تابيعي قور شەكتەۋلى. سوندىقتان، كوپ ەلدەر قايتا وڭدەۋدى مىقتاپ قولعا العان. ول ەكونوميكا مەن ەكولوگياعا دا جاعىمدى وزگەرىستەر اكەلەدى. ءبىر عانا اقش، قالدىقتاردى وڭدەۋدىڭ ەسەبىنەن قارجىلىق قورىن، جىلدا 240 ملرد دوللارعا تولتىرادى. ال گەرمانيا تەك جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوقىسىن كادەگە جاراتىپ قانا قويماي، شەت ەلدەن، ىستەن شىققان تاۋاردى قابىلداپ، قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن، ميلليون ەۋرو الادى.

قازاقستاندا قالدىقتاردىڭ تەك 5 پايىزى وڭدەلەدى. مۇنداي تومەڭگى كورسەتكىشتىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ەلىمىزدە قوقىستى سۇرىپتاپ تاستاۋعا ارنالعان جاشىكتەر جوقتىڭ قاسى. ال ىستەن شىققان ءونىمدى قابىلدايتىن پۋنكتەر ۇلكەن مەگاپوليستەردىڭ وزىندە ساۋساقپەن سانارلىق. ونىڭ قايدا ورنالاسقانى جونىندە جەرگىلىكتى حالىق تا حابارسىز. سوندىقتان، قازاقستان حالقى قوقىستى سۇرىپتاپ تاستاپ نەمەسە ارنايى پۋنكتەرگە وتكىزگەننەن گورى، ءبىر ۇيىندىگە تاستاعاندى ءجون كورەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، تۇرعىنداردى تەمىردەي تارتىپكە ۇيرەتۋ ءۇشىن، باستاپقى ۋاقىتتا قالدىق ءۇشىن قارجى تولەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى تاڭدا، ەسكىرگەن تاۋارلاردى قابىلدايتىن پۋنكتەردە، ءونىمنىڭ كولەمى مەن سالماعىنا قاراي اقشا بەرەتىنى راس. الايدا، ول ماردىمسىز. ماسەلەن، ماكۋلاتۋرانى قابىلدايتىن پۋنكتەر دە، قاعاز بۋماسىنىڭ 1 كەلەسىنە 10 تەڭگە تولەنەدى. بۇل ادامدارعا تۇرتكى بولا المايدى دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.

اتالمىش ماسەلە ەۋروپا مەن اقش جانە ازيانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جولعا قويىلعان. سەبەبى، بۇل مەملەكەتتەردە قوقىستى سۇرىپتاپ تاستاۋعا ابدەن داعدىلانعان. العاشقى كەزدە اقش-تا قوقىستى وتكىزگەنى ءۇشىن قوماقتى كولەمدى قارجى بەرىپ وتىرعان. امەريكادا قايتا وڭدەۋ سالاسى 19-شى عاسىردان باستاپ قولعا الىندى. سونىڭ ەسەبىنەن، قازىرگى تاڭدا ەلدە 56 مىڭ كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ال ەكىنشى مارتە وڭدەۋدەن وتكەن ءونىمدى پايدالانعان كاسىپكەرلەر ۇكىمەت تاراپىنان جەڭىلدىك تۇرىندەگى قولداۋعا يە بولادى. ال گەرمانيادا بالانى كىشكەنتاي كەزىنەن ءتۇرلى ويىندار ارقىلى، قاي قالدىقتى قايدا لاقتىرۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتسە، شۆەساريادا وڭدەۋگە كەلەتىن زاتتى تاستاعانى ءۇشىن ايىپپۇل قاراستىرىلعان. ياعني، شۆەساريا حالقى تاماقتان وزگەنى ارنايى ستانسيالارعا حابارلاسىپ، قالدىقتاردى تاپسىرادى. ماماندار، ءدال وسى تاجىربيەنى ەلىمىزگە ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى.

قالدىقتاردان ءزاۋلىم-زاۋلىم ۇيلەر بوي كوتەرەدى. ماسەلەن، سينگاپۋردا باسپانا قىمبات بولعاندىقتان، پلاستيكتەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا ءۇي سالىنادى. سەبەبى، قايتا وڭدەلگەن ماتەريالداردان تۇرعىزىلعان عيمارات ەكى ەسە ارزان. شينادان ديزەلدى ماي مەن بولات سىمدار جاساپ شىعارادى. قاقپاقتاردى ۇگىتتەپ تاس جولعا پايدالانادى. ال مالايزيادا تاماق قالدىقتارىنان ديزەل وتىنىن جاسايدى. جارامسىز گازەت، كىتاپتان دا، مايلىق، قاعاز سومكە ت.ب جاساپ شىعارادى. بۇل نۋ ورمانداردى تىپ-تيپىل قىلعاننا گورى، ەڭ وڭتايلى ءادىس. ال قازاقستاندا ىستەن شىققان كومپيۋتەر مەن توڭازىتقىشتان قالعان پلاستيكتى زاعيپ جاندار قوعامىنا وتكىزەدى. ولار ودان قىستىرعىش پەن ىلگىشتەر جاساپ شىعارادى. جاپونيادا قوقىستىڭ 90 پايىزى قايتا قالپىنا كەلتىرىلسە، قالعان وڭدەۋگە كەلمەيتىن 10 پايىزىن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ ءۇشىن ورتەيدى. گەرمانيادا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 6 پايىزىن ءدال وسى قوقىستى ورتەۋدەن الادى. بۇل رەتتە اتالمىش ەلدەر تەك ەكونوميكا تۇرعىسىنان عانا ۇتىپ وتىرعان جوق. ەكولوگيانى دا جاقسارتۋدا. سەبەبى، ۇزاق جىلدار بويى ساقتالعان قوقىس ءۇيىندىسى، جەر استى سۋى مەن جەر ءۇستى سۋلارىن لاستاپ، اۋاعا نيتان سەكىلدى ۋلى زاتتاردى تاراتادى. سونىمەن قاتار، ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. مامانداردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە سايكەس، پلاستيك 50 - دەن 500 جىلدا توپىراققا سىڭسە، اليۋمينيي – 600 جىل، ال اينەككە ءتىپتى ميلليونعا جۋىق جىل قاجەت.  وسىدان شىعاتىن قورىتىندى - قايتا وڭدەۋ سالاسىن مىقتاپ قولعا الۋ. ول ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋعا يە بولىپ، حالىق تا قوقىستى سۇرىپتاپ تاستاپ، قالدىقتاردى ارنايى پۋنكتەرگە وتكىزۋدى كۇندەلىكتى داعدىعا اينالدىرۋ قاجەت. مۇنداي قاداممەن، شەت ەلدىڭ ناتيجەسىنە بىردەن جەتپەسەكتە، كۇندەردىڭ كۇنىندە قول جەتكىزەتىنىمىز انىق.  

                                                                                                                                                                                         قامشىگەر: اسەم المۇحانبەت