ءتول دىبىسىنان ءارىپ سانى اسىپ تۇسەتىن ءالىپبي تىلگە ءقاۋىپ توندىرەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قولدانىلىپ وتىرعان قىرىق ەكى تاڭبانىڭ تەڭ جارىمى قازاق تىلىنە قاجەتسىز. باسى ارتىق ارىپتەر دىبىستارعا نۇقسان كەلتىرىپ، ءتىلدى ۇلتتىق قۇنارىنان ايىرادى. وكىنىشتىسى، كيريلل ارىپتەرى قازاقتىڭ شۇرايلى ءتىلىن جەتپىس جەتى جىل بويى شۇبارلاپ كەلەدى. سوندىقتان، لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. لاتىن ءقارپى قازاق ءتىلىن وقىتۋدى جەڭىلدەتەدى ءارى تۇركىلىك بىرەگەيلىكتى نىعايتادى.

ءتىل سارايىنداعى «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ: دايىندىق بارىسى» اتتى جيىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ەردەن قاجىبەك وسىنداي وي ءوربىتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەڭ ۇلكەن قاسىرەت – اۋىلدا وسكەن قازاقتىڭ قارا بالاسى انا تىلىندە اكسەنتپەن سويلەي باستاۋى. مۇنداي ءقاۋىپتىڭ بەتىن لاتىن قارپىنە تەز ارادا كوشكەندە عانا قايتارامىز. قازىرگى تاڭدا قىرىق ەكى ءارىپتى كيريلل ءارپىنىڭ كەسىرىنەن قازاق تىلىندە بىرىزدىلىك جويىلا باستادى. ءار عالىم، ءار گازەت، ءار ادام ءوز بەتىنشە گرامماتيكالىق، ورفوگرافيالىق ەرەجە قالىپتاستىرىپ الدى. پروفەسسور بۇل ارادا ءبىر ءسوزدى بىرنەشە نۇسقادا تاڭبالايتىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردى، تۇرلىشە جازۋ ەرەجەسىن ۇسىنعان ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردى مەڭزەدى.
– بۇگىندە لاتىن جازۋىنا كوشۋدىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ناقتى مىندەتتەر ايقىندالىپ قويدى. اتاپ ايتقاندا، لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – ۇلتتىق ءارى تۇركىلىك بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ، قازاق ءتىلىن الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە ەنگىزۋ ءارى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن نىعايتۋ. اتالعان ايقىن ماقساتتاردى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتۇسىندىرۋ كەرەك، – دەدى ەردەن قاجىبەك ءوز بايانداماسىندا. عالىم ءوز ويىن وسىعان دەيىن ءۇش مارتە ءالىپبي اۋىستىرعان قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى رۋحاني بەينەسىمەن ساباقتاستىردى. قازاق ءتىلىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان ءجۇسىپ بالاساعۇن، ماحمۇد قاشقاري، احمەت ياساۋي ەڭبەكتەرىن اتاپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋدا لاتىن گرافيكاسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەندىگىن جەتكىزدى.
تۇركى حالىقتارىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىن كەزىندە كوممۋنيزمنىڭ كوشباسشىسى ۆلاديمير لەنين قىزۋ قولداپ: «شىعىستاعى ۇلى توڭكەرىس»، – دەپ اتاعان كورىنەدى. الايدا قىزىل جەندەتتەر تۇركىلەردىڭ لاتىن تاڭباسىنا كوشۋىن كوپ ۇزاتپاي توقتاتىپ، كەڭەس بيلىگىن بىرەگەيلەندىرۋ ماقساتىندا ءىرىلى-ۇساقتى ۇلتتاردىڭ جازۋىن كيريلليساعا اۋىستىرىپ جىبەرەدى. ساياسي شەشىمنىڭ سالدارىنان قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ اتاسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى قالىپتاستىرعان ۇندەستىك قاعيداسى دا، ءتول دىبىستاردى تاڭبالاعان لاتىن قارىپتەرى دە ەسكەرۋسىز قالادى. ناتيجەسىندە، قالاي تاڭبالانسا، سولاي سويلەيتىن، سىرتتان ەنگەن سوزدەردى ۇلتتىق فونەماعا بەيىمدەمەي، ەش وزگەرىسسىز جازاتىن جاڭا ەملە قالىپتاستى. سەمينار-كەڭەستە باس قوسقان عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، لاتىن ءقارپىن قولدانعاندا وسىنداي ولقىلىقتار بولمايدى. قازاق ءتىلى سلاۆيان دىبىستارىنان ارىلادى.
بۇل تاقىرىپتى ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك كەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بەردى. «قازىرگى ءالىپبيىمىزدى قازاق ءالىپبيى دەپ اتاۋدىڭ ەش رەتى جوق. ويتكەنى، ول قازاق-ورىس، تىپتەن، اقيقاتىن ايتساق، ورىس-قازاق ءالىپبيى دەسە دە بولادى. ءالىپبيىمىز ءبىر ءتىلدىڭ ەمەس، الدەقاشان قوس ءتىلدىڭ ءالىپبيى بولىپ ورنىعىپ الدى. بۇگىنگى قازاق جازۋىنا تەك ءالىپبي اۋىستىرۋ عانا ەمەس، تۇبەگەيلى رەفورما كەرەك بولىپ تۇر. رەفورما ءبىر عانا ءالىپبي اۋىستىرۋمەن تىنبايدى. دىبىس، ءالىپبي جانە ەملە-ەرەجە رەفورماسى كەرەك»، – دەيدى عالىم. قازىرگى ۋاقىتتا ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا لاتىن گرافيكاسىنىڭ 100-دەن استام جوباسى كەلىپ تۇسكەن.
سەمينار-كەڭەستە لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قانداي كەدەرگىلەر بارى جان-جاقتى ايتىلدى. عىلىمي جانە تاجىريبەلىك باعىتتار كورسەتىلدى. سۇلەيمەن دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى قۇرالاي كۇدەرينوۆا ءارىپ اۋىستىرۋداعى گرافيكالىق جانە فونولوگيالىق سانا تۋرالى بايانداما جاسادى. عالىمنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، كيريلل ءالىپبيى قازاق حالقىن ورىس تىلىندە اكسەنتسىز سويلەۋگە ۇيرەتتى. «ءبىز بۇل ءالىپبي ارقىلى ورىستىڭ ويلاۋ جۇيەسىن، ورفوگرافياسىن اينا-قاتەسىز كوشىرىپ الدىق. ورىس ءتىلىن قازاق تىلىنە بەيىمدەپ سويلەيتىندەرگە جاتا قاپ كۇلەتىندى شىعاردىق. ال قازاق ءتىلىنىڭ ورفوەپياسى بۇزىلىپ جاتسا ءمان بەرمەيتىن بولدىق»، – دەگەن پىكىرىن العا تارتقان پروفەسسور ءوز تاراپىنان ۇسىنعان دىبىستىق فونەما مەن مورفەمالاردى ايتىپ بەردى. سونداي-اق، عالىم كەيبىر تىلشىلەردىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدى لاتىن تىلىنە كوشۋ دەگەن جاڭساق ماعىنادا ءتۇسىنىپ، قاتە اقپارات تاراتاتىنىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. ءوز سوزىندە ول قازاق ءتىلىنىڭ ءارپى عانا لاتىن تاڭباسىنا اۋىساتىنىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋدە قوردالانعان عىلىمي ماسەلەلەردەن بولەك، ساياسي جانە رۋحاني تۇرعىدا دا ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەتىن ساۋالدار جەتكىلىكتى. سەمينارعا كەلگەن ساياساتتانۋشى دوس كوشىم لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى وتارسىزداندىرۋدىڭ باستى بەلگىسى دەپ اتادى. دوس كوشىم عاسىرلار بويى بوداندىقتا ءومىر سۇرگەن حالىقتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان وتارسىزداندىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلەتىنىن ايتىپ ءوتىپ، الايدا مۇنداي باعىتتا ءبىزدىڭ ەلدە بىردە-بىر ارەكەت بەلگىسى بايقالماعانىن العا تارتتى. ءبىر سوزبەن تۇيىندەگەندە، لاتىن قارپىنە كوشۋ شيرەك عاسىر تولعان ازاتتىعىمىزدى تاعى ءبىر مارتە سەزىندىرە تۇسپەك. ال ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم ءار ءارىپتىڭ ارتىندا ۇلت تاعدىرى تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ مەدينەدەن مەككەگە كوشكەنىندەي ۇلكەن وزگەرىس بولعالى تۇرعانىن ايتتى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشەر كەزدە عالىمدار وسىنداي فيلوسوفيالىق ۇعىمدى مەڭگەرۋى ءتيىس. «ءالىپبي اۋىستىرعان كەزدە ءتول دىبىسىمىزدى بەينەلەيتىن ءبىر ءارپىمىزدى جوعالتىپ الساق، باسقا ۇلتقا اينالىپ شىعا كەلەتىنىمىزدى ۇمىتپايىق. مۇنداي رەفورما كەزىندە پىكىرتالاس قىزۋ بولۋى كەرەك ەدى. ءاربىر ۇلت پەرزەنتى ءوزىن ءتىل جاناشىرى رەتىندە سەزىنگەندە عانا پىكىرتالاس تۋادى جانە كەلىسىممەن جەتىلگەن ءالىپبيدى قابىلدايمىز»، – دەدى ايدوس سارىم.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفوللا انەس ءالىپبي رەفورماسى ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە بولاتىنىن، اسىرەسە، ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ قولداۋ تانىتۋى وتە-موتە قاجەت ەكەنىن تارقاتىپ بەردى. عىلىم دوكتورىنىڭ ايتۋىنشا، لاتىن قارپىنە كوشۋ ەكونوميكالىق رەفورمالار سەكىلدى وتە قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسۋى كەرەك. سونداي-اق، مەملەكەتتىك ءتىل مۇندا جەكە-دارا قازاق ءتىلى ماسەلەسى رەتىندە تۇسىندىرىلمەي، جالپىۇلتتىق سيپاتتا قورعالعانى ابزال.

قۋانىش تۇنعاتار