دانيار اقىلبايەۆ – اباي قۇنانبايەۆتىڭ اقىلبايدان تاراعان بەسىنشى ۇرپاعى. اقىلباي ارعى اتاسى بولسا دا، ءالى كۇنگە ەسىم-سويىن اقىلبايەۆ دەپ پايدالانىپ ءجۇر. ءبىز ۇلى ادامنىڭ ۇرپاعىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ىزدەگەن ەدىك. سويتسەك، كەيىپكەرىمىز اقتاۋ مەن الماتىنىڭ ەكى اراسىن جول قىلىپ، بىردە – باتىستا، بىردە جەتىسۋ جەرىندە جۇرەدى ەكەن. ماماندىعى – ينجەنەر-وكەونولوگ. قىزمەتى – اقتاۋدا. وتباسى – الماتىدا. ءۇش قىزى بار. ۇلكەنى دانا – گەرمانيادا. ميۋنحەن قالاسىندا ءبىلىم الۋدا. كاميلاسى – مەكتەپتە، مەرۋەرتى – التى جاستا.
دانيار اقىلبايەۆ سۇقبات بەرۋگە وڭاي كەلىسكەن جوق. بۇعان دەيىن دە ءتىلشى قاۋىم ءجيى قوڭىراۋ شالىپ، ءبىراز مازاسىن العانعا ۇقسايدى. اقىرىندا «ايقىن» گازەتىنىڭ تىلشىلەرى ناتاليا جەڭگەيگە قولقا سالدى. ەرلى-زايىپتى دانيار مەن ناتاليا اقىلبايەۆتار سۇقباتقا بىرگە كەلدى. اشىق-جارقىن، ەشكىمدى جاتىرقامايتىن جان ەكەنى كورىنىپ تۇر. سانكت-پەتەربوردا ءبىلىم العان. ناتاليا ەكەۋى سوندا تانىسىپتى.
– جۇمىس كوپ. بوس ۋاقىتىمىز جوق. وتباسىن اسىراۋ – وڭاي شارۋا ەمەس، – دەپ باستادى اڭگىمەءسىن دانيار. – كوپشىلىكتىڭ ءبىزدى اقتاۋدا تۇرادى دەپ ويلايتىن ءجونى بار. اكە-شەشەمىز ۇزاق ۋاقىت ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تۇردى. الماتىعا كوشىپ كەلگەنى بەرتىندە عانا. عۇمىرىنىڭ جارتىسى سول جاقتا ءوتتى. مەكتەپتى دە سوندا ءبىتىردىم. سانكت-پەتەربورعا دا وقۋعا اقتاۋدان كەتتىم. ءقازىر اتا-انامىزبەن بىرگە الماتىدا تۇرامىز.
– ابايدىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭىزدى دوستارىڭىز دا، ارالاساتىن جاقىن ارىپتەستەرىڭىز دە بىلمەيتىن سەكىلدى. نەگە؟
– ۇلى ادامنىڭ ۇرپاعى ەكەنىمدى كوپشىلىككە ايگىلەي بەرگىم كەلمەيتىنى راس. ءتىپتى جاقىن جورا-جولداستارىم دا بىلە بەرمەيدى. «ابايدىڭ ۇرپاعىمىن» دەپ جار سالۋ سونشالىقتى قاجەت دەپ ويلامايمىن. راس، «ابايدىڭ ۇرپاعىمىن» دەپ ات قويىپ، ايدار تاعىپ جۇرگەندەر دە بار. ونى ەستىپ تە، باسىلىم بەتتەرىنەن وقىپ تا ءجۇرمىز. ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كەيبىرەۋلەر «ۇرپاعىمىن» دەپ جار سالادى. اتالارىمىز تۋرالى اڭگىمە ايتادى، ساليقالى سۇحبات بەرەدى. كەيدە وسى سارىنداس اڭگىمەلەردى ەستىگەندە قامىعىپ قالاتىنىم بار.
– ءقازىر اباي ۇرپاقتارىنان كىم بار؟ اينالاڭىزدا اعايىن-تۋىس بار ما؟
– اكە جاعىنان ۇشەۋمىز عانا: اكەم، مەن جانە نەمەرە اعام – ايدوس.
– نەمەرە اعاڭىزدىڭ ۋكراينادا تۇراتىنىن ايتقان ەدىڭىز. ءالى سول جاقتا ما؟
– ءقازىر ەلگە ورالعان. وكىنىشتىسى، ايدوس اعاممەن كوپ ارالاس-قۇرالاس ەمەسپىز.
– ول كىسىنىڭ وسىندا ەكەنىن قايدان ءبىلدىڭىز؟
– اندا-ساندا اتا-اناما حابارلاسىپ تۇرادى. ۇلكەن كىسىلەر بولعان سوڭ، ايدوس اعامنىڭ قايدا جۇرگەنىن ءبىلىپ وتىرادى. جۇمىس بارىسىمەن كوبىنە سىرتتا جۇرەتىندىكتەن، جولىمىز توعىسپاي تۇر. بالا كەزىمىزدە بىرگە ويناپ، كەزدەسىپ، سىرلاسىپ جۇردىك. ول كىسىلەر ءبىزدىڭ ۇيگە قوناققا ءجيى كەلەتىن. اراسىندا ءبىز دە اتا-انامىزبەن قوناققا بارىپ تۇردىق.
– ايدوس اعانىڭ بالالارى بار ما؟
– مەنىڭ اكەم – اقىلبايدان قالعان جالعىز تۇقىم. ودان – مەن بارمىن. ايدوس اعانىڭ دا جالعىز قىزى بار دەپ ەستىدىم.
– اكەڭىز – ابايدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن جاقسى بىلەسىز. وتباسىندا ۇلى اتالارىڭىزدىڭ مۇرالارى ساقتالعان با؟ ولەڭدەرى شە؟ قاراسوزدەرىن پايدالاناسىزدار ما؟
– ۇلى بابامىزدىڭ ولەڭ كىتاپتارى، ءقاراسوزى ءۇيىمىزدىڭ تورىندە تۇر. سەمەيدەگى اباي مۋزەيىندە بولعانىمىزدا، ەسكى كىتاپتارىن بىزگە سىيعا تارتتى. مۇرات اۋەزوۆ تە جاڭا شىققان دۇنيەلەرىن ءجيى بەرىپ تۇرادى. شىنىن ايتقاندا، ادەبيەتتەن كىشكەنە اۋىلىم الىستاۋ. ماماندىعىم ينجەنەر-وكەونولوگ بولعاندىقتان با، كوركەم ادەبيەتكە كوپ جاقىنداي بەرمەيمىن. تەحنيكا مەن كوركەم ادەبيەت ەكەۋى – ەكى بولەك دۇنيە. 1995 جىلى سانكت-پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، ينجەنەر-وكەونولوگ ماماندىعىن الىپ شىقتىم. لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ، سانكت-پەتەربور ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرۋگە تۋرا كەلدى. لەنينگرادتىڭ اتىن وزگەرتىپ، كونە اتاۋىن قايتا بەرگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ، اسپيرانتۋراعا جولداما بەرگەنىمەن، قازاقستان ازاماتىنا تەگىن اسپيرانتۋرانى وقۋ بۇيىرعان جوق. بەس جىل تەگىن ءبىلىم بەرىپ، اسپيرانتۋراعا كەلگەندە، اقىلى وقۋ جۇيەسىن ۇسىندى. ءبىر جىلعا كەمىندە 4-5 مىڭ اقش دوللارىن تولەۋىڭىز كەرەك. ونداي اقشانى ءبىزدىڭ مەملەكەت تولەي المايتىن ەدى. ءارى وعان ءوزىمنىڭ دە جاعدايىم كەلگەن جوق.
– ۇلى ابايدىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭىزدى قاي كەزدە ءبىلدىڭىز؟
– ۇلى ادامنىڭ ۇرپاعى ەكەنىمدى نەگە بىرەۋدەن ءبىلۋىم كەرەك؟ بالا كەزىمنەن قۇلاعىما ءسىڭىرىپ، بابالارىم جونىندە ەستىپ، ءبىلىپ ءوستىم. اباي بابامىزدىڭ ولەڭ جيناقتارى، كىتاپتارى، پورترەتى مەن جازبالارى كوپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ۇلى اتامىزدىڭ دانالىق سوزدەرىن ايتىپ، ۇلكەندەر ءجيى ەسكە سالىپ وتىراتىن. قاندا بار نارسە بويعا سىڭبەي قويمايدى ەكەن. باعىفۇر اتام ءاردايىم: «ۇلى ادامنىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭدى ماقتان ەتىپ، ەلگە ءبوسۋدىڭ قاجەتى جوق. داندايسىماۋ كەرەك» دەپ ايتىپ وتىراتىن. وسى ويدى اتام عانا ەمەس، اكە-شەشەم دە ۇستانعان. ارينە، بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. ءوزىنىڭ ءناپاقاسى ءۇشىن ابايدىڭ اتىن پايدالانعان الىس اعايىن-تۋىستار دا بولدى. ءبىز وندايعا بارعان جوقپىز.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە: «ۇلى ابايدىڭ ۇرپاعى جالعاسۋ كەرەك» دەگەن سارىندا پىكىرتالاس وربىگەن ەدى. مۇنداي پىكىرلەردى ءوزىڭىز دە كورىپ، ەستىپ جۇرگەن شىعارسىز. بۇل تۋرالى نە ويلايسىز؟ ۇرپاق جالعاستىعى تۋرالى پىكىرىڭىز قالاي؟
– جالپى، بۇل قانشالىقتى قاجەت؟ ءيا، اتامىز – ۇلى اباي. ءبىراق ودان كەيىنگى ۇرپاق اراسىندا بابامىزداي دانانىڭ دۇنيەگە كەلەتىنىنە كىم كەپىل؟ «ءبىر وزەنگە ەكى رەت تۇسە المايسىڭ» دەگەندەي، ونداي مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن، وسىنداي ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇرپاعىنان وزىندەي دانىشپان دۇنيەگە كەلگەنىن كورسەتىپ بەرە الاسىز با؟ ءبارى – ءبىر اللانىڭ قولىندا. اللا بىزگە ورىمدەي ءۇش قىزدى سىيلادى. ماڭدايىمىزعا جازىلعانى وسى بولسا، ونى دا كورەمىز.
– اباي ۇرپاعى جوعالادى دەپ قورىقپايسىز با؟
– راس، كەيبىرىندە اتا-بابا مۇراسى جوعالادى دەگەن الاڭ بار. مەنىڭشە، ءبىز ەشتەڭەنى جوعالتپايمىز. سەبەبى، اباي مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، زەردەلەپ جاتقان قانشاما تاريحشىلار بار. ونىڭ ۇستىنە تاريحتا ءبارى جازىلىپ، ساقتالعان. مەنىڭ بۇعان قاتىسىم جوق. ابايدىڭ ءىزباسارى، رۋحاني جاعىنان جالعاستىرۋشى ەمەسپىن. جاي عانا ابايدىڭ بيولوگيالىق ۇرپاعىمىن. مۇلدەم باسقا اداممىن. ومىرگە دەگەن وزىندىك كوزقاراسىم بار، ءوز فيلوسوفياممەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىن.
– سوندا ءسىزدىڭ ومىرلىك فيلوسوفياڭىز قانداي؟
– قولىڭا العان كەز كەلگەن نارسەنى تياناقتى، ساپالى جاساۋ كەرەك. ومىرگە كەلگەن سوڭ كەڭ تىنىسپەن ءومىر ءسۇرۋ قاجەت. ءار وتباسىنىڭ ءوز ىشكى زاڭدىلىقتارى بولادى. وتباسىمىز سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانادى. تەمەكى تارتىپ، اراق ىشۋدەن اۋلاقپىن. مۇسىلمان رەتىندە پارىزىمدى ورىندايمىن. جولداسىم ناتاليا جۇما سايىن شەلپەگىن ءپىسىرىپ وتىرادى.
– ۇلى ويشىل اتاڭىزدىڭ شىعارمالارىن ءجيى وقيسىز با؟
– شىنىمدى ايتايىن، ءجيى وقىمايمىن. ارينە، جاس كەزىمىزدە ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت وقىپ، جاتتاپ العان كەزدەرىم بولدى. تۇپكى يدەياسىن ءتۇسىنىپ، وزىمە كەرەك ازىعىمدى الدىم. ماعاۋيادان تاراعان عازال، يشان دەگەن تاتەلەرىم اتامىزدىڭ ناعىز فاناتتارى ەدى. گازەتكە شىققان ماتەريالداردى جيناپ، سۋرەتىن قالتاسىنا سالىپ جۇرەتىن. بارلىق جيىن كەزدەسۋگە باراتىن دا، سۇحبات بەرەتىن دە سول كىسىلەر بولدى. بابامىزدىڭ ءار ءسوزىن جاتتاپ الىپ، بارعان جەرىندە ايتىپ وتىراتىن.
– جەتى اتاڭىزدى تاراتىپ ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– قۇنانباي – اباي – اقىلباي – ءالىمقۇل – باعىفۇر – ايدار – دانيار. اقىلباي اتا – اباي اتامىزدىڭ تۇڭعىشى. ون جەتى جاسىندا اكە اتانىپ، ومىرگە ەرتە كەلگەن سوڭ، اقىلباي اتامىز بالاسىنان گورى، ىنىسىندەي بولىپ وسكەن ەكەن. باعىفۇر اتامىزدىڭ ءۇش ۇلى بولدى. ەرنەست پەن ايداردان عانا ۇرپاق بار. ەرنەستتەن – ايدوس، ايداردان – دانيار تاراپ وتىر.
– ارعى تەگىڭىز تۋرالى اڭگىمەلەردى سىزگە كىم ايتۋشى ەدى؟
– باعىفۇر اتام ارابشا حات تانىعان، جازۋ-سىزۋدى دا ارابشا جازاتىن كىسى بولدى. تىزەسىنە وتىرعىزىپ الىپ، ءبىزدىڭ ۇلكەن اۋلەت تۋرالى ەستەلىكتەرىن ءجيى ايتاتىن. قۇنانباي اۋلەتى تۋرالى العاش اتامنان ەستىدىم. ارابشا جازىلعان دۇنيەلەرى كوپ ەدى. وكىنىشكە قاراي، ول جازبالارىنىڭ بارلىعى ساقتالعان جوق. ەس ءبىلىپ، ەتەك جيعان سوڭ، ىزدەستىرىپ كورىپ ەدىم، تابا المادىم. اۋىلداعى ۇيدەگى قولجازبالاردىڭ كوبى جوعالىپ كەتىپتى. ۇيىمىزدە اتامىزدىڭ ۇلكەن پورترەتى بولۋشى ەدى. قاي سۋرەتشى سالعانى ءقازىر ناقتى ەسىمدە جوق. ءۇيدىڭ جارتى قابىرعاسىن الىپ تۇراتىن. ول پورترەتىنەن دە ايىرىلىپ قالدىق.
– ءقازىر – ينتەرنەت زامانى. ءسىزدى ەشقانداي الەۋمەتتىك جەلىدەن تابا المادىق. قىزىقپايسىز با؟
– ەشقانداي الەۋمەتتىك جەلى قىزىقتىرمايدى. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتتى ۇرلايدى. ءبىزدىڭ اۋلەتكە، وتباسىنا قاتىستى دۇنيەلەر بولسا، اقپارات بەتتەرىندە جازىلىپ جاتسا، جولداستارىمىزدان ەستىپ وتىرامىز. ءوزىمدى سونشالىقتى جارنامالاعاندى ۇناتپايمىن. ادام قۇپيا بولعانى دۇرىس.
– اباي ۇرپاقتارىنىڭ كوبى قۋعىن-سۇرگىن كوردى. قۋدالاندى، ازاپ شەكتى. اۋلەتتىڭ قيىن تاعدىرى سىزگە دە تانىس بولار. قىم-قيعاش كۇندەر تۋرالى اتاڭىز ءجيى ايتۋشى ما ەدى؟
– مۇنىڭ ءبارى – وتكەن عاسىردىڭ باس جاعىندا بولعان دۇنيەلەر. ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ءبىزدىڭ اۋلەتتى دە اينالىپ وتپەگەنى راس. اتامىز باعىفۇر – بۇل قيىندىقتى كوزبەن كورگەن ادام. ساياسي تۇرعىدان ايىپتالىپ، رەپرەسسياعا ۇشىراپ، ستاليندىك لاگەردە وتىرعان. مەنىڭ اكەم 1949 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سوندىقتان اكەم قيىندىق كوردى دەپ ايتا المايمىن. اباي اۋلەتىن جارىققا الىپ شىققان – مۇحتار اۋەزوۆ. ءبىز وسى كىسىگە قاتتى قارىزدارمىز. «اباي جولى» رومانىن وقىعانىمدا، ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ تاعدىرى كوز الدىما ەلەستەيدى. مۇحتار اۋەزوۆ قاراما-قارسى وتىرىپ الىپ، بايانداپ تۇرعانداي سەزىنەمىن. اباي اۋلەتىنىڭ ءتۇرمىس-تىرشىلىگىن، تىنىسىن ەرەكشە سەزىنگەن ادام. اكەمنىڭ اناسى – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى. سوندىقتان مەنىڭ بويىمدا اۋەزوۆتەردىڭ قانى بار دەسەم، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اتام مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى. اكەم عىلىمعا جاقىن بولدى. ول ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن، مەكتەپتەگى قىزىقتى ساتتەرىن ءجيى اڭگىمەلەپ ايتىپ وتىرادى.
– عازال اپا دا، يشان اپا دا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ول كىسىلەردەن ۇرپاق قالدى ما؟
– وكىنىشكە قاراي، ول كىسىلەردىڭ ۇرپاعى جوق. عازال تاتە قازاق ادەبيەتىن، مادەنيەتىن جاقسى مەڭگەرگەن كىسى ەدى. ەڭ قيىنى، قۇنانباي اۋلەتى – وسىپ-ونگەن اۋلەت بولاتىن. سول وسىپ-وركەندەگەن اۋلەتتىڭ كوپ ۇرپاعىنىڭ عۇمىرى ەرتە ءۇزىلدى. ۋاقىت، زامان كىنالى شىعار. ەلىمىز تالاي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردى باستان كەشتى عوي.
– ءوزىڭىز ءورىستىلدى بولساڭىز دا، قىزدارىڭىزدىڭ ەسىمىن قازاقشا قويىپسىز. نەگە؟
– قىزدارىمنىڭ ەسىمىن اناسى، ياعني جولداسىم ناتاليا قويدى. نە سەبەپتى ولاي اتاعانىن ناتاشا ءوزى ايتسىن.
اڭگىمە ىشىندەگى اڭگىمە
– اكەسى قازاق بولعان سوڭ، ولگا دانياروۆنا دەپ اتاۋ ءبىرتۇرلى ەستىلەر ەدى. ەسەسىنە، دانا دانيارقىزى، كاميلا دانيار قىزى مەن مەرۋەرت دانيار قىزى دەگەن ادەمى، اۋەزدى ەستىلىپ تۇر.
– ماعاۋيا اتالارىڭىزدىڭ كاماليا ەسىمدى قىزى بولعانىن بىلەمىز. كاميلانى سول ەسىمگە ۇقساتىپ قويدىڭىزدار ما؟
– و باستا، كاميلا دەپ اتاعانىمىزدا، ونداي وي بولعان جوق. كەيىن عازال تاتە مەن يشان تاتە كەلگەندە، ەسىمىن ەستىپ تاڭعالدى. ءتىپتى ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. مۇمكىن، بۇل دا سايكەستىك شىعار.
– ۇلى ادامنىڭ ۇرپاعىنىڭ جارى بولۋ قيىن ەمەس پە؟
– اۋەلدە دانياردىڭ ونداي ۇلى ادامداردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن بىلگەن جوقپىن. ەكىنشىدەن، دانياردىڭ وتباسى – مادەنيەتتى، وركەنيەتتى وتباسى. كەلىندى «قۇل» رەتىندە كورەتىن قازاق وتباسىن كورگەن جوقپىن. تۋىس-تۋعانداردىڭ ءبارى جىلى قابىلداپ، وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە كورەدى.
– ناتاليا، اباي اتالارىڭىزدىڭ ولەڭدەرىن، قاراسوزدەرىن وقيسىز با؟
– ايەل ادامنىڭ ءومىرىنىڭ كوبى اس ۇيدە وتەدى عوي. ودان بولەك، بالا تاربيەسى بار. سوعان قاراماستان بابامىزدىڭ «قاراسوزدەرىن» وقىپ، قولىمنان تاستاماي جۇرەمىن. «اباي جولى» رومانىن دا وقىپ شىقتىم. ۇلكەن اۋلەتتىڭ تاعدىرىمەن سول رومان ارقىلى جاقسى تانىستىم. تاڭعالاتىنىم، «قاراسوزدەردە» ايتىلعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى بۇگىنگى قوعاممەن ۇندەسىپ جاتقانى. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن جازىلعان شىعارمالاردىڭ ءالى دە ومىرشەڭدىگىنە ءتانتىمىن.
سۇحباتتاسقان گۇلزينا بەكتاس، انار قونىس،
«ايقىن» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي گازەتى
