وتباسى – مۇشەلەرى نەكەلىك جانە تۋىستىق قاتىناستارمەن بايلانىسقان، تۇرمىس-تىرشىلىك جانە جاۋاپكەرشىلىك ورتاقتىعى بار كىشى الەۋمەتتىك توپ.

وتباسىنىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستىڭ ەكى ءتۇرى ايقىندالادى: ەرلى-زايىپتىلىق (ەرى مەن ايەلىنىڭ اراسىنداعى) جانە تۋىستىق (اتا-انا مەن بالالار، تۋىستار اراسىنداعى).

وتباسى كەز كەلگەن قوعامنىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇندىلىعى الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى نەگىزگى فۋنكسيالاردى اتقارۋىمەن بايلانىستى.

وتباسى ەكونوميكالىق قىزمەت اتقارادى. ونىڭ اياسىندا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ورتاق دۇنيە-مۇلىك قالىپتاستىرۋى، وزدەرىن جانە بالالارىن ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋى جۇزەگە اسادى.

رەپرودۋكتيۆتىلىك قىزمەت نەگىزىندە وتباسىلار دۇنيەگە ءسابي اكەلىپ، قوعام تۇرعىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى. سول بالالارىن تاربيەلەپ، ءبىلىم مەن تاجىريبە بەرىپ، مادەني-رۋحاني دامىتىپ، قوعام قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن الەۋمەتتەندىرۋشى فۋنكسياسى ىسكە قوسىلادى.

دەگەنمەن، مۇنداي فۋنكسيالاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسۋى ءۇشىن قاجەتتى نەگىزگى مەحانيزم – نەكە. نەكە – ەر مەن ايەل اراسىنداعى وتباسىن قۇرۋعا نەگىزدەلگەن جانە مەملەكەت تاراپىنان ماقۇلدانعان قارىم-قاتىناس ءتۇرى. ول ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىر-بىرىنە جانە بالالارىنا قاتىستى جەكە جانە مۇلىكتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتايدى. نەكە وتباسىن زاڭدى ەتەتىن ينستيتۋت.

نەكەنىڭ نەگىزگى ەكى ءتۇرى بار: ازاماتتىق نەكە (مەملەكەتتىك ورگاندا تىركەلگەن) جانە ءدىني نەكە. قازاقستان زايىرلى مەملەكەت بولعاندىقتان، ءدىني نانىم-سەنىم نەگىزىندە قيىلعان نەكەنى رەسمي نەكە رەتىندە قاراستىرمايدى.

قازاقستاندىق قوعامنىڭ دىنشىلدىك دەڭگەيىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ اراسىندا نەكەلەرىن مەشىتتەردە قيدىرىپ، مەملەكەتتىك تىركەمەگەن ازاماتتار دا بولدى. ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ كەڭەسىمەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى (قمدب) بۇل ولقىلىقتى رەتتەدى. ەندىگى ارالىقتا مەشىتتەردە ءدىني «نەكە قيۋ» جوراسى وتباسىن قۇرۋشىلاردىڭ نەكەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىركەلگەندىگىن راستايتىن كۋالىكتەرىن كورسەتكەن كەزدە عانا قيىلاتىن بولدى.

سونداي-اق يسلام ءدىنى اياسىندا نەكەگە وتىرۋ جاسى «باليعات جاسى» ۇعىمىمەن بەرىلەدى. «باليعات» ءسوزى اراب تىلىندە «تولىسۋ»، «جەتۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ادام ومىرىندەگى بالالىق شاقتىڭ اياقتالىپ، ەسەيۋ كەزەڭىنىڭ باستالعانىن سيپاتتايدى. الايدا «باليعات» كەزەڭىنىڭ جاستىق مولشەرى ناقتى انىقتالماعان. نەگىزىنەن، ول ادامنىڭ جىنىستىق-فيزيولوگيالىق جەتىلۋىن باسشىلىققا الادى.

ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى بويىنشا ازاماتتار نەكەلەرىن ون سەگىز جاستان باستاپ راسىمدەي الادى. جەكەلەگەن جاعدايلاردا (جۇكتى بولۋى، ورتاق بالالارىنىڭ بولۋى) نەكەلەسۋ جاسى ەكى جىلدان اسپايتىن مولشەردە تومەندەتىلۋى دە مۇمكىن (ق ر 26.12.2011 ج. № 518ء-ىV «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسى، 10-باپ).

دەگەنمەن، ءدىني سەنىمدى جامىلىپ، «باليعات» جاسىنا تولدى دەگەن جەلەۋمەن كامەلەتكە تولماعان قىزدارمەن مەملەكەتتىك تىركەۋسىز، ءدىني «نەكە قيۋ» فاكتىلەرى بولمادى دەپ ايتا المايمىز. مەشىتتەردەگى مۇنداي ولقىلىقتار قمدب تاراپىنان رەتتەلدى. دەگەنمەن، بۇل ماسەلەنىڭ قايتالانۋىن بولدىرماس ءۇشىن زاڭنامادا ءدىني مەكەمە قىزمەتشىلەرى مەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ ءدىني «نەكە قيۋ» راسىمدەرىن زاڭسىز جۇرگىزگەنى (نەمەسە قايتالاپ جۇرگىزگەنى) ءۇشىن جاۋاپتىلىعىن بەكىتۋ قاجەت.

سونداي-اق ەلىمىزدە ەتەك جايىپ بارا جاتقان پسيەۆدويسلامدىق اعىمداردىڭ تاجىريبەسىندە ءجاسوسپىرىم قىزدارمەن ءدىني نەكە قيۋ جانە كوپ ايەل الۋ جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ءدىني جورالعىلاردى جامىلعان پەدوفيليا قۇبىلىسى ورنىعىپ كەلەدى.

پسيەۆدويسلامدىق اعىم وكىلدەرى اجىراسۋ كەزىندە دە ءدىني ۇستانىمدارىن العا تارتادى. «تالاق» (اجىراسۋ، تاستاۋ) دەپ ءۇش رەت ايتىپ، ايەلى مەن بالالارىنان باس تارتقان پسيەۆدومۇسىلماندار شىنايى يسلامدا وتباسى قۇندىلىعى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەندىگىن جوققا شىعارادى. بالالارىنىڭ كەلەشەك تاعدىرى ءۇشىن مۇلدە الاڭدامايدى. تالاق ەتكەن ايەلدەرىنىڭ سول جاماعاتتارىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن باسقا «باۋىرلارىنا» مۇلىك سياقتى سىيعا بەرىلىپ جاتۋى دا ايەل زاتىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ جوقتىعىن دالەلدەيدى. ءتىپتى، ءبىر ايدا بىرنەشە مارتە تالاق بولعان جۇكتى ايەلدىڭ ءوز ىشىندەگى بالانىڭ اكەسى كىم ەكەندىگىن بىلمەگەن جاعدايلارى دا بار.

پسيەۆدومۇسىلمانداردىڭ اراسىندا كامەلەتكە تولماعان قىزدارىن ءوز جاماعاتتارى وكىلدەرىنە تۇرمىسقا بەرىپ جاتقاندارى دا از ەمەس. ولار ءۇشىن ايەل – كوبەيۋدىڭ، قوعامداعى ءوز ۇلەستەرىن ارتتىرۋدىڭ قۇرالى عانا. كوبەيۋدەگى ماقسات – سول قوعامدا ىقپالدى كۇشكە يە بولۋ.

زايىرلىلىق اياسىندا وتباسى مەن نەكە ينستيتۋتتارىن جەتىلدىرۋ، ونىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا وسى اتالعان ماسەلەلەردى دە زاڭنامالىق نەگىزدە شەشۋ قاجەتتىلىگى ايقىندالادى.

وتباسىنداعى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دە سۇرانىس جوعارى. اتا-انالارىنىڭ ءدىني كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى وتباسىنداعى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا زيان كەلتىرىپ وتىرعاندىعىن دالەلدەيتىن جاعدايلار سانى ارتىپ كەلەدى. بالالارىن ءدىندى ۇستانۋعا ماجبۇرلەۋ، قىسىم كورسەتۋ، مەديسينالىق قىزمەتتەن، اسىرەسە، ۆاكسيناسيالاۋدان باس تارتۋ، ءبىلىمى مەن شىعارماشىلىق دامۋىن شەكتەۋ، قوعامنان وقشاۋلاۋ، ت.ب. راديكالدى ارەكەتتەر دە مەملەكەتتىڭ وتباسى ينستيتۋتىن باقىلاۋ فۋنكسياسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەدى.

جاقيانوۆ ت. ج.،

«مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى» رمم

تالداۋ ءبولىمىنىڭ باس ساراپشىسى، ءا.ع.ك.