"قامشى" پورتالى ەلدىڭ قامىن بارىنەن جوعارى قوياتىن پورتال. سوندىقتان دا ۇلتتىق ءھام مەملەكەتتىك ماسەلە قوزعالعاندا ءۇنسىز قالۋs مۇمكىن ەمەس. "ءقايتىپ ادام بولامىز؟" دەگەن سۇراق ءبارىمىزدى مازالاپ جۇرگەندە جۋرناليست قاجىمۇقان عابدوللانىڭ "جولداۋ مەن "تولعاۋ"" دەگەن وي-تولعاۋى كوزىمىزگە ەرەكشە ءتۇستى. ويلاندىرار، قوزعاۋ بولار دەگەن ماقساتپەن ماتەريالدى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.
"ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى حالىققا ارنالعان جولداۋى بىركەلكى، ءبىرسارىندى كورىنگەنىمەن، ارينە، ازداعان ايىرماشىلىقتارى مەن وزگەشەلىكتەرى بار. بيىلعى جولداۋدىڭ اتاۋىنا تاڭ قالدىم: «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» دەپتى. كوكەيگە كەنەت كەپتەلگەن سۇراق: «ءبىز قاشان ەكى رەت جاڭعىرىپ قويدىق؟» ەدى...
...ەلباسى – «دەدى»، ءبىزدىڭ شاقشاداي باسىمىز – شاراداي بولدى...
ارينە، مەن جولداۋدى تۇگەلدەي ءتىزىپ-تالداپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولماس، تەك قانا قاراپايىم ازامات، قاتارداعى سالىق تولەۋشى رەتىندە وزىمە تۇسىنىكسىز تۇستارى مەن ساۋالى كوپ سالالار تۋرالى جەكەباستىق ويىمدى ەكەۋارا ديالوگ (سۇراق-جاۋاپ نەمەسە جولداۋ مەن تولعاۋ) رەتىندە عانا بىلدىرگىم كەلدى...
***
جولداۋ: «ەكىنشى جاڭعىرۋ «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋىمەن جانە جاڭا ەلوردا – استانانىڭ سالىنۋمەن باستالدى. ەلىمىز ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارتتا قالعان ايماقتان شىعىپ، الەمدەگى ەكونوميكاسى باسەكەگە قابىلەتتى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىردى»
«تولعاۋ»: ادامزات بالاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ءبىر قالا سالۋ مەن كەزەكتى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداۋدى – تۇتاس «جاڭعىرۋ» دەپ اتاعاندى ءبىرىنشى رەت ەستىدىم. مەملەكەتتىڭ جوعارعى بيلىك ورگاندارى ءالى الماتىدا وتىرعاندا قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى مەن استانا قالاسىنىڭ سالىنۋى – «ەكىنشى جاڭعىرۋىمىز» دەپ اتاعىسى كەلگەندەردىڭ ەركى وزدەرىندە...
جولداۋ: «تابىستى وتكەن ەكى جاڭعىرۋ ارقىلى باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىق. ءبىز ەندى العا باتىل قادام باسىپ، ءۇشىنشى جاڭعىرۋدى باستاۋعا ءتيىسپىز. بۇل جاڭعىرۋ – قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەس جوسپارى ەمەس، بولاشاققا، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ماقساتتارىنا باستايتىن سەنىمدى كوپىر بولماق. ول ۇلت جوسپارى – «100 ناقتى قادام» بازاسىندا وتكىزىلەدى. قازاقستان 2050 جىلعا قاراي الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىس»
«تولعاۋ»: ءبىزدى كىم قۋىپ بارادى؟ شىنداپ كەلگەندە، سول 30 ەلدە نە اقىمىز قالدى؟ جاستارىمىز ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىن ءۇزىپ، وزدەرىن قول سالۋدان الەمدە العاشقى ورىنعا شىقساق؛ قىزدار كوشەدە تۋىپ، ءسابيىن قوقىسقا تۇنشىقتىرسا؛ بويىندا قۋاتى تاسىعان ورەندەر (ءتىپتى، جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ديپلومى بولسا دا) ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاپپاي، ۇرلىق قىلسا، ءتانىن ساتسا؛ ورتا جاستاعىلار قايراڭعا شىعىپ قالعان بالىقتاي دەم جەتپەي، بالا-شاعاسىن اسىرايتىن جۇمىس تاپپاسا؛ زەينەتكەردىڭ ايلىق پ ۇلى ون كۇندىك تالعاجاۋىنا عانا ازەر جەتسە؛ قول-اياعى سىرقىراعان قاريا ءدارى الۋعا اقشاسى جەتپەي، ءتان ازابىنا شىداپ جاتىپ، اقىرى، ازاپپەن اتتانىپ جاتسا... – ءبىز قانداي وزىق 30 ەل تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرمىز؟!.
جولداۋ: «2014-2016 جىلدار ارالىعىندا ءبىز ەكونوميكانى قولداۋعا قوسىمشا 1،7 تريلليون تەڭگە جۇمسادىق. مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكالىق ءوسىمدى جانە بيزنەستى قولداۋعا، 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى»
«تولعاۋ»: ناقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى، ناعىز بيزنەستى قولداۋدى كىم سەزىندى، كىم كوردى؟ 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن قاي جەردە، قاي قالا مەن اۋىلدا اشىلدى؟ ءقازىر جۇمىس ىستەپ، ءونىم شىعارىپ جاتىر ما؟ وسىعان جاۋاپ بەرەتىن شەنەۋنىك بار ما؟ بولسا، بارلىق قوعام بەلسەندىلەرى مەن جۋرناليستەر جينالىپ، بىرگە بارىپ كورەيىك سونداي «جۇماقتى»...
جولداۋ: «الەمدە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسيا باستالدى. ەكونوميكانى جاپپاي سيفرلاندىرۋ – تۇتاس سالانىڭ جويىلۋىنا جانە مۇلدە جاڭا سالانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى. ۇلى وزگەرىستەر – ءارى تاريحي سىن-قاتەر، ءارى ۇلتقا بەرىلگەن مۇمكىندىك»
«تولعاۋ»: ۇلتقا بەرىلگەن مۇمكىندىكتى شيرەك عاسىر بويىنا، باقانداي 25 جىلدا پايدالانا الماعان بىزدەن نە ءۇمىت، نە قايىر؟..
جولداۋ: بەس نەگىزگى باسىمدىق. «ءبىرىنشى باسىمدىق – ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى»
«تولعاۋ»: مەنىڭشە، ءوندىرىسى جوق ەلدە – ەكونوميكا دا بولمايدى. ەكونوميكاسى جوق جەردە – تەحنولوگيا اۋادا جاڭعىرتىلا ما؟ ءوزىمىزدىڭ اقىلدى IT ماماندارىمىزدا ىسىرىپ قويىپ، مىسالى، قازاقتىڭ ءبىلىم مەن عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعادييەۆ ورىستىڭ «دنيەۆنيك» دەيتىن ەش وزىقتىعى جوق قاتارداعى باعدارلاماسىن قىزعىشتاي قورعاپ، مەملەكەتىمىزدىڭ قىرۋار قارجىسىن ءبولىپ-قولدانسا، قازاق ەلىندە ەشقانداي «ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى» دەگەن بولمايدى...
تاعى ءبىر اداسۋشىلىق: «قازاقستاندا ءوندىرىستەر اشۋ جونىندەگى قىتايمەن بىرلەسكەن ينۆەستيسيالىق باعدارلامانى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك» دەيتىن ەرتەگى. جۇڭگو – وتە سۇڭعىلا، زالىم، ۇلكەن ەل، ول ءوزىنىڭ نانوتەحنولوگيالىق جاڭالىعىنىڭ ءيىسىن دە سەزدىرمەيدى. قىتايعا قازاقستاننان كەرەگى ءبىر-اق نارسە: ول – جەر تەلىمى. قالعانىنىڭ ءبارى – اڭىز...
جولداۋ: «ەكىنشى باسىمدىق – ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن 2050 جىلعا قاراي، كەم دەگەندە، 50 پايىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ»
«تولعاۋ»: بۇل ءۇشىن بارلىق قاداعالاۋشى جانە قارالاۋشى قۇرىلىمداردى تاراتۋ كەرەك. (مىسالى، قارجى پوليسياسى ت.ب.). شۇعىل سالىقتاردىڭ ساندارى مەن مولشەرىن، كەم دەگەندە، 80 پايىزعا كەمىتۋ كەرەك. كاسىپ اشقىسى كەلگەن ادامعا نەسيەنى ءبىر ساعاتتا دەرەۋ بەرۋ كەرەك. جاڭا كاسىپكەر ءۇش جىلعا دەيىن سالىق ورىنىنىڭ قايدا ەكەندىگىن بىلمەۋى كەرەك، تەك ءوزىنىڭ قۋاتتانىپ الۋىنا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. مەملەكەت كاسىپكەرگە اقىل-كەڭەسپەن، قارجى-تاجىريبەمەن كومەكتەسۋى كەرەك. ماسەلەن، مەن ءوزىم شىعارعان ءونىمىمدى ساتقىم كەلسە، اكىمشىلىكتەن رۇقسات الۋىم قاجەت بولماۋعا ءتيىس، كەرىسىنشە، اكىمشىلىك ءوزى كەلىپ، ساۋدا ورنىمنىڭ دۇرىس بولۋىن قاداعالاۋى كەرەك. سوندا عانا ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 2050 جىلعا قاراي، كەم دەگەندە، 40-50 پايىزعا جاقىنداۋى ىقتيمال.
جولداۋ: «ءۇشىنشى باسىمدىق – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق».
«تولعاۋ»: الدىمەن، ءىرى جانە شاعىن بيزنەسىمىزدى «كولەڭكەدەن» شىعارىپ، ميكروەكونوميكامىزدى تۇراقتىندىرىپ الايىقشى...
جولداۋ: «ءتورتىنشى باسىمدىق – ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ».
«تولعاۋ»: ادام دەگەنىمىز – دەنساۋلىق، ءبىلىم، ۇلت، ءتىل، ءدىل، ءدىن ءھام رۋحاني جەتىلۋ. بىزدە مۇنىڭ ءبارى اقساپ تۇر. مەملەكەتىمىزدىڭ اتى – باسقا دا، سويلەۋ ءتىلى – باسقا... ەڭ الدىمەن، دەنساۋلىق پەن ورتا ءبىلىم الۋ – تەگىن بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، كۇللى ەلدىڭ بيلىك تارماقتارى مەن ءتامام حالقى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق تىلىندە سويلەۋگە ءتيىس. «ۇشتىلدىلىك» دەپ اتالاتىن شالاجانسار، ماڭگۇرتتىك تۇجىرىمدامادان ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋ كەرەك. اعىلشىن ءتىلى – الەمدىك حابار-وشار، جاڭالىقتىڭ اۋدارما ءتىلى رەتىندە جەكەقىزىعۋشىلىق دەڭگەيدە وقىتىلا بەرسىن. سابيلەردىڭ اسى مەن كيىمى، بالاباقشاسى مەن پاتەرى؛ جاستاردىڭ ءبىلىمى مەن جاتاقحاناسى، ءۇيى مەن جۇمىسى؛ زەينەت جاسىنا جەتپەگەندەردىڭ تۇراقتى قونىسى مەن جۇمىسى؛ زەينەتكەرلەردىڭ تۇراعى مەن جوعارى زەينەتاقىسى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. وسى قاراپايىم ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاسا، ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى تۋرالى جۇمعان اۋزىمىزدى – اشپاساق تا بولادى.
جولداۋ: «بەسىنشى باسىمدىق – ينستيتۋسيونالدىق وزگەرىستەر، قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس»
«تولعاۋ»: كوپ ايتساق تا، از ايتساق تا، ايتا-ايتا بالشىققا اينالعان ىرگەلى وزگەرىستەر اۋاداي قاجەت: سوت ءادىل بولسىن؛ شەنەۋنىك پارا تالاپ ەتپەسىن؛ كاسىپكەرگە قىسىم جاسالماسىن؛ قويشى – قويىن باقسىن؛ تويشى – تاربيە تاپسىن؛ حالىق تۇگەل مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسىن؛ اسىل ءدىنىمىز قورعالسىن، ۇلىقتالسىن؛ ۇلتتىق تاريحىمىز، ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىز، ءسالت-داستۇرىمىز، ادەت-عۇرپىمىز جاڭعىرسىن، اسكەرىمىز كۇشتى-قۋاتتى بولسىن؛ شەكارامىز قورعاسىنداي بەرىك بولسىن ت.س.س.
وسىنىڭ بارلىعى سۇلۋ ءسوز بەن ادەمى ۋادە ەمەس؛ ناقتى شارالارمەن شۇعىل جۇزەگە اسىپ، ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگىزىلسىن! ەسكى وسەك-وتىرىك – وتپەيدى، جاڭا جاڭعىرۋ-جەتىستىك– جەتپەيدى، بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ «جۇرەك قاعىسى» وسىنداي...
«جولداۋ»-دىڭ جورالعىسى ءھام «تولعاۋ»-دىڭ ءتۇيىنى:
حالىق اشىعىن ايتۋعا داعدىلانىپ كەلەدى: جەرى ماسەلەسىندە تاباندىلىق تانتىتى؛ اتا زاڭىمىزداعى وزگەرىستەردىڭ كەلىسەتىن دە، كەلىسپەيتىن دە تۇستارىن «سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي» ايقىن كورسەتىپ، جەر مەن ەلدىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنىڭ ەشكىمنىڭ قانجىعاسىندا كەتپەۋىن ەسكەرتتى؛ جەكەلەگەن زاڭدارداعى (مىسالى، ۋاقىتشا تىركەۋ مەن ايىپپۇلداردىڭ تىم كوپتىگى ت.ب.) كەمشىلىكتەرگە نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى ت.ب.
بۇدان ارتىق بيلىككە نە كەرەك؟ سوندا حالىقتىڭ قالاۋى ورىندالۋى ءۇشىن، مىندەتتى تۇردە، كوشەگە شىعۋ كەرەك پە؟.. قالىڭ قازاق وكىمەت پەن ۇكىمەتتەن كوپ سۇراپ جاتىر ما؟..
...جولداۋدى تۇگەل وقىپ، تەرەڭ سىڭىرۋگە ۋاقىت كەرەك. حالىقتىڭ تاعدىرىنا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا بولمايدى. وقىدىق. توقىدىق. ويىمىزدى ايتتىق. «كەشتەۋ دە بولسا، ەستىلەۋ بولسا» دەدىك...
...سوندا تۇيگەنىمىز: بىزدىڭشە، ەلباسىنىڭ رۇقساتىنسىز دارەتحانا سالا المايتىن نەمەسە دارەتحانا تۇرعىزسا دا، «ەلباسىنىڭ ارقاسىندا» دەپ ايتاتىن اكىم-قارارلار تۇگەل قىزمەتتەرىنەن كەتۋى كەرەك. بىزگە بىلىم-بىلىگى جوق، شەشىم-جىگەردەن جۇرداي توپاس ءھام قورقاق اكىمدەر كوك تيىنعا قاجەت ەمەس.
بىزگە كەرەگى – شىن مانىسىندە جاڭارعان-جاڭعىرعان، وسىپ-ونگەن، بەيبىت تە بەرەكەلى، قارنى توق-كويلەگى كوك قازاق ەلى!"
قاجىمۇقان عابدوللا
