تالعار اۋدانى. جاس ۇرپاقتى وقىتىپ، ءبىلىم بەرىپ وتىرعان ۇستازداردىڭ اششى دا بولسا ايتارى بارى تالعار قالاسىنداعى №7 مەكتەپ-گيمنازيادا وتكەن جيىن بارىسىندا ايقىن اڭعارىلدى. 

«قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى – وركەنيەتكە اپارار جول» اتتى تالقىلاۋعا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ  جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى ايدار باشبايەۆ، وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى جۇماتاي امىرەيەۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلوسوفيا دوكتورى اينا راحيموۆا، ق ر مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى باۋىرجان سەيىتوۆ جانە ءبىر قاۋىم ۇستازدار مەن ونەر وكىلدەرى، قالا تۇرعىندارى قاتىستى. 

تولعاۋى توقسان ءتىل ماسەلەسىنە وراي وتكىزىلگەن شارانى اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى فاريدا بەگەنبايەۆا تىزگىندەدى.

– ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ءتۇپقازىعى – قازاق جازۋىنىڭ لاتىن قارپىندەگى نۇسقاسىنا كوشۋى. سەبەبى، حالقىمىزدا «قىران قۇستىڭ بيىككە سامعاپ ۇشۋى ءۇشىن وعان ۋاقىت پەن باپ كەرەك» دەگەن دانالىق بار. ال ەلباسى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق، ساياسي رەفورمالاردان كەيىن ادامنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋىنا، رۋحاني بايۋىنا ىقپال ەتەتىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ۇسىنىپ وتىر. جاڭا ءالىپبي، بىرىنشىدەن، بۇكىل تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە ىقپال ەتۋى ءتيىس.  ەڭ باستىسى، جاڭا ءالىپبيدىڭ قابىلدانۋى – قانشاما جىلدار بويى ساناعا ءسىڭىپ قالعان وتارسىزدانۋدىڭ ءبىر جولى. كەز كەلگەن ادام سانانى جاڭعىرتقان كەزدە وزىنەن باستاۋ كەرەك دەپ ويلايمىز، – دەگەن ايدار كاربوز ۇلى  بۇل ارادا بۇكىل قاۋىمنىڭ ءالىپبي جونىندە جۇمىلا جۇمىسقا كىرىسكەنى ءجون ەكەندىگىن باياندادى. 

– اقىرى ءالىپبيىمىزدى جاساپ، جازۋىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلايدى ەكەنبىز، ول ەشقانداي قاتەلىگى جوق، ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا، كوز شالىم، دىبىس سىيىمدىلىعى تۇرعىسىنان دا ءتيىمدى،  قازاقتىڭ ءتىلىن ءومىر بويى تاريحقا تاڭبالاپ جۇرەتىندەي جازۋ بولۋى كەرەك. ءبىز سول ءۇشىن بۇكىل جۇمىسىمىزدى قالدىرىپ، سىزدەردىڭ  تىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىڭىزدى بىلەيىك جانە سولاردى ءتىل باسقارماسى ارقىلى قۇزىرەتتى ورىندارعا جەتكىزەيىك دەپ كەلدىك، – دەگەن اينا مارات قىزى لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى تۋراسىندا جىك-جىگىن تارقاتا ايتىپ بەردى.

كەلەلى جيىندا اقىن جۇماتاي امىرەيەۆ مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن ايتتى. سوندىقتان ازاماتتارعا ونى يگەرۋدىڭ اسا قيىندىق تۋدىرمايتىندىعىنا، جاڭا ءالىپبيدىڭ الەمدىك عىلىم جانە بىلىممەن قارىم-قاتىناستا بولۋ ءۇشىن اسا قاجەت ەكەندىگىنە توقتالدى.

لاتىن جازۋىن ەنگىزۋ – بۇل ءالىپبيدى اۋىستىرۋعا عانا ەمەس، ۇلت بولاشاعىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىندىگى دە ەسكە سالىندى. دەي تۇرعانمەن، ءبىلىم سالاسىنداعى سان ءتۇرلى رەفورمالاردان قاجىعان ۇستازدار جاڭا الىپبيگە كوشۋدىڭ قيىندىقسىز، كەدەرگىسىز بولمايتىندىعىن ايتا كەلىپ، وزىندىك پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. قىزۋ تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپتى ارقاۋ ەتكەن جيىندا تالعار قالاسىنداعى №3 ورتا مەكتەپتىڭ ءمۇعالىمى اينۇر مومبەك، تالعار پوليتەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ءمۇعالىمى مايراش مۇحامەدياروۆا، №16 ورتا مەكتەپتىڭ ءمۇعالىمى جازيرا ءجانالى، اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نايليا ۇمبەتوۆا، سونداي-اق، كەڭەس بايمۇحانوۆ پەن عايسا رامازانوۆ سىندى ونەر سالاسىنىڭ وكىلدەرى كوكەيكەستى ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. لاتىن ءقارپىن وقىپ-ۇيرەنۋ مەن بالاعا ۇيرەتۋ مۇمكىندىكتەرى جايلى دا سۇراقتار قويىپ، وعان تۇشىمدى جاۋاپتار الدى. اقپاراتتىق توپ وكىلدەرىنە قوعامدىق پىكىر ەسكەرىلسە دەگەن وتىنىشتەرىن ءبىلدىردى.   

لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جۇرتشىلىققا ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى وبلىستىق اقپاراتتىق توپ وكىلدەرى بۇل كۇنى تالعار قالاسىمەن قوسا تۇزدىباستاۋ، نۇرا، پانفيلوۆ اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ، ورتاق وي ءبولىستى.

جامبىل اۋدانى. اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتالاتىن جامبىل اۋدانىنداعى باسقوسۋ شالعاي اۋىلدان باستالدى. اۋەلى اۋدان ورتالىعىنان 60 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان قازىبەك بەك بەكەتىنە جول تارتقان توپ اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىندە ۇستازدار مەن وقۋشىلار جانە اۋىل تۇرعىندارىمەن جۇزدەستى. بۇل باسقوسۋدا دا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى ايدار باشبايەۆ لاتىن قارپىنە كوشۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن، ەندەشە زامان كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن قازاق ۇلىسىنىڭ جاڭا كەڭىستىككە اشىلعان جولى ەكەنىن ايتىپ، ساپاردىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن اتاپ ءوتتى. تۇركى جۇرتىندا «شىمشىق سويسا دا، قاساپشى سويسىن» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وسى ۇستانىممەن ءتىل مامانى، جاس عالىم، فيلوسوفيا دوكتورى اينا مارات قىزى اڭگىمەنىڭ ءالقيسساسىن جينالعان قاۋىمعا سۇراق قويۋدان باستادى. «بۇگىنگە دەيىن قىزۋ تالقىلانىپ، تالاس-تارتىس تۋعىزىپ جاتقان لاتىن گرافيكاسىمەن تانىسىپ شىقتىڭىزدار ما؟ ءبىز اقىل ايتقانداي سويلەي بەرگەننەن گورى سىزدەردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىڭىز بەن پىكىرلەرىڭىزدى تىڭداپ، اشىق اڭگىمە قۇرايىق»، – دەگەن ءوتىنىش ساۋالى جاۋاپسىز قالدى. ءتىپتى، مەكتەپتەگى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ التى ايدان بەرى ايتىلىپ، سوڭعى ەكى ايدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان لاتىن قارپىنە كوشۋ جايلى اڭگىمەدەن حابارسىز كەيىپ تانىتقانى ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىزگە كولەڭكە ءتۇسىردى. قولدارىنا ۇستاعان زاماناۋي قالتا تەلەفونىنىڭ پەرنەتاقتالارىن باسىپ، لاتىن ءقارپى تۋرالى ساۋال تاستاسا الدىنا جايىپ سالاتىنىن بىلمەيدى ەمەس-اۋ، نەمقۇرايدىلىقتىڭ ناتيجەسى دە باياعى. الەمدى الاقانداعىداي ەتىپ كورسەتەتىن سمارتفوندارىنان قۇنسىز دا قاجەتى شامالى دۇنيەلەردى كورىپ، ۋاقىتتارىن ءولتىرىپ جاتقانىن ەستەرىنە سالۋعا تۋرا كەلدى. دەگەنمەن اڭگىمە قىزا كەلە  مەكتەپ باسشىلىعى مەن اۋىل تۇرعىندارى كوڭىل الاڭداتقان سۇراقتارىن قويىپ، تۇشىمدى جاۋاپ الدى. كەلەسى كەزدەسۋ اقسەڭگىر اۋىلىندا جالعاستى. جالپى لاتىن ءتىلى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ، قابىلداناتىن بولعاندىقتان عانا ەمەس، ۇلتىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسۋ جولىنداعى تاعدىرشەشتى ماسەلەسى دەپ ءتۇسىنىپ، قولداۋ بىلدىرەتىنىن دە جەتكىزىپ جاتتى جيىلعان جۇرت. ءدال وسى تۇستا كيريلليسامەن بىرگە جەتەكتەسپەي، قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشكەنى دۇرىس. «اققۋ، شورتان ءھام شايانداي» جان-جاققا تارتپاي، بولاشاعىن وسى ەلمەن بايلانىستىراتىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا ءداۋىردىڭ جاڭالىعىن جاتىرقاماي قارسى الۋعا شاقىردى. 

وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءىسساپارعا شىققان ماماندار ەكى توپقا ءبولىنىپ، بىرنەشە اۋىلدى قامتۋعا بەل شەشە كىرىسكەن. بۇل ورايدا ءبىر توپ مىڭبايەۆ جانە قارعالى، قاراكەستەك اۋىلدارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جاتتى. 

اۋداندىق كىتاپحاناداعى كەزدەسۋدە دە لاتىن قارپىنە كوشۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن نەگىزگى تاقىرىپ ەكەنى ايتىلدى. قازاقتىڭ اقىن قىزىنا اينالعان نادەجدا لۋشنيكوۆا اپامىز اللانىڭ ءسوزى قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ ءوزى قازاقشاعا دا، ورىس تىلىنە دە كيريلليسامەن اۋدارىلعانىن، كەزىندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوزى وسى ءقارىپ ۇلگىسىن قولداعانىن ايتا كەلىپ، ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسىز بولعانى جوق، سوندىقتان ءبىز قولداۋشىمىز دەگەن پەيىل ءبىلدىردى. جالپى ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاق قوعامى شەشۋشى كەزەڭدە تۇر. ول – مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىمەن بىرگە وزگە جۇرت وكىلدەرىنىڭ ءبىر جەڭنەن قول، ءبىر جاعادان باس شىعارىپ، جاھاندانۋ تولقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەي، جاڭا زامانعا جاڭاشا قادام باسۋ. نەبىر قيلى كەزەڭ، قيىن ۋاقىتتى باستان كەشىرگەن ۇلتىمىز ءۇشىن بۇل سىن ساعاتتان دا سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن بەرەكە-بىرلىك پەن مۇقالماس جىگەر كەرەك.        

قاراساي اۋدانى. جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەن جۇمىس توبى جۇما كۇنى قاراساي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قاسكەلەڭ قالاسىنداعى اۋداندىق كىتاپحانادا القالى باسقوسۋ وتكىزىپ، قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان جاڭا باستاما جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.

 «قازاقستاننىڭ كەلەشەكتەگى كەمەل جازۋى» اتتى كوشپەلى وتىرىستى اشقان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى ايدار باشبايەۆ الدىمەن قازاقستاندا قولدانىستا بولعان الىپبيلەردىڭ تاريحىنان سىر شەرتىپ وتكەن. جالپى، ءالىپبي اۋىستىرۋ بىزگە جات ەمەسى بەلگىلى. يسلام وركەنيەتىمەن بىرگە قولدانىسقا ەنگەن اراب گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن توتە جازۋ ءادىسىن پايدالانىپ كەلگەن ەلىمىز كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالدارىنان وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى لاتىن الىپبيىنە كوشىرىلگەنى اعا بۋىننىڭ جادىنان وشىرىلە قويعان جوق. از عانا ۋاقىت ارالىعىندا بەيتانىس ارىپتەردى مەڭگەرىپ العان قوعام كوپ ۇزاماي كيريلليساعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلگەن. قىران قۇستىڭ سامعاۋى ءۇشىن ۋاقىت پەن باپ كەرەك بولسا، ەلباسىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جونىندەگى باستاماسى دا ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە. ياعني، قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ، ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن زامان تالابىنان تۋىنداعان جاڭا باستامانى باتىل جۇزەگە اسىرار كەزەڭ كەلدى.

كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا العاشقى بولىپ ءسوز العان شاڭىراق يەسى – قاراساي اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ايجان نازاربايەۆا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ باستاماسىنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالا كەلىپ، اقپاراتتىق-ناسيحات توبىنىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن. ال، احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ايساۋلە امانبايەۆا «لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيى» تاقىرىبى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە باياندادى. ءبىز بۇعان دەيىن ەلباسىنىڭ الدىنا لاتىن ءقارپىنىڭ نەگىزىندە جاسالىنعان قازاق ءالىپبيىنىڭ ەكى نۇسقاسى تۇسكەنىن بىلەمىز. ايساۋلە جانتەمىر قىزى وسى ۇسىنىستاردىڭ جاقسى-جامان جاقتارىنا توقتالا كەلىپ، ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى جاساعان ءۇشىنشى نۇسقاسى جايلى جان-جاقتى اڭگىمەلەدى. وسى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى جانار جۇمابايەۆا جاساعان بايانداما دا تانىمدىق جاعىنان ەرەكشە بولعانى انىق. ول لاتىن گرافيكاسىنداعى جاڭا الىپبيگە قاتىستى عىلىمي تۇجىرىمداردى ورتاعا سالىپ، ەلىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى، قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى تۋراسىندا تۇشىمدى پىكىرلەرىمەن بولىسكەن.

جەر جانناتى جەتىسۋدىڭ كىندىك قالاسى – تالدىقورعانداعى ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سايلاۋ قوجاعۇلوۆ «لاتىنعا ورالۋداعى كەلەلى ماسەلەلەر» تاقىرىبىنا جان-جاقتى توقتالدى. سايلاۋ قاجىبەك ۇلىنىڭ ەلىمىزدە قولدانىستا بولعان الىپبيلەر تۋراسىندا تاريحتان تارتىپ ايتقان اڭگىمەسى كوڭىلگە قونىمدى بولعانى انىق. سول سياقتى، ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلوسوفيا دوكتورى اينا راحيموۆانىڭ «ۇلتتىق مۇددەگە ۇمتىلىس» تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسى دا جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. 

قازاقستانداي كوپۇلتتى مەملەكەتتە ءالىپبي اۋىستىرۋ سياقتى كەلەلى باستامانى كوپ بولىپ كەڭەسە شەشكەن ابزال. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى عابيت تۇرسىنباي «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – الداعى مىندەتتەردىڭ بىرەگەيى» دەپ اتالاتىن بايانداماسىندا ۇلتارالىق قاتىناستار سياقتى نازىك ماسەلەدە جان-جاقتى ويلاستىرا وتىرىپ ارەكەت جاساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلىپ، لاتىن گرافيكاسىن پايدالانۋ ارقىلى قوعام دا، ادام دا ءجاڭابىر بەلەسكە كوتەرىلەتىنىن سەنىمدى اڭگىمەلەپ بەردى. ال، وبلىستىق «جەتىسۋ» جانە «وگني الاتاۋ» گازەتتەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن «ولكە تىنىسى» ءجشس-نىڭ باسشىسى مەيرام ءجانادىلوۆ  تىڭ يگەرۋ كەزىندە قازاق جەرىندە ويناق سالعان سوقانىڭ تىلىمەن بىرگە تىلىنگەن انا ءتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرۋ ءۇشىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تەبىرەنە ايتتى. جيىن بارىسىندا ءسوز العان «جەتىسۋ» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى جۇماتاي امىرەيەۆ اقىندىق شابىتتىڭ ارعىماعىنا ءمىنىپ، ۇلتتىق رۋحتى جاڭعىرتۋ جولىندا سانانىڭ جاڭارۋى العىشارت ەكەنىن جىر جولدارىمەن تۇيىندەدى.

سويلەۋشىلەردىڭ بارلىعى جاڭا ءالىپبي قازىرگى جازۋىمىزدان مەيلىنشە جەتىلدىرىلگەن، ىڭعايلى بولاتىنىن، وعان كوشۋ ارقىلى وتكەن عاسىرلاردا ءتۇرلى تاريحي، ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاق بالاسىنىڭ باسىن قوسۋعا ىقپال ەتەتىنىن اڭگىمە وزەگىنە اينالدىرعان. بۇل شارا مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقان لاتىن الىپبيىندە جازىلعان باعا جەتپەس مۇرالارىمىزدى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك اشىپ قانا قويماي، حالىقارالىق اقپاراتتىق كەڭىستىككە شىعۋعا، عالامتور جۇيەسىن ەركىن مەڭگەرۋگە دە جول اشاتىنى  ءسوز بولدى.

ءتۇس اۋا كوشپەلى وتىرىستىڭ كەلەلى جيىنى جاڭا شامالعان مەن ۇمتىل اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە  جالعاسىن تاپتى.