حوسروۋ شاحان
يران جازۋشىسى
ەكسگۋماسيا
(اڭگىمە)
وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن كولىك اپاتىنان قايعىلى قازاعا ۇشىراعان جامال اعانىڭ نازىرىنە بارا جاتقانمىن. جولشىباي ويدا-جوقتا جامال مارقۇم ەكەۋمىزدىڭ دوس-جورامىز سادىققا جولىعا كەتتىم. ول تۇرىپ:
- قايدا تارتتىڭ؟ – دەسىن.
- جامال اعانىڭ ۇشىنە اسىعىپ بارام. سەن بارۋشى ما ەڭ؟
- جوق، بارا الماسپىن.
- اكەتىپ بارا جاتقان شارۋاڭ بارا ما ەدى؟
- جوعا. مەن ولە-ولگەنشە دوسىمنىڭ دا، ءبىلىسىمنىڭ دە نازىرىنە، نە جەرلەۋىنە بارماق
تۇگىل، ول حاقىندا ەستىگەن قۇلاعىم كەرەڭ بولسىن! – دەپ بۇرق ەتە ءتۇستى.
- اپىرماۋ، نە بوپ قالدى؟
- نە بولۋشى ەدى. بۇدان ون-ون ەكى جىلداي بۇرىن عوي دەيمىن، مەنىڭ ارمەناك دەگەن
ارميان دوسىم قايتىس بولدى. سونداي سۇيكىمدى، اسا ءيمانجۇزدى، كەرەمەت اقپەيىل جان ەدى – ونىڭ قازاسى قابىرعاما قاتتى باتتى. بارلىق ءمان-جايدى ول كوز جۇمعان سوڭ، ءۇش كۇننەن كەيىن كەزىگە كەتكەن ارمەناكتىڭ جيەنى جورجدان ەستىدىم.
- بەس كۇن بۇرىن؛ - دەدى ول، - ءبىزدىڭ ارمەناك سورلى الدەبىر ءمازىرحاناعا باس سۇعادى،
ىشەدى-جەيدى، سونان يىستەنگەن شۇجىقتان ۋلانادى دا...
- ەڭ بولماسا توپىراق سالۋعا نەگە شاقىرمادىڭدار؟ – دەپ مەن نازالانايىن كەپ.
- راسىن ايتسام، - جورج قاپالانا باس شايقادى، - ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە جەرلەۋ
راسىمىنە قاتىسا المادىق. ولگەن سوڭ بەيشارانى دەرەۋ سورەلىگە جونەلتىپتى. ەشقايسىمىز ىزدەۋ سالماعاننان كەيىن، تەكسىز بىرەۋ شىعار دەپ كومە سالىپتى. قىرىسىققاندا قىمىران ءىريدى، ارمەناكتى مۇسىلمان زيراتىنا اپارىپ قويىپتى، سوندىقتان حريستيان عۇرىپىنا ساي ءنازىرىن، باسقا دا جول-جورالعىسىن جاساي الماي وتىرمىز.
- ويباي-اۋ، مارقۇمنىڭ مۇسىلمان ياكي حريستيان ەكەنىن قالاي اجىراتا الماعان؟ –
دەپ مەن باجىلدايىن.
- بىزدەر – حريستياندار مەن سەندەر – مۇسىلماندار اراسىندا جالعىز عانا
ايىرماشىلىق بار، سەندەر بالالارىڭدى سۇندەتكە وتىرعىزاسىڭدار، ءبىز وتىرعىزبايمىز. ءبىراق كەيىنگى كەزدە وسى وپەراسيانىڭ جاڭا امەريكالىق ءادىسى شىقتى دا، ونىڭ راۋالىعىن مەديسينانىڭ ءوزى مويىندادى، سونان سوڭ ءبىز دە سۇندەتكە وتىرعىزا باستادىق. توپىراعىڭ تورقا بولعىر ارمەناك سۇندەتتەلگەن ەدى، سول سەبەپتەن مارقۇمنىڭ مۇسىلمان نە حريستيان ەكەنىن دارىگەر، ارينە، ايىرا الماعان. قالتاسىنان ەش قۇجات تابىلماپتى، تەك سۋرەتى عانا بار ەكەن، اقىر-اياعى سورەلىگە جەتكەن ءبىز ونى سول سۋرەتىنەن تانىدىق.
- ەندى نە بىتىرگەلى جۇرسىڭدەر؟ – دەمەيمىن بە.
- ارمەناكتىڭ ءمايىتىن ارميان زيراتىنا كوشىرەيىك دەپ ەدىك، - جورج قامىعا ءتىل قاتتى.-
ءبىراق ونىمىزدان دانەڭە شىقپايتىن سەكىلدى، ويتكەنى سىزدەردىڭ شاريعاتتارىڭىز ماشقارعا اتتانعانداردىڭ مەكەنىن جاڭعىرتۋدى قۇپتامايدى. ەكسگۋماسيا تەك اجالدىڭ سەبەبى انىقتالماعان جاعدايدا عانا قازي ساراپشىسىنىڭ جانە پروكۋروردىڭ رۇقساتى بويىنشا جاسالادى ەكەن.
- ءيا، وڭاي-وسپاق ماسەلە كورىنبەيدى. قامال الار امال كەرەك.
- ەڭ بولماسا سەن قول ۇشىن بەرسەڭ ەتتى! – جورج تەبىرەنە توپەپ كەتتى. – ءبارىمىزدىڭ
باتامىز سەنىڭ جولىڭا ساداعا، مارقۇمنىڭ بالا-شاعاسى دا سەنى پىرىندەي توبەسىنە كوتەرەر ەدى. اقىلعا ساپ كورشى، ءوز دىندەستەرىنىڭ ورتاسىنا جەتە الماي، قانشاما جاپا شەگۋدە بايعۇسىڭ! ونىڭ شىكامشىل مىنەزى وزىڭە دە ايان، ارمەناكپەن ءبىرتالاي جىل دوس-جار بولدىڭ.
جورجدىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن مارقۇم ارمەناك ءتىرى كەزىندەگىدەي كوز الدىمدا تۇرىپ الدى. وتكەن-كەتكەن ەسكە ءتۇسىپ، كوزىمە ىستىق جاس ءۇيىرىلدى. ول ارميان، ءوزىم مۇسىلمان بولسام دا ارامىزدان قىل وتپەيتىن تاتۋ ەدىك. ورفي ءشيرازيدى [1] مارقۇم جانىنداي جاقسى كورەتىن، حافيز بەن ءھايامدى جەر-كوككە سىيعىزباي وتىراتىن. ول بۇل پانيدەگى ءار پەندە ءىلتيپاتقا لايىق، ءبارىمىزدىڭ ارامزعا جىك سالىپ جۇرگەن ەسكى نانىم مەن سۇلدەسىن سۇيرەتكەن ادەت-عۇرىپ قانا، اقيحاتىن ايتساق، ادام مەن ادامنىڭ ەش ايىرماشىلىعى جوق دەيتىن.
ونىڭ ءوي-ورىسىنىڭ كەڭدىگى، ءوز باسىنىڭ يبالىعى مەنى ابدەن ءتانتى ەتتى، ءبىزدىڭ دوستىعىمىز كۇننەن كۇنگە نىعايا ءتۇستى.
قاي-قايداعى ەسكە ءتۇسىپ، كوڭىلىم الاي-دۇلەي بولدى، وپات بولعان دوسىمدى بوتەن زيراتقا قالاي بولسا، سولاي كومە سالعانىن ويلاعاندا، توبە قۇيقام شىمىرلاپ كەتتى. ەندى ارۋاقتىڭ بار بايازى مەن ساياسى ءوز موينىما ارتىلعانىن سەزدىم. ول مەنىڭ شاراپاتىمدى توسىپ جاتقانداي بولدى. ونىڭ: «ءوزىمدى وزگە ءدىننىڭ ادامدارىنان ءبولىپ-جارماعانىم راس، ءبىراق مەنىڭ تۋىستارىم مەن جاقىن-جۇراعاتتارىم بۇل اراعا كەلە المايدى عوي. انا جاق ماعان جايلىراق بولار ەدى...» - دەگەن ءۇنى قۇلاعىما كەلگەندەي.
بۇل جالعاننىڭ بايانسىز ەكەنىن قاپالانا قابىلدادىم دا جورجدىڭ قولىن الىپ تۇرىپ:
- ەندى قايعىردىڭ نە، قايعىرمادىڭ نە، ەرتە مە، كەش پە – ءبارىمىزدىڭ باراتىن جەرىمىز.
ارمەناك بەيباقتىڭ پەشەنەسىنە جازىلعانى سول شىعار! ونانشا مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى – سونى ايت، - دەدىم.
- ءلاپپاي، ەگەر بۇگىن بە، ەرتەڭدەر مە، الدە باسقا كۇنى مە سەن ماعان ىلەسىپ ءولىم-جىتىمدى
تىركەۋ بولىمىندەگى دارىگەرگە بارىپ، الگى سوڭعى كۇنى ارمەناكپەن بىرگە بولدىم دەسەڭ... ال، ءبىز سوتقا ارىز تاپسىرىپ، اجالدىڭ سەبەپ-سالدارىنا كۇدىگىمىز بار دەيمىز، وعان مىنا سەنىڭ قاتىسىڭ بار ما دەگەن ءدۇدامال ايتامىز. مارقۇمنىڭ بۇلايشا اياق استىنان وپات بولۋىنىڭ سىر-سيپاتىن انىقتاۋ ءۇشىن زكسگۋماسيا تالاپ ەتەمىز دەپ جازامىز. ارينە، ءىشىڭ ءبىلىپ تۇرعان شىعار، بۇنىڭ ءبارى ارمەناكتىڭ ءمايىتىن مۇسىلمان زيراتىنان ارميان زيراتىنا كوشىرۋدىڭ وزىنشە ءبىر امالى عوي. مۇنىڭ بارلىعى تاپ-تۇيناقتاي بولعان سوڭ، ءبىز سەنىڭ ەشقانداي كىناڭ جوق، بۇل ولتىرگەن جوق، بۇعان ءبىزدىڭ تاعار ەش ايىبىمىز جوق دەيمىز. ءىس جابىلادى، ال سەنى جان پەندە ماڭدايىڭنان دا شەرتپەيدى.
بىلاي قاراساڭ، جورجدىڭ جوسپارى كۇشەنبەي-اق ىسكە اساتىن سىقىلدى، ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ونىڭ ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى.
- جارايدى، ەرتەڭ تاڭەرتەڭ ىسكە كىرىسەيىك، - دەدىم ەرتەڭگە شەيىن جورج باسقا
بىرەۋمەن ءپاتۋالاسار، نە بولماسا باسقا ءبىر ءجونى تابىلار دەگەن ۇمىتپەن ىقىلاسسىز ۋادە بەرىپ.
سول ءتۇنى تاڭ اتقانعا دەيىن قول ۇشىڭدى بەرە گور دەپ بەبەۋلەگەن ارمەناك مارقۇم تۇسىمنەن شىقپاي قويدى. ءۇش-تورت قابات ويانىپ، قايتا كىرپىك ايقاستىرسام بولدى – انا بەيباق كوز الدىمنان كەتپەي، ماعان تەلمىرىپ قارايدى دا تۇرادى.
تاڭەرتەڭ ەرتەلەتىپ جورج كەلدى. كيىم-كەشەگىمدى ىلە سالىپ سوتقا كەلىپ، جورجدىڭ ارىزىن تاپسىردىق. قۋىنۋ شاعىمىندا سول قاسىرەتتى ءتۇنى ارمەناكپەن بىرگە بولدىم دەپ كۋالاندىرىپ، قولىمدى قويعان سوڭ، تەرگەۋشى مەنەن جاۋاپ الام دەدى.
- قاي جەرگە بارىپ ەڭدەر؟ – دەدى ول.
- پالەن دەگەن ءمازىرحاناعا. – دەدىم مەن.
- نەندەي نارسەگە تاپسىرىس بەردىڭدەر؟
- پالەن تاعام، تۇگلەن شاراپ.
- ساعات نەشەگە شەيىن وتىردىڭدار؟
- ون بىرگە دەيىن.
- ودان كەيىن قاي كوشەدە قوشتاستىڭدار؟
- پالەن دەگەن كوشەدە!
- ودان كەيىن قايدا باردىڭ؟
- ۇيگە قايتتىم.
- ارمەناك قايدا كەتتى؟
- بىلسەم، بۇيىرماسىن.
ول وسىنداي-وسىنداي ءبىرسىپىرا سۇراق قويدى، تىسقا شىعىپ كەتىپ، قايتا كىردى، الدەكىمدەرمەن شۇڭكىلدەستى، سونان كەيىن بارىپ ەكسگۋماسيا جاساۋعا بۇيرىق بەردى.
سوت ساراپشىسى ارمەناكتىڭ ءمايىتىن تەكسەرىپ بولعاننان كەيىن، ونىڭ پايىمداۋىنشا، سول قارعىس اتقىر ءتۇنى، مەن ارمەناكتىڭ تۇبىنە جەتىپ قانا قويماي، ونى حايۋانشا قورلاپ، ازاپتىڭ كوكەسىن كوزىنە كورسەتىپپىن. حاتتاماعا تۇسىرىلگەن تەكسەرۋ ناتيجەسى مىناداي ەدى:
1) ولتىرىلگەن ادامنىڭ موينىندا جۇدىرىق تاڭباسىنان اۋمايتىن داق بار؛
2) وڭ اياعىندا وتكىر قۇرالدان تۇسكەن جارا، ىسىگەن-كوگەرگەن جەرلەرى بار؛
3) كەۋدەسىندە مەتالل زاتپەن ۇرعاندا تۇسەر داق بار؛
4) ىشەگى جيدىگەن، اسقازانىندا ۋدىڭ قالدىعى بار؛
5) سول اياعىنىڭ باس باشپايى جوق... تاعىسىن تاعىلار، تاعىسىن تاعىلار.
تەكسەرۋ حاتتاماسىمەن تانىسىپ شىققاندا، مەنىڭ توبە شاشىم تىك تۇردى، ءبىراق جورج بۇنىڭ ءبارى ارمەناك بەيباقتىڭ ءمايىتىن ەكسگۋماسيا جاساۋ ءۇشىن ىستەلگەن ازىن-اۋلاق حارەكەت ەكەنىن تاعى دا قۇلاعىما قۇيىپ، كوڭىلىمدى ورنىنا ءتۇسىردى. اقىر-سوڭىندا ءمايىتتى ارميان زيراتىنا جەرلەۋگە رۇقسات بەردى-اۋ. كوپپەن بىرگە توپىراق سالۋعا قاتىسايىن دەپ جورجدىڭ سوڭىنان ەرە شىعۋعا وقتالا بەرىپ ەدىم، مەنى وقىس كىدىرتىپ قويدى.
- سەن قالا تۇر. باسقالارىڭ بوسسىڭدار.
- مەن نەگە قالام؟
- ءوزىڭ كوز ءسۇزۋ شاپاعاتىنا يە بولعان حاتتامانى ساعان ءسۇيسىنسىن دەپ كورسەتتىك پە؟
- سوندا سىزدەر، قۇدايىم ساقتاسىن، ارمەناكتى مەن شىنىمەن... اناداي عىپ؟
- ءبىز دانەڭە دەمەيمىز. حاتتاپ بەرىپ، موينىڭا العان ءوزىڭ.
- اللانىڭ اتىمەن انت ەتەيىن، - دەپ ويباي سالدىم، - بۇنىڭ ءبارى ارمەناكتى
مۇسىلمان زيراتىنان ارميان زيراتىنا كوشىرۋگە رۇقسات الۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت ەدى، وقيعا بولعان ءتۇنى مەن مارقۇمدى ءوڭىم تۇگىل، تۇسىمدە كورگەن ەمەن!
- تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىنان تانا كەتۋ ايىپكەردىڭ ادەتى ەمەس پە. ەجەلگى ءالاۋلاي!
- بۇل سوندا قالاي بولعانى؟ – دەپ جاعامدى ۇستادىم. – ءبىر اپتا بۇرىن مىنا وزدەرىڭ
ءمايىتتى تەكسەرگەندە، سىزات تاپپاي، كومۋگە رۇقسات بەردىڭدەر. ەندى اياق استىنان جىك شىقتى ما؟
- وندا شاعىم تۇسپەگەن بولاتىن، سول سەبەپتەن اجال تۋراسىنان كەلگەن دەگەن
ۇيعارىمعا كەلگەن ەك. ەندى ماسەلەنىڭ باسقا قىرى اشىلىپ وتىر.
- مارقۇمنىڭ باۋىرى جورج سىزدەرگە ءتۇسىندىرسىنشى ءبارىن!
- ونىڭ تۇسىنىگى جازانى جەڭىلدەتۋى كادىك، ءبىراق جاساعان قىلمىسىڭ ءۇشىن سەن ءبارىبىر
جاۋاپقا تارتىلاسىڭ...
ارمەناكتىڭ سۇيەگىن الىپ بارلىعى شىعىپ بارادى ەكەن...
- اكەتە كورمەڭدەر. اجالدىڭ انىق-قانىعىنا جەتىڭدەر، دۇرىستاپ تەكسەرىڭدەر!
اللانى، بارشا پايعامداردى اۋزىما الايىن، سول ءتۇنى ارمەناكتى كورسەم، كوزىم شىقسىن! عۇمىرىمدا تاۋىق باۋىزداپ كورگەم جوق، سەندەر ماعان باسكەسەردىڭ كەبىن كيگىزىپ وتىرسىڭدار. – دەپ بايبالام سالدىم.
- بوسقا اۋرە بولما! – دەدى ماعان.
- قۇداي ءۇشىن، - دەپ زار قاقتىم، - بالا-شاعامنان سۇراڭدار، ولار مەنىڭ قيا
باسپاعانىمدى كۋالاندىرىپ بەرەدى، ءسۇيتىپ اقيحاتتىڭ بەتى اشىلادى!
- كەزى كەلگەندە ءبىز ولاردان، البەتتە، سۇرايمىز. ال ازىرشە سەن وسىندا بولاسىڭ!
- بۇلارىڭ نە، قالاي قالام، باستىق تاقسىر؟ شارۋام باسىمنان اسادى، قىزمەتىم بار.
بىرەۋگە ساۋلەم ءتۇسسىن دەپ وسىندا كەلگەن وزىمە دە وبال جوق! بوساتىڭدار مەنى!
- بۇل ساعان اپاڭنىڭ ءۇيى ەمەس! – دەپ اقىردى.
قىسقاسىن ايتسام، مەنى التى اي تەرگەۋدە ۇستادى. كۇندە جاۋاپ الادى، قورقىتادى، الداپ-اربايدى. قانشا انت-سۋ ءىشىپ، ارمەناك ەكەۋمىز توننىڭ ءىشى باۋىنداي ەدىك، شىعاردا جانىمىز عانا بولەك بولاتىن، شالىس باسقىزىپ، كىنالى قىلعان قارعىس اتقىر ورفي شيرازي دەگەنىمدى قۇلاقتارىنا ىلمەدى. ورفي ءشيرازيىڭ كىم، قايدا تۇرادى؟ – دەپ جابىستى.
كۇلەسىڭ دە جىلايسىڭ! ەڭ ماسقاراسى، ەشكىمگە ەش ءۋاج ايتا المايسىڭ. ورفي ءشيرازيدى مەن قايدان تاۋىپ بەرەيىن ولارعا.
- ول ءولىپ قالعان!
- ولگەنى قالاي؟
- مەن قايدان بىلەيىن؟
- ءوز اجالىنان ءولدى مە؟
- تاپ سولاي!
- ونى قايدان بىلەسىڭ؟
- كىتاپتان وقىعام.
- قاي كىتاپتان؟
- «اقىندار عۇمىرناماسىنان»!
- قاشان ءولدى؟
- شامامەن ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن!
- ءاي، پالەنشەڭدى-تۇگەنشەڭدى! – دەپ الديار باستىق ارس ەتە ءتۇستى. – سوتتى كەلەكە
قىلماقپىسىڭ؟ ءوزىڭ ەمەس پە قىلمىس جاساۋعا ورفي شيرازي سەبەپكەر بولدى دەگەن، ەندى كەپ ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن ورەم قاپتى دەپ تانتيسىڭ! زاڭدى تالكەك ەتكىڭ كەلەدى ەكەن عوي؟! ەگەر ورفي سىبايلاسىڭدى ۇستاپ بەرمەسەڭ، مەكەن-تۇراعىن نۇسقاماساڭ، ەكى ادام ءۇشىن جاۋاپ بەرەسىڭ.
- قۇدايىم-اي، باستىق تاقسىر، قۇلاق قويىڭىزشى! مەن ءورفيدى قايدان تابايىن؟
ونىڭ سۇيەگى باياعىدا قۋراپ قالعان. ورفي دەگەن اقىن بولعان، ون التىنشى عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ءۇندى ستيلىندە جازعان. ونى مەنەن گورى ادەبيەت فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورلارى جاقسى بىلەدى.
- قىلمىسقا يتەرمەلەگەن ورفي دەگەن ءوزىڭ ەمەس پە؟
- سولايى سولاي عوي، ءبىراق مەن باسقا ماعىنادا ايتىپ ەم. ارمەناك ەكەۋمىزدىڭ
تابىنار تارلانبوزىمىز ورفي ءشيرازيدىڭ جىرلارىن العا تارتىپ ەم. ەگەر ولاي بولسا، مەن سوت الدىنا ءھايامدى دا، ءحافيزدى دە، ءساعاديدى دە الىپ كەلۋىمە تۋرا كەلەر.
- جارايدى، اكەلسەڭ اكەل! ەگەر ءورفيدىڭ تۇراعىن بىلمەسەڭ، انا ۇشەۋىن العا تارت!
- قاي ۇشەۋىن؟
- الگى، انا ءوزىڭ ايتقان ساعادي، حافيز، ءھايامداردى...
ويدويت؟ جاساي بەر، الديار باستىق! تۇسىندىرمەك بولىپ:
- مەنىڭ پارمەنىم ارۋاقتارعا جۇرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ولار مەنىڭ تىلەگىمە قۇلاق اسا
قويار ما ەكەن، امبە ساعادي مەن حافيزگە بارۋ ءۇشىن شيرازعا [2]، ال ءھايامعا جەتۋ ءۇشىن نيشاپۋرعا [3] اتتانۋ كەرەكتىگىن ايتپاي-اق قويايىن. – دەدىم.
- بۇلار تەھراننان قاشان كوشىپ كەتىپ ەدى؟
- كىم؟
- الگى، ءوزىڭ اۋزىڭنان تاستاماي وتىرعان حافيز، ساعادي، ءھايام.
وسىلايشا التى اي سىلكىلەدى.
سول ەكى ورتادا ارمەناكتىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنان تاپتىششتەپ جاۋاپ العاننان كەيىن بەلگىلى بولعانى: موينىنداعى تىرتىق بالا كەزىندە باسقىشتان قۇلاعاننان كەيىن قالىپتى. وڭ اياعىن اجالىنان ەكى كۇن بۇرىن قاتتى ءىشىپ، تۇندە تەمىر كەرەۋەتكە جىرعىزىپ الىپتى. سول اياعىنىڭ باس باشپايى تۋعاننان جوق ەكەن. ىشەگىنىڭ ىلجىراۋى مەن اسقازانىنداعى ۋ قوماعايلىعىنىڭ، ۋلانۋدىڭ سالدارى بولىپ شىقتى، ال كەۋدەسىندەگى جۇدىرىق ءىزى – اۋرۋحانا كۇزەتشىسىمەن بولعان توبەلەستىڭ سالدارى. سول كەشتە ارمەناكتىڭ جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلەدى دە اۋرۋحاناعا تارتادى، سول جەردە ونىڭ الدىن قاراۋىل كەس-كەستەيدى، ەكەۋى ۇستاسا كەتەدى...
شيىرا ايتسام، مەنىڭ اقتىعىم انىقتالىپ، ەش قاستاندىق جاسالماعان دەگەن شەشىمگە كەلدى. بوساتىپ قويا بەردى.
سودان بەرى تالاي جىل ءوتتى، ارمەناك مارقۇمنىڭ بالالارى ەرجەتتى، ءبىراق وسى كۇنگە دەيىن اكەسىنىڭ ءولىمىن مەنەن كورەدى: «ەگەر سول ءتۇنى مىناۋ اكەمىزدى تاستاپ كەتپەگەندە، ءتىرى جۇرەر ەدى! كوككە ۇشسا، اياعىنان تارتىپ تۇسىرەمىز، جەرگە كىرسە، شاشىنان سۇيرەپ شىعارامىز، اكەمىزدىڭ كەگىن الامىز»، - دەيدى.
دوسىمنىڭ دا، كوزتانىسىمنىڭ دا جەرلەۋىنە، يا نازىرىنە بارمايتىنىمدى ەندى ۇققان شىعارسىڭ؟
- ۇقپاي نە بوپتى! – دەدىم مەن.
ورىس تىلىنەن اۋدارعان – كاكەن قامزين، ف.ع.د.، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
- ورفي شيرازي (1551-1591) – پارسى اقىنى.
- ساعادي مەن ءحافيزدىڭ كەسەنەسى شيرازدا.
- ءھايام نيشاپۋر قالاسىندا جەرلەنگەن.
