ومىردەگى ەڭ قورقىنىشتى دا، ايانىشتى جاعداي — شاراسىزدىق پەن ماجبۇرلىك. ءومىرىڭنىڭ كوز الدىڭدا زۋىلداپ ءوتىپ بارا جاتقانىن كوگىلدىر ەكران سىرتىنداعى كورەرمەن سەكىلدى سىرتتاي باقىلاپ قانا قويىپ، ونى وزگەرتۋگە، جاقسارتۋعا قاۋقارسىز بولۋ — مىنە ناعىز توزاق.
قازىرگى كەزدە قوعامدا ءورشىپ تۇرعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى — ناشاقورلىق. وسى دەرتتىڭ بەلەڭ الۋىنا بايلانىستى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى 30 جىل بويى ەسىرتكى قابىلداعان ناۋقاسپەن سۇحباتتاستى.
بەيسەنبى. ناركولوگيالىق ەمدەۋ ورتالىعىندا جارتى جىلداي قوناقتاعان ونىڭ تۇراقتى ەمدەلۋشىسى ەرىكتىڭ (ەسىمى وزگەرتىلدى) بۇگىن كوڭىل-كۇيى كوتەرىڭكى.
بۇل كەزدەسۋدە رەڭى قاراۋىتقان، ءجۇزى سولىڭقى، ومىرگە وكپەلى، وكىنىشى مەن مۇڭى كوپ ادامدى كورەمىن دەپ كەلگەنمىن. ورتا بويلى، باسىندا سيرەك قارا شاشتارى عانا قالعان، ءجۇزى سىنىق، بەتىن ءاجىم باسقان ەرىكتى كورگەنىمدە، الدىمدا مەن ويلاعانداي ومىرگە وكپەسى قارا قازان، قورلىق كورگەن ادام ەمەس، قاراپايىم عانا ەر ادام تۇرعانداي كورىندى. ءبىراق، ونىڭ جان-دۇنيەسىندەگى الاي-دۇلەيدى وزىنەن باسقا ەشكىم سەزبەسى انىق.
شاراسىزدىقتى، سەنىمسىزدىك پەن كۇماندى، ءوز ومىرىنە دەگەن نەمقۇرايلىلىقتى، بولاشاعىنا دەگەن ۇمىتسىزدىكتى وسى ەر ادام كوزىنەن كوردىم. قارسى الدىمدا جاسى 47-گە كەلسە دە، ءالى دە ەسەيمەگەن، اقىل توقتاتپاعان ەر ادام وتىردى.
جاقسى كوڭىل كۇيدە وتىرعان ەرىكتى اڭگىمەگە تارتتىم. ول ماعان باسىنان وتكەن جاعدايىن، قالاي ناشاقور اتانعانىن ايتىپ بەردى.
"جاسىم 47-دە، ون سەگىز جاسىمنان اناشا شەكتىم. سودان كەيىن وپيۋمدى، گەروين شىققان سوڭ، گەرويندى كوردىم. قاسىمدا بولعان ادامداردىڭ كوبى قايتىس بولىپ كەتتى. ول كەزدە بارلىعى ەسىرتكى شەگەتىن. قىزىعۋشىلىق بولدى. ەسىرتكىنىڭ ءدامىن تاتقىم كەلدى".
— ءقازىر 47-دەسىز. سوندا جيىرما توعىز جىل بويى ەسىرتكىگە اۋەس بولدىڭىز با؟
ءيا. سوڭعى ۋاقىتتارى گەروين پايدالاندىم. ينتەرنەت شىققان سوڭ، ەسىرتكىنى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الىپ ءجۇردىم.
باسىندا قىزىق بولدى. ەشتەڭە سەزىلگەن جوق. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن دارىگەرلەرگە قارالا باستادىم. كوپ جەرلەرگە بارىپ ەمدەلدىم. وسىنىڭ كەسىرىنەن وتباسىم جوق. بىتىرگەن وقۋىم، ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس تا ىستەپ كورمەدىم.
— وسى ۋاقىتقا دەيىن قايدا جۇمىس ىستەدىڭىز؟ نەمەن اينالىستىڭىز؟
ءتۇرلى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەدىم. قازۇۋ-دى زاڭگەرلىك ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن بولاتىنمىن. الايدا، ءوز ماماندىعىم بويىنشا جۇمىس ىستەۋ بۇيىرمادى. ءاۋ باستا، ءوز بيزنەسىم بولدى. كولىك تە، مۇلىك تە بارلىعى بولدى.
ارنايى باقشا ءوسىرۋ، لاندشافت ديزاينىنا بايلانىستى كۋرستاردى وقىپ، وسى سالادا جۇمىس ىستەدىم.
— قازىرگى جاعدايىڭىزدا قاسىڭىزداعى جاقىنارىڭىز قانشالىقتى قولداۋ كورسەتىپ جاتىر؟
انام بار. قارىنداسىم، باۋىرلارىم بار. كەلىپ تۇرادى. بارلىعىنىڭ ءوز وتباسىلارى، پروبلەمالارى بار. ءبىراق اندا-ساندا كەلىپ جاعدايىمدى ءبىلىپ تۇرادى. مەن ولارعا رەنجىمەيمىن.
— وسى جاعدايعا تۇسكەن سوڭ، سىزدەن تەرىس اينالعاندار بولدى ما؟
بولدى. دۇرىس ىستەدى دەپ ويلايمىن.
— وتباسىن قۇرماعانىڭىزعا وكىنەسىز بە؟
وكىنىش بار. ءبىراق ءبىر جاعىنان وتباسىن قۇرعانىمدا، ولاردا قينالار ەدى عوي دەي ويلايمىن. جالعىزباستىمىن. سوندىقتان، ءقازىر ەشكىمنىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىم جوق.
— نەگە وكىنەسىز؟
وتباسىلى بولۋعا كەش سياقتى. وسى بولىمشەدە ەمدەلىپ جاتقانىما ءتورت اي بولدى. ەمدەلۋگە ءوز ەركىممەن باراتىنمىن. سوڭعى جىلدارى ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەيتىن بولىمدەمىن. ەسىرتكى پايدالانعانىما وكىنەمىن...
— ەمدەلۋ پروسەسى قالاي ءوتىپ جاتىر؟ قالاي سەزىنەسىز ءوزىڭىزدى؟
جاقسى. ەم تولىق كومەكتەسىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. ارينە، بارلىعى وزىڭە بايلانىستى. وسىنىڭ الدىندا اقىلى بولىمدەردە دە ەمدەلدىم.
— قانداي ارماندارىڭىز، جوسپارلارىڭىز بار؟
باستى ارمانىم — ەسىرتكىنى تاستاۋ. سوندا ءبارى جاقسى بولادى. ءبىر جىلدارى بىرنەشە ۋاقىت بويى ەسىرتكىنى پايدالانباي كەتكەنمىن. ءبىر رەت قانا پايدالانام دەپ ويلايسىڭ، ءبىراق ودان كەيىن ءوزىڭدى توقتاتا الماي قالاسىڭ.
— ناشاقورلىقتان ءبىر جولاتا قۇتىلۋعا بولمايدى دەگەن پىكىر بار. جازىلاتىنىڭىزعا سەنەسىز بە؟
سەنەمىن. كەيدە ساۋىققانداي بولامىن، كەيدە كەرىسىنشە وزگەرىپ كەتەمىن. جاس تا ەمەسپىن. انامدى، قارىنداسىمدى ايايمىن. ەسىرتكىنى قاتتى قالاعان كەزدە (لومكا) وتىرساڭ وتىرا المايسىڭ، جاتساڭ جاتا المايسىڭ، كىرەرگە تەسىك تاپپاي كەتەمىن. امال جوق، ءدارى ءىشىپ ۇيىقتايسىڭ.
— قانداي قىزىعۋشىلىقتارىڭىز بار؟
وسىمدىك، گۇلدەر ۇنايدى. بولمەمدە بىرنەشە گۇلىم بار. لاندشافت ديزاينىمەن اينالىسقىم كەلەدى.
— ءدال وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
مۇلدەم جاقىنداماۋعا كەڭەس بەرەمىن. ومىرلەرىنە بالتا شابادى. ونىڭ قىزىق ەشتەڭەسى جوق. ءقازىر زامان وزگەردى. جاستارعا قىزىعاتىن نارسە كوپ. قازىرگى جاستار اقىلدىراق قوي. قىزىعۋشىلاقتارى دا كوپ. سپورتپەن اينالىسقاندارى دۇرىس.
— ءسىز قۇدايعا سەنەسىز بە؟ قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامداردىڭ كوپشىلىگى دىنگە، سەنىمگە، قۇدايعا بەت بۇرادى.
ءدىندى، يسلامدى ۇستانۋ ءۇشىن اراقتى، ەسىرتكىنى پايدالانباۋىڭ كەرەك. مەن ادامدارعا سەنبەيمىن. بۇگىن ناماز وقىپ، ەرتەڭ كورسەڭ اراق ءىشىپ وتىرادى. وندايلاردىڭ تالايىن كوردىم.
مەن جەكە باسىم اتەيستپىن. وزىمە عانا، ءوز كۇشىمە عانا سەنەمىن. انام قاجىعا بارعان كىسى. ماعان ءدىني كىتاپتار بەرەدى. ءبىراق ولار ماعان قىزىق ەمەس. سەنبەيمىن. مۇمكىن سەنىمگە ءالى دايىن ەمەس شىعارمىن.
— شارشاعان جوقسىز با؟
ارينە، شارشادىم. ءبىراق ءوز ءوزىڭدى ۇستاۋ ءۇشىن ەرىك-جىگەر كەرەك. ءالسىزبىن...
الماتى قالالىق ناركولوگيالىق مەديسينالىق الەۋمەتتىك تۇزەتۋ ورتالىعىنىڭ №8 ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى دانيار ساپار ۇلى 12 جىلدان بەرى ناشاقورلاردى، ماسكۇنەمدەردى ەمدەيدى. تاجىريبەلى مامان ەسىرتكىگە تاۋەلدى ەمدەلۋشىلەردىڭ كوپ جاعدايدا دەرتتەرىن اسقىندىرىپ كەلەتىنىن ايتادى، سەبەبى ولار وزدەرىنىڭ دەرتكە شالدىققانىن مويىندامايدى.
ەسىرتكىنى تۇتىنعان ادامنىڭ پسيحيكاسىندا اۋىتقۋلار بولادى. ناۋقاستاردى ەمدەۋ كەزىندە ولاردىڭ ءوز دەرتتەرىنىڭ زاردابىن تۇسىنبەۋى-ولارمەن جۇمىس ىستەۋدى قيىنداتادى. ەمدەۋ كەزىندە تاۋەلدىلىك دەرتىنىڭ ادام اعزاسىن، ساناسىن بيلەپ-توستەيتىن، ونىڭ شىرماۋىنان قۇتىلاتىن ءبىر عانا جولى – ەم قابىلداۋ ەكەنىن ايتىپ تۇسىندىرەمىز. كەڭەس بەرەمىز. مىسالى، باسقا دارىگەرلەرگە ناۋقاس ءوزى كومەك ىزدەپ كەلۋگە قاۋقارلى. ەمدەلۋشى ءوزى تالپىنادى، ءوزى ىزدەنەدى. ال ەسىرتكىگە اۋەس ادام ەشقانداي ەم قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان دارىگەر-ناركولوگتار ءۇشىن ناۋقاسقا دەرتكە شالدىققانىن ءتۇسىندىرۋ، ونى ەمدەۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزۋ قيىن، — دەيدى مامان.
— ابستينەنتتىك سيندروم (لومكا) كەزىندە ناشاقورلاردى قالاي تىنىشتاندىراسىزدار؟
ابستينەنتتىك سيندروم كەزىندە (لومكا) ناركولوگيالىق ەمدەۋ ستاندارتتارىنا سايكەس ناۋقاسقا وزىنە كەرەكتى ەمدى كورسەتەمىز. ونى دارىلەردىڭ كومەگىمەن وسى جاعدايدان شىعارا الامىز.
جالپى، ناشاقورلىق دەرتى ەكى دەڭگەيدەن تۇرادى: پسيحيكالىق جانە فيزيكالىق تاۋەلدىلىك. جوعارىدا ايتىلىپ وتىرعان «لومكا» فيزيكالىق تاۋەلدىلىكتىڭ بەلگىسى. بۇل جاعدايدا دارىلەردىڭ كومەگىمەن ستاندارتتا كورسەتىلگەن ەم ارقىلى كومەك كورسەتە الامىز، ال پسيحيكالىق تاۋەلدىلىك، قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، ەسىرتكىگە اۋەستىك ۇزاق ۋاقىت بويى ەمدەۋدى تالاپ ەتەتىن پاتولوگيالىق جاعداي.
— ەمدەلۋگە قانشا ۋاقىت كەرەك؟
فيزيكالىق تاۋەلدىلىكتەن ورتاشا ەسەپپەن 7-14 كۇندە ايىعۋعا بولادى. ال پسيحيكالىق تاۋەلدىلىك، ياعني پاتولوگيالىق اۋەستىك ۇزاققا سوزىلاتىن پروسەسس جانە ودان ايىعۋ ءۇشىن جىلدار قاجەت. جۇيەلى تۇردە، تولىققاندى جانە ۇزدىكسىز ەم قابىلداسا عانا ناتيجەگە جەتۋگە بولادى. دەرتتەن ايىعۋ ءۇشىن ناۋقاس بىرىنشىدەن، ءوزىنىڭ اۋرۋعا شالدىققانىن مويىنداۋ قاجەت، ەكىنشىدەن ەمدەلەمىن دەگەن نيەتى مەن قالاۋى بولۋى ءتيىس. ماسەلەن، كوپ جاعدايدا ناشاقورلاردى ەم قابىلداۋعا تۋىسقاندارى جىبەرىپ جاتادى. ناۋقاستىڭ قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋىنە جاردەمدەسەتىن ونىڭ ءوزى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ورتالىقتا دارىگەر-ناركولوگتار، پسيحولوگتار بىرگە ەمدەلۋشىنى دەرتتەن ايىعۋى ءۇشىن كوپتەگەن ەم-شارالار جۇرگىزەدى.
ەم بىرنەشە بولىمنەن تۇرادى: ابستينەنتتىك سندرومنان 7-14 كۇندە ايىعۋعا بولسا، ال پسيحيكالىق تاۋەلدىلىكتى ەمدەۋ ءۇشىن، پاتولوگيالىق اۋەستىكتى جويۋ ءۇشىن بىرنەشە ساتىدان تۇراتىن ەمدى قابىلداۋ كەرەك. ياعني، رەابيليتاسيالىق، امبۋلاتورلىق تەراپيا (ونىڭ ىشىنە پسيحولوگيالىق، پسيحوتەراپيەۆتىك ەمدەر كىرەدى) قابىلداۋى كەرەك. بۇل ەم — ايلاپ، جىلداپ جۇرگىزىلۋى مۇمكىن.
— وسى ۋاقىت ارالىعىندا ناشاقورلىقتان ءبىر جولاتا جازىلىپ كەتكەندەر بولدى ما؟
ارينە. ورتالىقتا ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەلىپ، دارىگەر-ناركولوگتار مەن پسيحولوگتاردىڭ ەم-دومىن جۇيەلى، كەشەندى تۇردە قابىلداعان ناۋقاستار تاۋەلدىلىك تۇزاعىنان قۇتىلادى. ناتيجەگە قول جەتكىزەدى. ەسىرتكىنى تۇتىنۋدان باس تارتقان ەمدەلۋشىلەر دە بار. ورتالىقتان شىققاننان كەيىن ەمدەلۋشىنىڭ تۋىستارى دا ونىڭ قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋىنە كومەكتەسۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، ولار ناشاقورلىققا قۇمارلىقتان بىردەن جانە تەز جازىلىپ كەتكەنىن قالايدى. سوندىقتان ورتالىقتا اپتاسىنا ءبىر رەت قوعامدىق ۇيىمدار، ورتالىقتىڭ پسيحولوگتارى ەمدەلۋشىنىڭ تۋىسقاندارىمەن ءتۇرلى سەمينار-ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلادى. دارىگەرلەردىڭ كومەگى ، تۋىستارىنىڭ قولداۋى جانە ەمدەلۋشىنىڭ ەرىك-جىگەرى بولعان جاعدايدا تاۋەلدىلىك كەسەلىن جەڭۋگە مۇمكىندىك بار.
— ورتالىققا بىرنەشە مارتە تۇسكەندەر بولدى ما؟
ناۋقاس ايىعىپ كەتۋى ءۇشىن وز-وزىنە كومەكتەسپەي، تولىق ەمدەلۋدەن باس تارتسا، ەمدەۋ پروسەس بۇزىلادى. وسى ورايدا ناشاقوردىڭ ەسكى ادەتىنە سالىنىپ، ەسىرتكىنى قايتا قابىلداپ كەتۋى مۇمكىن.
— ەمدەلىپ جاتقانداردىڭ دەنى قانشادا؟
جاستار دا بار، ورتا جاستاعى ادامدار دا بار. ەر ادامدار كوبىرەك ايەلدەرگە قاراعاندا.
— قانداي بەلگىلەر بويىنشا اتا-انا بالاسىنىڭ ەسىرتكىگە سالىنعانىن اڭعارا الادى؟
ارينە، ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. الايدا، كەز كەلگەن اتا-انا بالاسىنىڭ بالا كەزدەن قانداي ەكەنىن، مىنەز-قۇلقىن بىلەدى. مىنەز-قۇلقىنىڭ، ءجۇرىس تۇرىسىنىڭ كۇرت وزگەرىپ كەتۋى مەن اگرەسسيانىڭ پايدا بولۋى، بالاسىنىڭ وزىنە ءتان ەمەس مىنەز كورسەتۋى سياقتى بەلگىلەر بولسا كۇدىكتەنۋگە، كۇماندانۋعا بولادى. ناشاقورلىق دەرتىنىڭ العاشقى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى — ادامنىڭ ءوزىن-وزى ۇستاۋى مەن ءجۇرىس–تۇرىسى وزگەرەدى. ونى بىردەن بايقاۋ قيىن. وسىنداي وزگەرىستەردى بايقاعان اتا-انا ءوز بالاسىن ناركولوگ دارىگەردىڭ قابىلداۋىنا اكەلۋىنە بولادى. ءبىزدىڭ ورتالىق ەمحاناسىندا جاسوسپىرىمدەردى ەمدەيتىن ناركولوگ دارىگەرلەر جۇمىس ىستەيدى. ولار ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىك دەرتىنىڭ الدىن-الۋ ماقساتىندا مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا جاعىمسىز ادەتتەردەن اۋلاق بولۋدى ناسيحاتتايتىن سەمينار–ترەنينگتەر وتكىزەدى. اتا-انالار مەن ۇستازدار دا وسىنداي جيىندارعا قاتىسادى.
— قالالىق ناركولوگيالىق مەديسينالىق الەۋمەتتىك تۇزەتۋ ورتالىعىندا كىمدەر ەمدەلە الادى؟
الماتى قالاسىنىڭ بارلىق تۇرعىندارى تەگىن ەمدەلە الادى.
— ءوز ەركىمەن كەلىپ ەمدەلۋشىلەر بار ما؟
ارينە، ورتالىعىمىزعا كوبىنەسە ناۋقاستار ءوز ەركىمەن كەلىپ ەمدەلىپ جاتادى. الايدا ءوز ەركىنەن تىس ءماجبۇرلى تۇردە ەم قابىلدايتىندار دا جەتكىلىكتى.
ءماجبۇرلى تۇردە ەمدەۋ ناشاقورلىق دەرتىنە شالدىققان ناۋقاس ءوز بەتىمەن ەمدەلگىسى كەلمەسە، ءوز بويىنداعى دەرتتىڭ بار ەكەنىن مويىنداماسا، تۇسىنبەسە، جانۇياسىندا بۇزاقىلىق جاساپ، مازالاعان جاعدايدا تۋىستارى پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنە شاعىم جازادى. كەيىن ول شاعىمدى سوت قارايدى. بۇعان ارينە ناركولوگ-دارىگەرلەر قاتىسادى. سوتتىڭ شەشىمىمەن سوندا كورسەتىلگەن مەرزىم بويىنشا ناۋقاس ءماجبۇرلى تۇردە ورتالىقتا ەمدەلەدى.
— ەمدەلىپ شىققان ناۋقاستارمەن كەرى بايلانىس ورناتاسىزدار ما؟
ورتالىقتا ەمدەلۋشىلەرمەن ناركولوگ دارىگەرلەر، پسيحولوگتار جانە الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر جۇمىس ىستەيدى. الماتى قالالىق ناركولوگيالىق مەديكو-الەۋمەتتىك تۇزەتۋ ورتالىعى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز — ناۋقاستىڭ ەمدەلۋىنە جاعداي جاساۋ عانا ەمەس، ونىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنا ناۋقاسپەن دۇرىس قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋىنا ىقپال ەتۋ، سونى ءتۇسىندىرۋ. ناشاقور ادامنىڭ دەرتىنەن ايىعۋىنا، ءوزىن جاقسى سەزىنۋىنە اسەر ەتەتىن بىردەن-بىر فاكتور — قاسىنداعى ادامداردىڭ وعان دەگەن قارىم-قاتىناسى.
ناۋقاستارمەن بىرنەشە جىلدار بويى ۇزدىكسىز قارىم - قاتىناستا بولامىز. الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلەدى.
تاۋەلدىلىك اتاۋلىسىنىڭ بارلىعى دا - ءقاۋىپتى ءارى قورقىنىشتى. ماماننىڭ ايتۋىنشا، ناشاقورلىققا تاۋەلدىلىكتى جەڭۋ ءۇشىن كۇش-جىگەر قاجەت. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇل دەرتتى جەڭۋگە كۇش جىگەرى، سەنىمى جەتەر مە ەكەن؟
قوشتاساردا: «جازىلىپ كەتىڭىز! جازىلىپ كەتەتىنىڭىزگە سەنىڭىز دەدىم». تىرىسامىن دەپ قويادى... الايدا، مەن ونىڭ كوزدەرىنەن ومىرىنە دەگەن وكىنىشتى دە، بولاشاققا دەگەن ءۇمىت ۇشقىنىن دا بايقامادىم..
نازەركە مۇسا
