توقسانىنشى جىلدارى، قازاق تەليەۆيزياسىنىڭ دۇرىلدەگەن تۇسىندا ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ماماندار كورەرمەندى كوگىلدىر ەكرانعا ەلىتىپ قوياتىن. سول كەزدەگى تەلەباعدارلامالار ءار قازاقتىڭ تورىنەن عانا ەمەس جۇرەگىنەن ورىن تاۋىپ، جادىندا جاتتالىپ قالاتىن ەدى. سالماقتى تەلەونىمدى كورەرمەن ەش جاتىرقامايتىن. تەليەۆيزيا ۇلتتى ۇيىتقان كۇشتى قۇرال ەدى. ال قازىرگى جاعدايى قالاي؟ تانىمال تەلەجۋرناليست ارمان سقابىل ۇلى قازىرگى قازاق كورەرمەندەرىن تاربيەلەپ وتىرعان تەليەۆيزيانىڭ جايى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى، دەپ حابارلايدى Nur.kz پورتالى
- ءبىز بالا كۇنىمىزدەن قاينار ولجاي، سەرىك اباس-شاح، سەرىك جانبولات، نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى جانە ءوزىڭىز سياقتى تەليەۆيزيانىڭ مايىن ىشكەن جۋرناليستەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن سۋسىنداپ وستىك. ءسىز قايناعان قازاق تەليەۆيزياسىندا سالماقتى دۇنيەلەر كوپ ەدى. ال ءقازىر، ءوزىڭىز ايتپاقشى، ەفير تولعان «سايقىمازاق-جۇرگىزۋشىلەر». جەڭىل-جەلپى باعدارلامالاردىڭ تەلەەفيردى جاۋلاپ الۋى نەنىڭ بەلگىسى دەپ ويلايسىز؟
- بۇل - قيىن سۇراق. مەنىڭ ويىمشا، وسىنىڭ ءبارى رەيتينگتىك ەسەپتەۋ جۇيەسىنەن باستالدى. الدىمەن كوممەرسيالىق ارنالار، سودان سوڭ مەملەكەتتىك ارنالار وسى رەيتينگتىڭ سوڭىندا كەتتى. ءقايسىبىر ارنانىڭ نەمەسە باعدارلامانىڭ رەيتينگى جوعارى بولسا، سوعان كوممەرسيالىق ۇسىنىس، جارناما، دەمەك قوسىمشا قارجى كوبىرەك تۇسەدى دەگەن ءسوز. وعان كەلىسۋگە بولادى. نارىق كەزەڭىندە رەيتينگتىڭ بولۋى كەرەك تە شىعار. ءبىراق بىزدەگى جاعداي مۇلدە باسقا. ەلىمىزدە رەيتينگتىك ەسەپ جۇرگىزۋ ءبىر عانا كومپانيانىڭ قولىندا. ەڭ سوراقىسى، سول ەسەپتەگىشتەر ءجۇز مىڭنان اسا تۇرعىنى بار وبلىس ورتالىقتارىندا عانا قويىلعان. وزىڭىزگە بەلگىلى، ونداي قالالاردا قازاق ءتىلدى اۋديتوريا از. سوعان سايكەس قازاقشا سالماقتى، تاربيەلىك ءمانى بار نەمەسە ءداستۇردى ناسيحاتتايتىن باعدارلامالاردىڭ رەيتينگتەرى تومەن بولادى. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي كەرەمەت باعدارلامالار جابىلىپ تا قالدى. ال مەملەكەتتىك ارنالاردىڭ نەگىزگى كورەرمەندەرى اۋىلدا. ولار رەيتينگتىك ەسەپتەۋگە كىرگەن جوق، ءالى دە كىرمەي وتىر. ەكىنشىدەن، ارنا باسشىلارىنان رەيتينگ تالاپ ەتەدى. ولار كوممەرسيالىق ارنالاردىڭ رەيتينگتى قالاي الىپ جاتقانىن زەرتتەي كەلە، سايقىمازاق شوۋلاردىڭ حالىقتىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ جاتقانىن بىلەدى. سودان كەيىن وسىعان ۇقساس رەسەيلىك، شەتەلدىك باعدارلامالاردى كوشىرىپ الۋ باستالدى. ونداعى تالاپ - جۇرگىزۋشىلەردىڭ بارلىعى تانىمال، ساحنادا جۇرگەن ادام بولۋى كەرەك. جۋرناليست پە، جۋرناليست ەمەس پە - ماڭىزدى ەمەس. جىلتىراعان ادامنىڭ ءبارىن ەفيرگە شىعارۋ ەتەك جايدى. سونىمەن ەكراندى جاۋلاۋ باستالدى.
- ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟
- ەڭ سوراقىسى، ءبىز ۇلتتىق يدەولوگيامىزدان ايىرىلىپ قالدىق. سوڭعى التى-جەتى جىلدا كەز كەلگەن نارسەگە كۇلە بەرەتىن تالعامى تومەن كورەرمەن تاربيەلەدىك. كورەرمەندى ارزان كۇلكىگە باۋلىپ الدىق. ەكىنشىدەن، ادەتتەگى قۇبىلىس رەتىندە ارنالاردا انشىلەرسىز نەمەسە تانىمال شوۋمەندەرسىز باعدارلاما جاسالمايتىن بولدى. ارنالاردا سونداي ساياسات ۇستايتىن پروديۋسەرلەر كوبەيدى. مىسالعا قويانبايەۆتىڭ ۇلتتىق ارناعا باس پروديۋسەر بولۋىن الايىق. تاڭعى باعدارلامانى جاڭا فورماتتا شىعاردى. مەن بۇل تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىگە دە جازعانمىن. بۇل - تازا قويانبايەۆتىڭ قولتاڭباسى. تاڭعى تانىمدىق باعدارلامانى ءوزىنىڭ باعدارلاماسىنا ۇقساتىپ، شۋىلداتىپ وتىرعىزىپ قويدى.
ەرلان ءقاريندى جاقسى ساياساتتانۋشى رەتىندە بىلەمىن، بالكىم جاقسى مەنەدجەر شىعار. ءبىراق، ونىڭ جانىنا كاسىبي پروفەسسيونالدار كەرەك. جاقىن ارادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزبەسە، سايقىمازاقتاردان قۇتىلۋ وڭاي ەمەس. تەليەۆيزيادا جۇرگەندە جەكە باسىمنان وتكەن تاجىريبەمنەن بىلەتىنىم، ولاردى ەفيردەن الىپ تاستاۋ، ورنىنا باسقانى الۋ دەگەن ۇلكەن شارۋا، ورنىنان ايىرىلماي قويادى. سالماقتى باعدارلامالاردى جاساۋ ۇلكەن جىگەردى قاجەت ەتەدى. جانە بۇل مەملەكەتتتىك دەڭگەيدە جاسالۋى ءتيىس شارۋا. جاي عانا ارنالاردىڭ باسشىسىن اۋىستىرعاننان ەشتەڭە وزگەرمەيدى.
ايتارىم، مەملەكەتتىك ارنا حالىقتىڭ اقشاسىنا شىعىپ جاتقاننان كەيىن، ولاردان رەيتينگ تالاپ ەتۋ دۇرىس ەمەس. ۇلتتىڭ ءداستۇرىن، تاريحىن، مادەنيەتىنەن حابار بەرەتىن باعدارلامالاردى حالىقتىڭ بەس-ون پايىزى كورسە دە، سونىڭ ءوزى يدەولوگياعا كەرەك نارسە. مەملەكەتتىك ارنالاردان رەيتينگ تالاپ ەتىپ، شوۋلاردى قاپتاتىپ قويۋعا بولمايدى.
- الەۋمەتتىك جەلىدە ءسىز شوۋ-بيزنەس وكىلدەرىن ءجيى سىنايسىز. جاقىندا بايان ەسەنتايەۆانىڭ ەلگە «يدەال» بولعانىنا قاتىستى پىكىرىڭىزدى وقىدىق. جالپى، ارتىستەر تۋرالى اقپارات قوعامدا ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە. ال ماڭىزدى دۇنيەلەر جۇرت نازارىنان تىس قالىپ جاتىر. سوندا ءبىزدىڭ قوعام وسىنداي جەڭىل-جەلپى جىلتىراققا عانا اۋەس پە؟
- بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن جاڭا بەردىم عوي دەيمىن. ماسەلە ەسەنتايەۆادا ەمەس. ءتىپتى اناۋ كۇنى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ءوزى: «شوۋ بيزنەستى وزدەرىڭىز جازىپ جاتىرسىزدار، سونان كەيىن ءبىز دە تەستكە قوستىق»، - دەيدى. ودان كەيىن ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ، ەسەنتايەۆا ينستاگرامداعى پاراقشاسىندا: «مەن كونستيتۋسيالىق رەفورمانى قولدايمىن»، - دەدى. سولاي دەپ مىڭداعان ادام جازۋى مۇمكىن. ءبىراق ب ا ق «ەسەنتايەۆا دا رەفورمانى قولدادى» دەپ جاتىر. نەگە دەسەڭىز، ەسەنتايەۆانىڭ فاميلياسى تۇرسا، ەل-جۇرت ەلەڭ ەتەدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل - وتە ۇلكەن ماسەلە.
باياننىڭ ءوزى دە: «مەن ەشكىمگە جالىنىپ جاتقان جوقپىن. وزدەرى شىعارىپ جاتىر»، - دەپ ايتىپتى عوي. مەن كەزىندە ءبىر تانىمال ءارتىستىڭ ءوز توبەتىنە ۇرعاشى يت ىزدەگەنى تۋرالى اقپاراتقا پىكىرىمدى جازىپ ەدىم. ەندى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ولاردىڭ يتتەرىنىڭ قالاي ىلىققانىنا دەيىن وقيتىن شىعارمىز. ادامنىڭ جەكە باسىنا تيىسۋگە بولمايدى. ءبىراق باياننىڭ باسىنان وتكەن جاعدايدان كەيىن ول ەشقانداي يدەال بولۋعا ءتيىس ەمەس ەدى. جاسىراتىنى جوق، مەنىڭ دە نەمەرەم Instagram-دا باياننىڭ پاراقشاسىنا كىرىپ قارايدى. ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعى نە بولاتىنى مەنى الاڭداتادى. بۇل - جوعارى بيلىكتىڭ ارالاسۋىمەن، بەلگىلى ءبىر زاڭ تەتىكتەرىمەن عانا توقتاتىلاتىن نارسە.
- ارمان مىرزا، قىتايدا ءوتىپ جاتقان تەلەبايقاۋدا ديماش قۇدايبەرگەن قازاقتىڭ اتىن اسپانداتىپ جاتىر. مۇنداي اتاق-داڭقتى وعان شەتەلدىكتەر اپەرىپ وتىر. ەلىمىزدە وسىنداي ءانشىنى باعالاماۋدىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
- مەن ەندى تەليەۆيزيا سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە جاۋاپتى سول توڭىرەكتەن ىزدەپ كورەيىن. جالپى جۇلدىزدىڭ جۇلدىز بولۋىنا تەلەارنالار تىكەلەي سەبەپشى. تەلەارنالاردا انشىلەر قاتىساتىن مەرەكەلىك باعدارلامالار نەمەسە ءتۇرلى جوبالار بولاتىنىن بىلەسىز. وندا ەفيرگە شىعۋ ءۇشىن سۇمدىق تالاس-تارتىس. ءبارى كورىنىپ قالۋى كەرەك، ءبىر جەرىنە ءىلىنىپ قالۋى كەرەك. ءارقايسىسىنىڭ قولىندا ءبىر-بىر فونوگرامما. كەيبىرىنىڭ تەليەۆيدەنيەدە تامىر-تانىستارى بار. ال ەسىكتىڭ سىرتىندا ديماش سياقتى ون شاقتى ادام تانىسى جوق، جاندى داۋىسپەن ايتاتىن باعدارلامالارعا جەتە الماي ءجۇر. مەن بىر-ەكى رەت فونوگراممامەن جۇرگەن كەرەمەت انشىلەردىڭ جاندى داۋىسپەن ايتقانىنىڭ كۋاسى بولعانمىن. مۇلدە داۋىس جوق.
بىزدە كورەرمەندى، تىڭدارماندى الداۋ ءالى جالعاسىپ جاتىر. بۇل ماسەلەنى ءبىراز زەرتتەپ كوردىم. كورشى وزبەكستان مەن تۇركىمەنستاندا فونوگرامماعا مۇلدە تىيىم سالىنعان. ەۋروپا ەلدەرىندە كەز كەلگەن كونسەرتتىڭ افيشاسىندا ءانشىنىڭ فونوگراممامەن ايتاتىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جازىلادى. سوندا كورەرمەن وزىنە كونسەرتكە باراتىنىن-بارمايتىنىن انىقتاپ الادى. ال رەسەيدىڭ دۋماسى وسىمەن ءتورتىنشى جىل تالاس-تارتىسپەن وسىعان قاتىستى زاڭدى قابىلداي الماي كەلە جاتىر. وعان ول جەردەگى شوۋ بيزنەس وكىلدەرى، انشىلەر قارسى. فونوگراممامەن ايتاتىن انشىلەردىڭ قاپتاپ كەتكەنى، ولاردىڭ تەلەەفيرلەردى جاۋلاپ الۋى ديماش سياقتى تالانتتاردىڭ شىعۋىنا بوگەت بولىپ وتىر. فونوگراممامەن ايتسا ايتسىن، ءبىراق حالىقتى الداماسىن، ەسكەرتسىن. تەلەارنالاردا دا تۋرا سونداي ساياسات. ولار مۇلتىكسىز تازا ورىندالىپ، جازىلعان ءاندى عانا بەرەدى. ال جاندى داۋىسپەن ايتاتىن بالالارعا جول جوق. ەگەر فونوگراممامەن ءان ايتۋدى زاڭدى تۇردە رەتكە كەلتىرسە، ون ەمەس 100 ديماشتىڭ شىعاتىنىنا مەن سەنەمىن.
- ءوزىڭىز ءبىر كەزدەرى «ەلارنا» دەپ اتالعان تەلەارنانىڭ تىزگىنىن ۇستادىڭىز. ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ەلىمىزدە تاعى دا «ەلارنا» تەلەارناسى اشىلعالى جاتىر. بۇل اتتاس ارنا وسىمەن ءۇشىنشى رەت اشىلماق. وعان نە دەيسىز؟
- مەن ونى تەلەارنا دەپ قابىلداي المايمىن. بۇل ءۇش-تورت ادامنىڭ ىستەي سالاتىن جۇمىسى. مۇندا «ءقازاقفيلمنىڭ» تۇسىرگەن كوركەم، دەرەكتى فيلمدەرى كورسەتىلەدى دەيدى. ءبىزدىڭ كينوتەكامىز سونشالىقتى باي دەپ ويلامايمىن.كۇندىز-تۇنى قويعاننىڭ وزىندە دە ءۇش اي ءتورت ايدىڭ ىشىندە ول كينونى ءبىتىرىپ تاستايمىز. وتكەندە تەلەارنا ارقىلى اۋەزوۆ دراما تەاترىندا قويىلعان سپەكتاكلدەردىڭ تەلەنۇسقالارىن شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىستار بولدى. ال ەندى اتىنا كەلەر بولساق، ارنانى «ەلارنا» دەپ قويماۋ كەرەك ەدى. ول «ەلارنا» مەن قازىرگى «ەلارنانى» سالىستىرا المايمىز. مۇنىڭ عۇمىرىنىڭ قانشا بولاتىنىن كىم بىلەدى؟! مەنىڭ ەسەبىمشە، كوپكە جەتپەيدى.
- بۇگىندە ءسىز نەمەرە سۇيگەن اتاسىز. «سىن تۇزەلمەي ءمىن تۇزەلمەس» دەيمىز. وسى ورايدا بالالارعا ارنالعان جالعىز تەلەارنامىزعا قاتىستى حالىق اراسىندا كوپ سىن ايتىلىپ ءجۇر. وسىعان قاتىستى نە ايتاسىز؟
- قىتايلىق سسTV دەگەن ارنا 36 باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە بالالار ارنالارى دا بار. قىتايدا بولعانىمىزدا، تەك قانا انيماسيا جاسايتىن ارناسىنا ات باسىن تىرەدىك. رەداكسيادا قىرىق شاقتى كومپيۋتەردە وتىرعان انيماتورلار ءبىزدىڭ كوزىمىزشە باس اياعى ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە بەس مينۋتتىق مۋلتفيلم جاساپ شىعاردى. جاقىندا عانا «بالاپان» ارناسىنان تاپسىرىس العان جىگىتتەرمەن سويلەستىم. ون سەريانى التى-جەتى اي دايىندايدى ەكەن. ول تەحنولوگياعا دا بايلانىستى بولىپ تۇر.
نەمەرەمنىڭ «بالاپان» ارناسىن كورگەنىن قالايمىن. ءبىراق ودان جالىعىپ كەتە مە، شەتەلدىك ارناعا اۋىستىرىپ الادى. ودان كىشى نەمەرەم قازىردەن باستاپ رەسەيلىك «ماشا مەن ايۋ» مۋلتفيلمىنە اۋەس. سوندا ءبىزدىڭ بالالار شەتەلدىك كەيىپكەرلەرمەن ءوسىپ كەلە جاتىر دەۋگە بولادى. بىزدەگى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك انيماسيا جاسايتىن بولساق، جاڭا زامانعا لايىقتاپ، جاڭا وقيعامەن، جاڭا كەيىپكەرلەرمەن جاسامايمىز. ءبىز بالانىڭ ميىن اشىتىپ، ءالى سول باتىرلار، جوڭعارلارمەن سوعىس تۋرالى كورسەتەمىز. مەنىڭشە، «بالاپاننىڭ» قاسىنا تەك قانا قازاق تىلىندە سويلەيتىن تاعى ءبىر ارنا كەرەك. قازاقشا ۇيرەتۋدە تەلەارنانىڭ بالالارعا اسەرى وتە كۇشتى بولادى.
- ءقازىر ەفيردەگى ءتىل تازالىعى كوڭىلگە قاياۋ ءتۇسىرىپ ءجۇر. قاباتوۆتىڭ شوۋلارىنان باستاپ، كەز كەلگەن باعدارلامانى الساق، شۇبارلانعان ءتىل، اۋىزەكى ءسوز ءورىپ ءجۇر. وعان ەشقانداي باقىلاۋ جوق سياقتى؟
- باياعىدا، قاباتوۆ ءالى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدە «تاماشا»، «باۋىرجان شوۋ» دۇرىلدەپ تۇردى. جانە ولار «حابار» ارناسى ارقىلى ءوتىپ ءجۇردى. سول كەزدە سەرىك اباس-شاح باس پروديۋسەر بولىپ جۇرگەن كەزى بولۋى كەرەك، مىناداي تاجىريبە بولاتىن. مونتاجدالىپ اكەلگەن دۇنيەنى ارنايى ءبىر رەداكتور، ىشىندەگى ورىسشا نەمەسە ارتىق كەتكەن، ۇياتسىزداۋ، انايى سوزدەردى تەرىپ، تازالاپ وتىراتىن. وزدەرىنە دە تازالاتاتىن. «تاماشانىڭ» جەتەكشىسى مارقۇم ۇلىقپان ەسەنوۆ «وندا تۇرعان نە بار؟» دەپ وزىنىكىن دالەلدەگىسى كەلگەن. سەرىك تە قايتقان جوق، جىبەرمەيتىنىن قاداپ ايتتى. ال ءقازىر ءبىراز باعدارلامالاردا ورىسشا سوزدەر ءورىپ ءجۇر، ىشىنە ديالەكت سوزدەر دە، كەيدە دورەكى سوزدەر دە ىلەسىپ كەتەدى. ارنالاردىڭ باسشىلارى وسىنى قاتتى قاداعالاسا دەيمىن.
- ءسىزدى تەليەۆيزياعا شاقىرسا، قايتا كەلەر مە ەدىڭىز؟
- تەليەۆيزياعا قايتا شاقىرسا ەندى بارمايمىن. ءبىراق جاستارعا اقىل-كەڭەس بەرۋگە، كومەكتەسۋگە دايىنمىن. قازىرگى جۇمىسىم وزىمە ۇنايدى.
