كوكتەمدەگى كۇننىڭ شۋاعىمەن اينالاداعى كوك اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ گۇلدەۋىمەن قاتار مەزگىلدىك اللەرگيانىڭ باستالاتىندىعى بەلگىلى. قازىرگى زامانعى وركەنيەت اۋرۋى رەتىندە سانالاتىن اللەرگيا وتكىر تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە وراي، كەز كەلگەن وتباسىنىڭ كەم دەگەندە ءبىر مۇشەسىندە وسى ءبىر دەرتتىڭ كەزدەسۋى قازىرگى زاماندا قالىپتى جاعداي رەتىندە سانالىپ كەتتى.

جالپى اللەرگيا دەگەنىمىز اعزانىڭ قورشاعان ورتانىڭ كەيبىر اسەرلەرىنە ادەتتەن تىس سەزىمتالدىعى ەكەنى بەلگىلى. ال ونى تۋىنداتاتىن زاتتار – اللەرگەندەردىڭ ءوزى اعزاعا سىرتتان تۇسەتىن (ەكزوگەندىك) جانە اعزانىڭ وزىندە وندىرىلەتىن (ەندوگەندىك) بولىپ بولىنەدى. ەكزوگەندىك اللەرگەندەرگە وسىمدىكتەردىڭ توزاڭدارى، جانۋارلاردىڭ ءجۇنى، قىلشىعى، ءۇي مەن كوشەنىڭ شاڭدارى، كىر جۋۋعا پايدالىناتىن ۇنتاقتار، كەيبىر تاعامدار، دارى-دارمەكتەر، كوسمەتيكالىق ءيىسمايلار، ءيىسسۋلار ت.ب. جاتادى.

اللەرگيانىڭ دامۋىنا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جانە اللەرگيا بويىنشا تۇقىمقۋالاۋ اۋرۋلاردىڭ بولۋى، سونىمەن قاتار كوبىنەسە دۇرىس تاماقتانباۋ مەن دارىلىك  پرەپاراتتاردى ساۋاتسىز پايدالانۋ، جانە تۇرعىن ءۇي-جايلارىن ءمىنسىز تازالىقتا ۇستاۋ ماقساتىندا تۇرمىستىق حيميانى شەكتەن تىس قولدانۋلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن.

كوكتەمدە اعاشتار مەن گۇلدەر گۇلدەپ، تال-شىلىكتەر مەن شوپتەر وسە باستاعان كەزدە، وسى وسىمدىكتەردىڭ كەيبىرەۋى بالالار مەن ەرەسەكتەر ءۇشىن وتە كۇشتى اللەرگەندەر بولادى. وسى كەزدە ادام اعزاسىندا اللەرگيالىق رينيت، تەرىدە ءارتۇرلى بورتپەلەرمەن قوسا، ادامنىڭ تۇنشىعىپ جوتەلۋى نەمەسە برونح دەمىكپەسىنىڭ اسقىنۋلارىمەن سيپاتتالاتىن ماۋسىم اللەرگيالار بايقالادى.

ماۋسىم اللەرگياسى جىلدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە عانا پايدا بولۋىمەن بەلگىلى. ونى تۋعىزاتىن نارسە – كوكتەپ تۇرعان گۇل ۇرىعى. اللەرگيانىڭ بۇل ءتۇرىن ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس، ءبىراق وعان الدىن الا دايىندالۋعا بولادى. ول ءۇشىن بىرنەشە اي بۇرىن دارىگەرگە قارالىپ، ءتيىستى دارىلەردى قابىلداۋ كەرەك.

وسىنداي اللەرگيا ءبىر ءتۇرى - كوكتەم مەن كۇز مەزگىلىندە ءجيى كەزدەسەتىن ماۋسىمدىق اللەرگيالىق رينيت نەمەسە پوللينوز (لاتىن تىلىندە «pollen» - وسىمدىك پەن ءشوپ توزاڭى جانە «osءىs» - اۋرۋ). بۇل اۋرۋ ءوزىنىڭ ماۋسىمدىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى، اسىرەسە، جەلمەن توزاڭداناتىن وسىمدىكتەر گۇلدەپ، اۋادا توزاڭ كوبەيىپ، اعزانىڭ سەزىمتالدىعى كوتەرىلەتىن كەزدە بايقالادى. پوللينوز ءبىر نەمەسە بىرنەشە اللەرگەندەردە دامۋى مۇمكىن.

ماۋسىمدىق پوللينوز  جوعارى تىنىس جولدارىمەن،  كوزدىڭ شىرىشتى قابىعىنىڭ قابىنۋىمەن سيپاتتالادى. اللەرگەندەر مۇرىننىڭ شىرىشتى قابىعى، اس قورىتۋ جولدارى ارقىلى اعزاعا ءتۇسىپ، وندا ارنايى اللەرگيالىق انتيدەنەلەردىڭ وندىرىلۋىنە اكەلەدى. كەيبىر كەزدە ادامنىڭ كوزى، مۇرنى جانە دەنەسى دۋىلداپ قىشىپ، قىپ-قىزىل بولىپ قىزارادى، ءبورتىپ كەتەدى. مۇرنىنان سۋ اعىپ، كوپ تۇشكىرەدى. اياق استى جوتەل پايدا بولىپ، تەرىسى بورتەدى، ىسىنەدى، تاماعىن قىسىپ، تىنىس الۋى ناشارلايدى. مۇنداي جاعدايدا ادامنىڭ ءتىپتى تىنىس الۋىنىڭ ناشارلاۋىنان، دەمالىسى تارىلىپ، وكپەسى قىسىلىپ نەمەسە دەنەسى ءىسىنىپ، تاماعى تىتىركەنەدى دە دەم الا الماي ەستەن تانىپ قالۋى دا مۇمكىن.

ادامدار كوبى بۇل اۋرۋدىڭ قايدان شىققانىن تۇسىنبەي، ۆيرۋستىق ينفەكسيا دەپ قاتەلەسەدى. وسى كەزدە دارىگەرگە قارالىپ، دۇرىس انىقتاماي، ۋاقىت سوزىپ، ءجۇرىپ الادى دا اللەرگياسى برونح دەمىكپەسىنە اينالىپ كەتەدى. سوندىقتان كوكتەم مەزگىلىندە ماۋسىمدىق اللەرگيالىق رەنيتتىڭ بەلگىلەرىن بايقايتىن بولساڭىز بىردەن مامان دارىگەرلەرگە جۇگىنگەنىڭىز ابزال. ادامنىڭ بويىنداعى بايقالعان بەلگىلەر بويىنشا اللەرگيالىق رەنيت دالەلدەنگەن جاعدايدا، وندا بۇل اۋرۋدى قىس مەزگىلىندە ەمدەگەن ءجون جانە ونى ەمدەۋ ءۇشىن كەمىندە 3 جىلداي ۋاقىت كەتەدى. ناۋقاس وسىمدىك گۇلدەگەن كەزدە تىنىس جولدارىنا (داكە ماسكا بايلاۋ) جانە كوزىنە (قورعانىش كوزىلدىرىك كيۋ) توزاڭ تۇسىرمەۋگە تىرىسۋى كەرەك جانە قىس ايلارىندا اۋرۋدى قوزدىراتىن ارنايى اللەرگەندى انىقتاۋ قاجەت. سول اللەرگەننىڭ وتە از مولشەرىن اعزاعا ەنگىزۋ ارقىلى ادامنىڭ اللەرگەنگە كوتەرىلگەن سەزىمتالدىعىن ازايتادى.

اللەرگيانىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن اۋرۋعا ءبىر ەمەس بىرنەشە فاكتورلاردىڭ ىقپال ەتەتىندىگىن ءال–فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا كافەدراسىنداعى حرونوبيولوگيا جانە حرونومەديسينالىق زەرتتەۋ ورتالىعىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرىمىزگە ساي، قازىرگى زاماندى بىزدەردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولداناتىن تاعام ونىمدەرىمىز بەن ءارتۇرلى تۇرمىستىق زاتتارىمىزدىڭ قۇرامىندا حيميالىق قۇرامنىڭ مەيلىنشە از بولۋى اتالمىش اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ تابىلاتىندىعى دالەلدەندى. ويتكەنى، تۇرمىستا حيميالىق قۇرامى وتە جوعارى زاتتاردى پايدالانۋ ادامنىڭ قورعانىستىق قابىلەتىن تومەندەتە وتىرىپ، ونىڭ اللەرگەندەرگە دەگەن سەزىمتالدىعىن ارتتىرۋعا اكەلەتىندىگى تۇجىرىمدالدى.

سوندىقتان كۇندەلىكتى ومىرىڭىزدە قولداناتىن تاعام نەمەسە تۇرمىستىق زاتتار بولسىن، ولاردى تۇتىنار الدىندا، ولاردىڭ حيميالىق قۇرامىنا ءمان بەرگەنىڭىز دۇرىس. سونىمەن قاتار كوكتەم مەزگىلىندە، اسىرەسە وسىمدىكتەر گۇلدەگەن كەزدە دالادا ۇزاق مەزگىل جۇرمەۋگە، ال ەگەر وسى مەزگىلدە دالاعا شىققاندا وزىڭىزدەن  قاندايدا ءبىر تۇشكىرۋ نەمەسە جوتەلۋ، كوزىڭىزدىڭ قىزارۋى سياقتى بەلگىلەردى بايقاساڭىز بىردەن دارىگەردىڭ كەڭەسىنە جۇگىنىڭىز.

«اۋىرعانشا - اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن ۇلى حالقىمىزدىڭ ناقىل ءسوزى بار، سول سەبەپتى ەڭ باستىسى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ودان ساقتانۋ جولدارىن قاراستىرعان ابزال.

ءال–فارابي اتىنداعى قازۇۋ،

بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا

كافەدراسىنىڭ دوسەنتتەرى

م.ع.ك.، تۋسۋپبەكوۆا گ.ا.،

ب.ع.ك.، ابلايحانوۆا ن.ت.،

وقىتۋشى ابلايحانوۆا نۋرزات