جەتكىزەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايدان اۋىر زارداپتارسىز شىعۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار، ول ءۇشىن ءار ەل وزگە ەمەس، ءوز ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كەلەسى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە – روبوتتاندىرۋدىڭ كەڭ ەتەك جايۋىنا بايلانىستى جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسۋى. بۇل پروبلەمانى قالاي شەشۋگە بولادى؟ ۆ.كاتاسونوۆا تاياۋدا شۆەيساريادا ءسوزسىز بازالىق تابىس تۋرالى رەفەرەندۋم بولىپ وتكەنىن ايتا كەلىپ، ونىڭ نەگىزگى يدەياسى ەلءدىڭ ءاربىر ازاماتى جۇمىس ىستەيتىنىنە نەمەسە ىستەمەيتىنىنە قاراماستان 2500 شۆەيسار فرانكىن الىپ تۇرۋى كەرەك دەگەنگە كەلىپ سايعانىن ايتادى. دەگەنمەن، جۇرتتىڭ كوپشىلىگى مۇنداي شاراعا قارسى بولعان. ونداي ادامداردىڭ ويلارىن تۇسىنۋگە بولادى: دۇنيەدە تەگىن جاتقان ەشنارسەنىڭ بولمايتىنى سياقتى، ويتكەنى جاعدايدا ءسوزسىز تابىستى جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ ەسەبىنەن تولەۋگە تۋرا كەلەر ەدى. قازىرگى الەمدىك مودەل ادامزاتتى جۇمىسسىزدىق پەن جاپپاي اشتىققا الىپ كەلە جاتىر دەگەن كوزقاراس تا، مىنە، وسىنداي سەبەپتەردەن بوي كورسەتىپ وتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ياعني جۇمىسسىزدىقتى ۇلعايتاتىنىن ەسكەرە كەلگەندە شۆەيساريا ۇسىنىپ وتىرعان مودەلدىڭ دە كەمشىلىكتەرى جوق ەمەس.
دەي تۇرعانمەن، تاعى ءبىر رەسەيلىك عالىم بوريس پيۆوۆار بۇكىل الەمدىك اۋقىمدا نەسيەلەۋ ءىسى تۇيىققا تىرەلدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە دەگەن ويدى دا ورتاعا سالادى. ايتالىق، دامۋشى ەلدەردە نەسيەلەۋ ۇدەرىسى ءالى ءوزىنىڭ شىرقاۋ شىڭىنا جەتكەن جوق. ءۇندىستاندا نەسيەلەۋ ءىسى ءالى كۇنگە دەيىن شارانا كۇيىندە دەسە دە بولادى ەكەن. بۇل ەلدە كوپتەگەن ادامداردىڭ ءوز تۇتىنۋ جاعدايلارىن ارتتىرۋعا نەمەسە بيزنەستى دامىتۋعا قارجى قۇرالدارىن الۋعا ءتىپتى مۇمكىندىكتەرى دە جوق. كەرەك دەسەڭىز، رەسەيدىڭ وزىندە دە بيزنەستى نەسيەلەۋ ءىسىن ەسەلەپ ارتتىرۋدىڭ مول العىشارتتارى بار. سوندىقتان نەسيەلەۋ ءىسى بارلىق جەردە بىردەي تۇيىققا تىرەلدى دەۋگە ازىرگە ەرتەرەك. ونداي جاعداي بۇگىندە تەك اقش-تا عانا قالىپتاسىپ وتىر. ويتكەنى، ولار بۇل «مىندەتتىڭ» شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن. ودان ارعى جەردە تەك قۇلدىراۋدى، كۇيزەلىستى، رەسەسسيانى عانا كۇتۋگە بولادى. ءتىپتى، ەۋروپانىڭ دا كەيبىر ەلدەرىندە نەسيە بەرۋدى ارتتىرارلىق جاعدايلار بار.
ب.پيۆوۆاردىڭ جاپپاي روبوتتاندىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى دا ءوز ۇستانىمى جوق ەمەس. ەگەر روبوتتەحنيكا وزىق سالاعا اينالار بولسا، وسىعان دەيىن تاريحتا تالاي رەت بولىپ كەلگەندەي، كەيبىر ماماندىقتاردىڭ جويىلىپ كەتەتىنى راس. ءبىراق ولاردىڭ ورنىنا جاڭا ماماندىقتار پايدا بولماقشى. ءتىپتى، دەيدى عالىم، بۇكىل الەمدى روبوتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوندىرىس، عىلىمي الەۋەت قاجەت بولادى. ال بۇگىندە بىردە-بىر ەل مۇنداي مىندەتتى تولىق شەشىپ شىعا المايدى. وسىنداي دايەكتەر كەلتىرە وتىرىپ، عالىم روبوتتار الەمدە جۇمىسسىزدىقتى ءوسىرىپ جىبەرەدى دەپ قاۋىپتەنۋگە ءالى ەرتەرەك دەگەن باسۋ ايتادى.
قالاي دەگەندە دە ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋلارىنا قاراعاندا، الەمدىك ەكونوميكا نەگىزىنەن العاندا ءالى دە بولسا ءالسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، اسىرەسە ەۋروايماقتا باياۋلاۋشىلىق انىعىراق بايقالادى. ونى ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ دامۋشى رىنوكتارىنىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە تەرىس ىقپال ەتىپ وتىرعان ۋكرايناداعى داعدارىسپەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ماسەلەن، اۆستريا بانكى گەوساياسي شيەلەنىستىڭ سالدارى تاياۋداعى توقسانداردا ەۋرو ايماعىنداعى جاعدايلاردىڭ دامۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىن بولادى دەپ مالىمدەمە دە جاساعان كورىنەدى. كەيبىر بولجامدارعا قاراعاندا، ورتالىق ەۋروپادا نەعۇرلىم وڭ سيپاتتى پەرسپەكتيۆا بايقالعانىمەن، بالكان تۇبەگى ايماعىندا دامۋدىڭ مۇلدە تەرىس سيپاتقا يە بولۋى دا مۇمكىن.
ەگەر ءسوزىمىزدى تياناقتار بولساق، الەمدەگى ەكونوميكالىق احۋال تۋرالى بولجامدار مەن كەيبىر ناقتى جاعدايلار، مىنە، وسىنداي. ءوزىمىز جوعارىدا كەلتىرىلگەن پىكىرلەردەن اڭعارعانىمىزداي، بۇكىل پلانەتانىڭ قارجى جۇيەسى كۇرمەۋى شەشىلمەستەي قيىن تۇيىندەرگە تاپ بولىپ وتىر دەپ قارا اسپاندى توندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى دە ەرتەڭگى كۇننىڭ ءدال قانداي بولارىن ءدوپ باسىپ ايتا الار ەمەس. ولاي بولسا، «جۇگىرگەن جەتپەس، بۇيىرعان كەتپەس» دەپ اتا-بابالارىمىز ايتقانداي، كەلەشەگىمىزدىڭ كەمەل بولارىنا دەگەن بەرىك سەنىممەن ەسەلى ەڭبەك ەتكەننەن وزگە ءتيىمدى جول جوق. جوعارىدا ءوزىمىز جۇگىنگەن ساراپشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرىنىڭ توقەتەرى دە، تۇپتەپ كەلگەندە، وسىعان كەلىپ سايادى.
سەيفوللا شايىنعازى،
«ەگەمەن قازاقستان»
