مەن ەرجەتكەن شاعىن ەلدىمەكەن شۇباراعاش دەپ اتالاتىن. ءۇيىمىزدىڭ الدىنداعى الاڭقاي جابايى وسكەن الما باعى ەدى. الاڭقاي بولعاندا ءبىر ۇلكەن اۋىلدىڭ ورنىنا بارابار ات شاپتىرىم اۋماق. سول الما باقتىڭ ءار جىل سايىن كوكتەمدە ءبىر تۇتاس گۇل اشاتىن كورىنىسى عاجاپ سۋرەت بولاتىن. بيىگىرەك بەتكەيدەن كوز تاستاساڭ جاسىل القاپتىڭ ۇستىنە جايىلعان اق كورپە جەر بەتىنە قونا قالعان ۇلپا بۇلتتارداي اسەر بەرەتىن. بۇلبۇل قۇسى سايرايتىن، اڭ-قۇسى تىنىم تاپپاي تابيعات سيمفونياسىن وينايتىن جازعى قىزىعى ءوز الدىنا. وسى باققا كۇزدە كەلە قالساڭىز ماس بولماي قايتپايتىنىڭىز انىق. جەمىستەر ءپىسىپ، مەزگىلى جەتىپ ۇزىلگەن ساتتەن باستاپ، اعاشتار جاپىراعىنان ارىلاتىن سارى كۇزدىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن المانىڭ جۇپارى قوزى كوش جەردەن-اق كەنەزەڭدى جارىپ تۇراتىن.
بۇل اڭگىمەنى نەگە جازدىم - جەمىس-جيدەك بازارعا شىعا سالا كىم-كىمدە بولسىن بازار كەلەدى. ءقازىر بۇرىنعىداي ءيسى اڭقىپ، سونادايدان ەلىكتىرەتىن جەمىس-جيدەكتىڭ داۋرەنى وتكەن. كۇز كەلگەندە الماتىنىڭ اپورتى بازارعا شىعىپ، وسى وتاندىق جالعىز ءونىم قولقانى جاراتىن وزىندىك يسىمەن بازارعا ءسان بەرۋشى ەدى. سوڭعى كەزدەرى ول دا جوق. بازارعا جولىم تۇسكەن ءبىر كۇنى ساتۋشى اپايلاردان «قازىرگى اپورت المالاردىڭ ءيسى نەگە جوق» دەپ سۇرادىم. سورەسىن ءتۇرلى جەمىسپەن جايناتىپ قويعان اپاي: «ە، قايدان ءيسى بولسىن، بۇل جاقتىڭ اپورتى دا قىتايدىڭ حيمياسىمەن ءوسىپ جاتقان جوق پا؟»، - دەپ سالدى. ەرتە كوكتەمنەن-اق بازارعا شىعاتىن، باعاسى قىمبات بولسا دا ءتاپ-تاۋىر وتەتىن جەمىس پەن كوكونىستىڭ جۇڭگو مەن وزبەكستاننان كەلەتىنىن، سول جەمىستەردىڭ حيميانىڭ كۇشىمەن زورلانا پىسكەن دۇنيەلەر ەكەنىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. الايدا، قازاق جەرىندەگى جەمىس قىتايدىڭ حيمياسىمەن وسەدى دەپ كىم ويلاعان. ءشوبىن تارتساڭ تۇبىنەن مايى شىعاتىن قازاق جەرىنىڭ توپىراعى سونشالىقتى قۇنارسىز ەمەس ەدى. ماسەلەنىڭ ءمانىن بىلمەككە شاعىن سۇراۋلار سالىپ، اقپارات ىزدەپ كوردىك. سويتسەك، ءتۇرلى پارنيك اشىپ، شەتەلدىك تاۋارمەن باسەكە جاساپ جۇرگەن شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى قىتايدىڭ حيميالىق تىڭايتقىشتارىنا جۇگىنەدى ەكەن. بۇل تۇرعىدان جۇڭگو حيمياسىمەن ەلگە ساۋدالايتىن ارنايى فەرمالار دا بار بولىپ شىقتى. ءار جىل سايىن ەلگە مىڭداعان توننا تىڭايتقىشتار كەلەدى جانە جىل سايىن حيميالىق تىڭايتقىش يمپورتىنىڭ كولەمى ۇلعايۋدا. ول عانا ەمەس، ەگىس پەن باقتىڭ ارام ءشوبىن ءولتىرۋ ءۇشىن دە قىتايدىڭ حيميالىق پرەپاراتتارى پايدالانىلادى. ءتىپتى بۇنى تۇتىنبايتىن باعبان جوق. تىڭايتقىشپەن زيانكەس جاندىكتەردى زالالسىزداندىراتىن حيميانى پايدالانۋدىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى - از ەڭبەك كۇشىن جۇمساۋ، ساپالى ءونىم الۋ جانە ونىمگە تەز قول جەتكىزۋ. ال بۇل دۇنيەنى پايدالانۋدىڭ سالدارىنا كوز جۇگىرتكەندەر بار ما؟ ارينە جوق.
حيميالىق تىڭايتقىشتى پايدالانۋ توپىراق ەروزياسىن تۋدىرىپ قانا قويماي، تارۋارلىق ءتۇرى جايناپ تۇرسا دا ءدامسىز ءارى قۇنارسىز ونىمگە قول جەتكىزۋگە اپارادى. ارينە بۇل تۇرعىدان تۇتىنۋشىلار زارداپ شەگەدى. قازاقستاننىڭ وتاندىق ءونىمىن تۇتىنۋشىلار قازاقستاندىقتار عانا ەكەنىن بارشامىز بىلەمىز. بۇلىنگەن توپىراق قالپىنا كەلۋى ءۇشىن بىرنەشە عاسىرلارعا سوزىلاتىن ۋاقىت كەرەك. ال، ءدامسىز، قۇنارسىز جەمىس-جيدەكتەردى پايدالانۋدىڭ ەڭ اۋىر زيانى تۋرالى حيميالىق تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋشى جۇڭگو عالىمدارى بىلاي دەپ دابىل قاعادى: «تابيعي بيولوگيالىق وسىممەن ءوسىپ جەتىلمەگەن ازىق-تۇلىكتىڭ قاي ءتۇرىن تۇتىنساڭىز دا، بولاشاقتا ۇرپاق كورۋ قابىلەتىڭىزدەن ايىرلا باستايسىز. ءتىپتى ءسىز ۇرپاق سۇيگەنىڭىزبەن ءسىزدىڭ ۇرپاعىڭىز ۇرپاق سۇيە الماي قالۋى مۇمكىن.» سەبەبى ونداي ازىق-تۇلىك ءسىزدىڭ دنك-ڭىزدى اقپارات تاسىمالداۋعا قابىلەتسىز ەتەدى. ياعني جۇڭگو حيميالىق تىڭايتقىشىنىڭ ەڭ اۋىر زاردابى – تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇرپاق ءسۇيۋ قابىلەتىنەن ايىرلۋى. بۇل جاھاندا قارۋى مىقتى مەن سانى كوپتەر عانا كۇشتى ەكەنى شىندىق. ولاي بولسا، دەموگرافيالىق وسىمگە اسا مۇددەلى قازاق قوعامى قىتايدىڭ حيميالىق تىڭايتقىشتارىنان جانە ازىق تۇلىكتەرىنەن تەزدەتىپ باس تارتقانى دۇرىس. ۇكىمەت ءوز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتە الاتىن ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كەشىكتىرمەي قولعا الۋى قاجەت.
اقكىسى جانكەرىم
