ءۇشىنشى جاڭعىرۋ اياسىنداعى اۋقىمدى جۇمىستار
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇراتحان ەستايەۆتىڭ ماقالسى:
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى بيىلعى جولداۋىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اۋدانىمىزدا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا.
جول، تۇرعىن ءۇي جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا ينۆەستيسيا سالا وتىرىپ، ءبىز قالالارىمىزدىڭ ۇزاق جىلدارعا دەيىن سىرتقى جانە تەحنولوگيالىق كەلبەتىن ايقىندايتىنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. سوندىقتان قۇرىلىسقا دا، قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرىس سالاسىنا دا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن بىزدە ءقازىر جاقسى مۇمكىندىكتەر بار،- دەدى ەلباسى ءوز جولداۋىندا.
كەزىندە اۋىلشارۋاشىلىعى وركەن جايعان اۋدانىمىز كەيىنگى جىلدارى وندىرىستىك ايماققا اينالىپ بارادى. اۋىلشارۋاشىلىعى، ونەركاسىپ ءونىمى جىل سايىن ارتا تۇسۋدە. بۇل رەتتە اۋدان بيۋدجەتىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ التى ايىندا 99.9 پايىزعا ورىندالعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. اۋداندا ءونىم وندىرۋمەن بىرگە جاڭا عيماراتتار بوي كوتەرىپ، كوپتەگەن نىسانداردى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى قىزۋ قولعا الىنىپ وتىر. ال بۇل اۋدانىمىزدىڭ كوركىن كەلتىرىپ، اجارىن اشا تۇسۋدە. بۇل رەتتە اسىرەسە اۋدان ورتالىعىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. ورتالىقتاعى بارلىق كوشەلەر اسفالتتالدى دەسە دە بولادى. ال وتكەن جىلدان بەرى قاراي اۋىلدىڭ ورتالىق كوشەلەرى بويىنا جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن سالۋ قولعا الىندى. سونداي-اق امانگەلدى كوشەسى بويىنا ءبىرشاما ەگىس سۋى ءۇشىن بەتون استاۋلار توسەلدى.
بيىلعى جىلى ۇلانبەل، قارابوگەت، سارىوزەك، جامبىل اۋىلدارىنا كىرە بەرىس جولداردى جوندەۋگە قارجى ءبولىنىپ، بۇل جۇمىستار باستالىپتا كەتتى. سونداي-اق مويىنقۇم-ۇلانبەل تاس جولىنىڭ 15 شاقىرىمىن جوندەۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە.
اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانا قازاندىعىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 45 ملن. 800 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ، اتالعان جۇمىستى «جالايىر قۇرىلىس بىرلەستىگى» ج ش س 35 ملن. تەڭگەگە اتقارۋدا. سول سياقتى التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە «تيبەردا» ج ش س 182 ملن. 82 مىڭ تەڭگەگە، ال شىعاناق ورتا مەكتەبىندەگى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن «جالايىر قۇرىلىس بىرلەستىگى» ج ش س 118 ملن. 878 مىڭ تەڭگەگە جوندەۋدە. اتالعان ەكى قۇرىلىستا دا جوندەۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق قاسىموۆ، سەيفۋللين، ءا.مولداعۇلوۆا، تەرەشكوۆا اتىنداعى ورتا مەكتەپتەردىڭ قازاندىقتارىن سىرتقا شىعارۋ، ءا.تولەپبەرگەنوۆ، ق.ساتبايەۆ، كەڭەس ورتا مەكتەپتەرىنىڭ قازاندىقتارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە قاجەتتى جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىندالۋدا.
اۋداندا اۋىز سۋ ماسەلەسى دە جاقسى جولعا قويىلعان. دالىرەك ايتقاندا «اۋىز سۋ»، «اقبۇلاق» باعدارلامالارى بويىنشا 14 ەلدى مەكەن حالقى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلسە، ميرنىي، اقسۇيەك، اقباقاي، قياقتى، بۋرىل-بايتال، قاشقانتەڭىز اۋىلى تۇرعىندارىنا اۋىز سۋ تاسىمالدانىپ بەرىلەدى. قارابوگەت، سارىوزەك، كوكجەلەك اۋىلدارىنا اۋىز سۋ قۇبىرلارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتار دايىندالۋدا.
بۋرىل-بايتال، ميرنىي، قياقتى اۋىلدارىنىڭ اۋىز سۋ قۇرىلىسى دايىن. ەندى اتالعان نىسانداردى پايدالانۋ ءۇشىن بالقاش كولىنەن سۋ تارتۋ جۇيەسىن جۇرگىزۋ قاجەت بولىپ وتىر. بۇل جۇمىستاردى «تەمىرسترويسەرۆيس» جانە «قازمۇنايقۇرىلىس» ج ش س جەڭىپ الىپ، جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
الدا قىس مەزگىلى جاقىنداپ كەلەدى. قازاقتا «قىس شاناڭدى جاز سايلا» -دەگەن جاقسى ءسوز بار. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى جاز وتە ىستىق بولدى. سوندىقتاندا الداعى قىس قاتال بولادى دەپ كۇتىلۋدە. دەمەك، قىسقا ۇلكەن دايىندىقتارمەن كەلىپ، قىستان قينالماي شىعۋدى وسى باستان ويلاستىرىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە اۋدان مەكتەپتەرى مەن باسقا دا عيماراتتاردى اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋلەردەن وتكىزىپ قانا قويماي، قىسقا قاجەتتى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە قولعا الىندى.
اۋداندا 25 مەكتەپ، 15 بالاباقشا، 6 مەكتەپتەن تىس مەكەمە، №8 مويىنقۇم كوللەدجى، دەنساۋلىق ساقتاۋ، مادەنيەت سالاسىنا بايلانىستى دا تيەسىلى كومىر، سەكسەۋىل، ديزەل وتىنىنا قاراجاتتار ءبولىنىپ، كونكۋرس ويناتىلدى. بۇگىندە ءبىلىم وشاقتارىنا كومىرلەر تاسىلۋدا.
اۋدان ورتالىعى، اۋىلدىق جەرلەردە دە جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي، باسقا دا عيماراتتار سوعۋى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. الداعى ۋاقىتتا دا اۋدانىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جولىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتە بەرەتىن بولامىز.
اۋىل شارۋاشىلىعى — اسىراۋشى سالا
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان قالىمبەتوۆتىڭ ماقالاسى:
ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆ ءوزىنىڭ بيىلعى جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور»-دەپ اتاپ ءوتتى. كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اتتى شىققان اۋداننىڭ كەيىنگى جىلدارى وندىرىستىك ايماققا اينالىپ بارا جاتقانى ايان. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى — اسىراۋشى سالا ەكەندىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. سوندىقتاندا اۋداندا مال باسى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ەندىگى ماقسات شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەندىرىپ، كووپەراتيۆتەر قۇرۋ، سۋارمالى ەگىستىكتى تولىعىنان پايدالانۋ بولىپ وتىر. بۇل رەتتە ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردى ۇتىمدى پايدالانعان ءجون.
اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى اقشالاي كولەمى بيىلعى جىلدىڭ توعىز ايىنا 3739،7 ملن. تەڭگەنى قۇراپ، وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 105،1 پايىزعا ارتتى. ەسەپتى كەزەڭدە 31508 سن. ەت، 58472 سن. ءسۇت، 1170،0 مىڭ دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلدى. اۋداندا 2017 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا قوي-ەشكى 107،5، ءمۇيىزدى ءىرى قارا 101،9، جىلقى 100، تۇيە 107،5، ءۇي قۇستارى 108،0 پايىزعا ءوستى.
«سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعا مويىنقۇم اۋىلىنان «تابىس»، «نۇركەن»، «اياۋلىم» شارۋا قوجالىقتارى 42 ملن. 800 مىڭ تەڭگەگە ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالىنا نەسيە الۋعا قۇجاتتارىن وتكىزدى. «اياۋلىم»، «نۇركەن» شارۋا قوجالىقتارى 144 باس انالىق، 7 باس بۇقا ساتىپ الدى. بىلتىر 3 شارۋا قوجالىعى 257 باس سيىر، 13 باس اسىل تۇقىمدى بۇقانى 5،800 ملن. تەڭگەگە ساتىپ العان بولاتىن.
«التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعا «اگروفيرما تۇرىكپەن» ج ش س 3 مىڭ باس قوي ءۇشىن نەسيە الۋعا قۇجات وتكىزدى. بىلتىر 4 شارۋا قوجالىعى 2328 باس قوي، 115 باس قوشقاردى 59،600 ملن. تەڭگەگە ساتىپ العان.
«قۇلان» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعا 2 شارۋا قوجالىعى 30 ملن. تەڭگەگە جىلقىعا نەسيە الۋعا قۇجاتتارىن وتكىزدى. مويىنقۇمدىق «مۇحتار شارۋا قوجالىعى 75 باس انالىق، 5 باس ايعىر ساتىپ الدى. ال بىلتىر بۇل باعدارلاما بويىنشا 1 شارۋا قوجالىعى 15 ملن. تەڭگەگە 75 باس جىلقى، 5 باس ايعىر ساتىپ العان بولاتىن.
اۋدانعا ينۆەستيسيا تارتۋ بارىسىندا «اگروفيرما تۇرىكپەن» جشس-نە 64317، 48 گەكتار جەر بەرىلدى. ولار «اگرارلىق نەسيە كورپوراسياسى» ارقىلى 800 ملن، ال «كازاگرو قارجى» اق ارقىلى 1 ملرد. تەڭگەگە نەسيە الىپ، 1552 باس جىلقى، 2015-2016 جىلدارى 2603 باس قالماق، 258 باس اق باس، 37 باس اۋليە كول، 105 باس گەرەفورد تۇقىمدى جانە 1476 باس شارۋا مالىن ساتىپ الدى. الداعى 5-6 اي شاماسىندا تاعى 5500 باس قالماق تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا، 3000 باس ەتتى باعىتتاعى شارۋا بۇقالارىن اكەلۋدى جوسپارلاپ وتىر. بيىلعا تاعى 3 ملرد 300 ملن تەڭگەگە نەسيە الىپ، مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدى قولعا الماق. بۇل رەتتە قاجەتتى تۇرعىن ءۇي، قورا-جايلار سالىنىپ، قۇدىقتار قازىلدى.
اگروسالاعا تىڭ سەرپىن بەرۋدە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ تيىمدىلىگى ۋاقىت وتە دالەلدەنىپ كەلەدى. شارۋالار بىرىككەن جەردە بەرەكەنىڭ بولاتىندىعىن سەزىنۋدە.
«اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 2015 جىلى 29 قازاندا № 372-V بولىپ تىركەلىپ، 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قولدانىسقا ەنگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭداعى اۋدانداعى 607 ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن بارىنشا بىرىكتىرىپ اۋىل شارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىن قۇرۋ باستى باعىتىمىز بولماق. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ باستى باعىتى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. 2016 جىلى اۋدان بويىنشا «تالدى-وزەك» (جەتەكشىسى يسابەكوۆ شايمەردەن امىرەقۇل ۇلى)، «بىرلىك – اگرو كوكتەرەك» (جەتەكشىسى جاقسىبايەۆ دانيار ماديار ۇلى)، «بينازار اگرو» (جەتەكشىسى اتايەۆ قامبار)، ال 2017 جىلى ا.نازاربەكوۆ اۋىلىنان «بىرلىك» (جەتەكشىسى سالييەۆ ەركەجان) اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆى قۇرىلدى.
بۇل قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر ۇساق شارۋا قوجالىقتاردى جانە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى وزدەرىنە بىرىكتىرۋ جونىندە جانە «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017 – 2021 جىلدارعا» ارنالعان باعدارلاماسى ارقىلى نەسيە الىپ بورداقىلاۋ الاڭدارىنا مال قويىپ، ەت وتكىزۋگە جۇمىستار جۇرگىزۋگە نيەت بىلدىرۋدە. سونىمەن قاتار بيىلعى جىلى كەڭەس، قىزىلتال، جامبىل، قىلىشباي جانە قارابوگەت اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە قوسىمشا 5 اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
بيىلعى جىلدان باستاپ اگرارلىق سەكتوردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017 – 2021 جىلدارعا» ارنالعان باعدارلاماسى ارقىلى بولىنگەن نەسيەلەردىڭ سەكسەن پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە بەرىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنە بىرىگۋدى شارۋانىڭ جايىن ويلاستىرۋدىڭ ناقتى قادامى ەكەنىن، بەرەكە مەن مول تابىسقا باستاۋ بولاتىندىعىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
اۋدانىمىزدىڭ جالپى جەر كولەمى 5 045 071 گا.، ونىڭ ىشىندە: اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جەرلەر 648 772،264 گەكتار، ەلدى مەكەندەردىڭ جەرلەرى 56 853 گەكتار، ونەركاسىپ، كولىك، بايلانىس، قورعانىس جەرى جانە وزگە ماقساتقا ارنالعان جەرلەر 10 059،768 گەكتار، ورمان جەر قورى 1 925 594 گەكتار، سۋ قورىنىڭ جەرى 308 964 گەكتار، بوسالقى جەرلەر 639 790،968 گەكتار، باسقا وبلىستار نەمەسە باسقا مەملەكەتتەردىڭ قولدانىسىندا (سارىشاعان پوليگونى) 1 455 037 گەكتار جەر بار.
اۋداندا جەر يگەرۋ ماسەلەسى بويىنشا الدىن-الا تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، ەلدى مەكەندەردەگى يگەرىلمەي جاتقان سۋارمالى جەر پايدالانۋشىلاردىڭ ءتىزىمى جاساقتالدى. وندا 68 شارۋا قوجالىعىندا بارلىعى 528،64 گەكتار سۋارمالى جەرلەردىڭ يگەرىلمەي جاتقاندىعى انىقتالدى. انىقتالعان جەر پايدالانۋشىلارمەن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
اۋدان كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتە وتىرىپ، ەگىستىك جەر كولەمىن ۇلعايتۋ، مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ باعىتىندا جوسپارلار بار. مۇنداي يگى يدەيالاردى لايىقتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە بيلىك وكىلدەرى مەن حالىق اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك، ىنتىماق، بىرلەسكەن جۇمىس پەن ورتاق ماقسات بولۋ قاجەت. وسى ۇستانىمدى بەرىك ۇستانا وتىرىپ، الداعى ۋاقىتتا دا قوعام تالابىنا ساي ەڭبەك ەتە بەرەتىن بولامىز.
ءتارتىپ بولعان جەردە، تابىس بار
جۋىردا اۋداندىق №12 ءورت ءسوندىرۋ بولىمىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ بيىلعى جىلعى قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىنا بايلانىستى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى ءوتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا جامبىل وبلىسى تجد «ءوس جانە اقجق» مم باستىعى، ازاماتتىق قورعاۋ پولكوۆنيگى ماقسات قوسىبايەۆ، №12 ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمنىڭ باسشىسى، اعا لەيتەنانت ماديار يسايەۆ، «نۇر وتان» پارتياسى اۋداندىق فيليالىنىڭ كونسۋلتانتى جومارت اسانبەكوۆ، اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ اعا پروكۋرورى، ءبىرىنشى سىنىپتى زاڭگەر ازامات سۇرتايەۆ، اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسىنىڭ ناركولوگ-دارىگەرى ماقسات ورازبايەۆ، اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى اكىمشىلىك پوليسيا ينسپەكتورى، پوليسيا لەيتەنانتى ەركىنبەك جايلاۋبەكوۆتەر جانە ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ جەكە قۇرامى قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا ماقسات قوسىبايەۆ جەكە قۇرامعا ەلباسىمىزدىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋى تۋرالى جان-جاقتى تۇسىنىك بەردى. سونداي-اق، جولداۋدى قولداي وتىرىپ، وعان ىسپەن جاۋاپ بەرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار، دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا اعا پروكۋرور ازامات سۇرتايەۆ جينالعاندارعا جولداۋ تۋرالى ايتا كەلىپ، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى زاڭنامالاردى جان-جاقتى ءتۇسىندىردى. ال اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانانىڭ ناركولوگ-دارىگەرى ماقسات ورازبايەۆ جينالعاندارعا ىشىمدىكتىڭ جانە ەسىرتكىنىڭ زيانى تۋرالى ايتسا، پوليسيا لەيتەنانتى ەركىنبەك جايلاۋبەكوۆ جەكە قۇرامعا جولدا ءجۇرۋ ەرەجەسىن ساقتاۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىسقا جول بەرمەۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى سوڭىندا تاقىرىپقا بايلانىستى ارنايى شاقىرىلعان قوناقتار ءوز ويلارىن ءبىلدىرىپ، كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ءورت ءسوندىرۋ ماماندىعىنا جاستاردى كوپتەپ تارتۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.
بۇگىن اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە مۇعالىمدەردىڭ تامىز كەڭەسى «قازاقستاننىڭ جاڭعىرۋى 3.0 – ءبىلىمنىڭ ۇلەسى» تاقىرىبىندا وتەدى.
جاڭا وقۋ جىلى — باستامالاردىڭ باستاۋى
جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا ساناۋلى كۇندەر قالدى. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اۋدان اكىمدىگى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى جايدار ساتتارقۇل ۇلى جازىقبايەۆقا جولىعىپ، جولدىباي دامەتوۆ بىرەر ساۋالعا جاۋاپ بەرۋىن وتىنگەن ەدى.
— جاڭا وقۋ جىلىنا قانداي دايىندىقتار جۇرگىزىلدى؟
— اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنە قاراستى 46 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن 25 مەكتەپ، 15 بالاباقشا، 7 مەكتەپ جانىنان قۇرىلعان شاعىن ورتالىق جانە مەكتەپتەن تىس مەكەمەلەر، پسيحولوگيالىق- پەداگوگيكالىق تۇزەتۋ كابينەتى قۇرايدى. بيىلعى وقۋ جىلىندا 25 مەكتەپتەگى 5377 وقۋشىعا 943 ءمۇعالىم ساباق بەرەدى. ولاردىڭ 551- جوعارى، 132- ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى، 231 ۇستاز جوعارى، 248 ءمۇعالىم ءبىرىنشى، 243 ۇستاز ەكىنشى ساناتتى، ساناتى جوق 221 ءمۇعالىم بار. 2017-2018 وقۋ جىلىندا اۋدان بويىنشا 64 مامانعا قاجەتتىلىك بويىنشا سۇرانىس جاسالدى. بيىل 750 ءبۇلدىرشىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاماق. جاڭا وقۋ جىلىنا وقۋلىقتار الۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 52 ملن 100 مىڭ تەڭگە، ءبىلىم مەكەمەلەرىنە جەتكىزۋگە 600 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ، وقۋشىلار وقۋلىقپەن 100 پايىز قامتىلادى. ءبىلىم وشاقتارىنا 8547 توننا كومىر ساتىپ الۋعا 85 ملن. 10 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلىپ، 15 تامىز — 30 قىركۇيەك ارالىعىندا كومىر مەكتەپتەرگە تولىق تۇسىرىلەدى. قازاندىق وپەراتورلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا 1 ملن. 292،0 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. وپەراتورلار وسى قارجىعا قازان ايىنىڭ 15-20 ارالىعىندا ارنايى كۋرستان وتەدى. قازاندىقتاعى ولشەۋ قۇرالدارى 1- قازانعا دەيىن مەملەكەتتىك ستاندارتتان وتەدى.
— اۋداندا اۋدان اكىمى باقىتجان نۇركەنوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن مەكتەپتەردە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى جايلى تولىعىراق ايتىپ وتسەڭىز؟
— 2017-2018 وقۋ جىلىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 182 ملن 882 مىڭ تەڭگە، اعىمداعى جوندەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 16 ملن. 934 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. قۇموزەك اۋىلىنداعى ى.التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ، ونى مەردىگەر «تيبەردا» ج ش س جۇرگىزۋدە. تامىز ايىنىڭ اياعىندا اياقتالادى. ءا.تولەپبەرگەنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىن قورشاۋ جۇمىستارىنا 3 ملن. تەڭگە، ك.قاسىموۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىن اباتتاندىرۋعا (قورشاۋ) 3 ملن. تەڭگە، ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنىڭ دارەتحاناسىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا 1 ملن. 500 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ، قۇرىلىس جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. مىڭارال ستانساسىنداعى «نۇراي» بالاباقشاسىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا 6 ملن.303 مىڭ تەڭگە، م.جۇمابايەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنىڭ دارەتحاناسىن اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 2 ملن.150 مىڭ تەڭگە، قارابوگەت اۋىلىنداعى «ايگولەك» بالاباقشاسىنىڭ شاتىرىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا 975 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ، مەردىگەرلەرى كونكۋرستىق تاسىلمەن انىقتالدى.
اۋدانداعى 25 مەكتەپتىڭ 23-دە اسحانا، 2 بۋفەت بار. 1-3 سىنىپتاردا وقيتىن 2112 بالا ىستىق اسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ولاردىڭ ىشىندە 230 بالا الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلاردىڭ بالالارى. ءبىلىم بولىمىنە قاراستى 25 مەكتەپتىڭ 24-دە، 15 بالاباقشانىڭ 14-دە بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتتىق. بەينەباقىلاۋ ورناتىلماعان 1 مەكتەپ پەن 1 بالاباقشاداعى جانە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن جاڭارتۋعا 14 ملن. 685 مىڭ تەڭگە قارجى سۇرالدى.
— توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى؟
— ءححى عاسىردىڭ جان-جاقتى زەردەلى، دارىندى، تالانتتى ادامىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ ءبىلىم ساپاسىن دامىتۋعا دەگەن ەرەكشە قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەر دەر كەزىندە شەشىمىن تابۋدا. ەلىمىز ماڭگى جاساۋ ءۇشىن قابىلدانعان «100 ناقتى قادام—ۇلت جوسپارىندا»، جولداۋدا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باستى مىندەتى. اۋدان مەكتەپتەرىندەگى ۇستازدار قاۋىمى ءبىلىم مەن تاربيەنى ۇشتاستىرا وتىرىپ، جەتىستىكتەرگە جەتۋ ماقساتىندا ايانباي ەڭبەك ەتەدى دەپ سەندىرگىم كەلەدى.
— اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت! جاڭا وقۋ جىلى جەمىستى بولسىن.
بولاشاققا باعدارشام
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى، سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكاسى، ءبىلىمى باستى نازاردا بولدى. ەگەمەن ەلدىڭ سيمۆولى بولاتىنداي، جوق-جىتىگىمىز تۇگەندەلدى. كوپ كەشىكپەي، ءبىر جىل-مادەنيەتكە ارنالىپ، رەتىمەن مادەني جانە رۋحاني داستۇرلەرىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋ پروسەسى باستالدى. 2004 جىلى-ەلباسى-بىلىمنىڭ ءار سالاسى بويىنشا، «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قولعا الدى. 100 تومدىق-«بابالار ءسوزى» سول ۋاقىتتىڭ جەمىسى. 2013 جىلى-«حالىق-تاريح تولقىنىندا» اتتى باعدارلاماسى ارقىلى، الەمنىڭ ءىرى ارحيۆتەرىندەگى ەلىمىزدىڭ تاريحى جايلى قۇجاتتاردى جيناقتاپ، زەرتتەۋدى تاپسىردى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ كەشە عانا جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى – ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى جولداۋىنىڭ تابيعي، رۋحاني جالعاسى. پرەزيدەنت ماقالاسىنىڭ جارىق كورە سالىپ، بارشا وقىرماننىڭ، حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ جاتقانى دا كەزدەيسوق ەمەس.
«ەلىمىز جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باستى. مەن جىل باسىنداعى حالىققا جولداۋىمدا قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى باستالعانىن جاريالادىم. وسىلايشا، ءبىز قايتا تۇلەۋدىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكى پروسەسى — ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى قولعا الدىق. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ايقىن، باعىتىمىز بەلگىلى، ول — الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. اتالعان ەكى جاڭعىرۋ پروسەسىنىڭ دە ناقتى ماقسات-مىندەتتەرى، باسىمدىقتارى مەن وعان جەتكىزەتىن جولدارى بار. مەن كوزدەگەن جۇمىستارىمىزدىڭ ءبارى دەر ۋاقىتىندا جانە بارىنشا ءتيىمدى جۇزەگە اسارىنا سەنىمدىمىن»-دەپ باستالاتىن، ەلباسى ماقالاسى ەكى تاراۋدان تۇرادى. «ححI-عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى»-دەگەن اتپەن بەرىلگەن، العاشقى تاراۋدا: باسەكەگە قابىلەتتىلىك، پراگماتيزم، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ، ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى، قازاقستاننىڭ ريەۆوليۋسيالىق ەمەس، ەۆوليۋسيالىق دامۋى جانە سانانىڭ اشىقتىعى سياقتى التى ماسەلە كوتەرىلگەن. ال، «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» اتتى ەكىنشى تاراۋدا: لاتىن الىپبيىنە كوشۋ، قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق، تۋعان جەر باعدارلاماسىن قولعا الۋ، قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسىن جاساۋ جانە جاھاندىق زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ سىندى ناقتى مىندەتتەر جازىلعان. وسى باعدارلامالار مەن مىندەتتەردى ەگجەي-تەگجەيلى سارالاي كەلە، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ:»ەكى ءداۋىر تۇيىسكەن ءولىارا شاقتا قازاقستانعا تۇبەگەيلى جاڭعىرۋ جانە جاڭا يدەيالار ارقىلى-بولاشاعىن باياندى ەتە ءتۇسۋدىڭ تەڭدەسسىز تاريحي مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىر. مەن بارشا قازاقستاندىقتار، اسىرەسە، جاس ۇرپاق- جاڭعىرۋ جونىندەگى وسىناۋ ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنەدى دەپ سەنەمىن. جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ىشكى ۇمتىلىس – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى. ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى.» دەپ تۇيىندەگەن. سوندىقتان دا،بىزدەر، ماقالانى زەردەلەي، تالداپ وقىعانىمىز ءجون.ەندى ەلباسى ماقالاسىندا ءوزى ايتقانداي، اۋقىمدى جانە ىرگەلى جۇمىستاردى باستاعالى وتىر. جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن، قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن، گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا، ءار تىلدەگى -الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك 100 وقۋلىعىن قازاق تىلىندە شىعارۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋدا. حالىقتىڭ ءتىلى، تاريحى، ءتول مادەنيەتى، ءداستۇر-سالتى، جورالعىلارى، مۋزىكاسى، جازبا مۇراسى، ۇلانعايىر دالانى بىزدەرگە ميراس ەتىپ، سۇق كوزدەردەن، جات جۇرتتان ۇرپاعىن قورعاعان بابالاردىڭ ۇلاعاتتارى، – رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ كوزى. ابايدىڭ دانالىعى، اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى، جىر جامبىلدىڭ جىرلارى، قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى ت.ب. ەشۋاقىتتا مازمۇنىن جويماق ەمەس. «قازاق»-دەگەن مەملەكەتتىڭ-حانتاۋىندا تۇڭعىش تۋ تىگۋى، سول جولداعى، سودان بەرگى نەبىر شايقاستار، بابالاردىڭ اسقاق ارمانى، كەشەگى-تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ەر قايراتتىڭ، بارلىق جەلتوقسانشىلاردىڭ، بارشا الاشتىقتاردىڭ، ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ ءۇنى بار، بۇل ماقالادا. بابالاردىڭ ۇلتتىق كودى-بىزدەرگە امانات. تاۋەلسىزدىك العان جيىرما بەس جىل ىشىندە، ءار سالاعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەفورما جاساعان ەلباسى، بۇل ماقالاسىندا رۋحاني جاڭعىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ،-بولاشاققا باعدارشام ەتىپ العانداي. بۇل مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن، سونداي-اق، كىتاپحاناشىلار ءۇشىن دە، ەرەكشە سەرپىلىس، ۇلكەن بەلەس، زور مىندەت دەپ بىلەمىز. ەلباسى: «مەن قازاقستاندىقتارعا، اسىرەسە جاستارعا تاعى دا ايتامىن:
كىتاپ وقىڭىزدار! بۇگىندە ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى، ونىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە بايلانىستى. كىتاپ ادامدى جان-جاقتى دامىتادى، ءوي-ورىسىن كەڭەيتەدى.»-دەسە، اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «كىتاپحانا وركەنيەتتىڭ ەڭ باستى تەگەرشىگى – كىتاپتاردى ساقتاپ كەلدى جانە ول مادەنيەتتىڭ تۇتقالىق قازىناسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا، ءدال ءقازىر ءبىز ونىڭ ادامزات ومىرىندەگى ماڭىزىن بۇرىنعىدان دا تەرەڭ سەزىنۋىمىز كەرەك»،-دەگەن ەكەن.
جاستار ءۇشىن جول اشاتىن باعىت
«قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىمەن تانىسقاننان كەيىن ونىڭ ءبىزدى جاڭا قادامدارعا باستايتىن ماڭىزدى قۇجات ەكەنىڭ سەزىندىك. بۇل ستراتەگيالىق قۇجات مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنە نەگىز قالاۋىمەن بىرگە، ايماقتاردىڭ دا دامۋىنا جول اشاتىن باسىم باعىتتاردى ايقىندايدى.
جولداۋدا اتاپ ايتىلعانداي، جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەگەمەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە ءوزىن بۇكىل الەمگە قۋاتتى، ىلگەرى دامىعان، ىنتىماعى جاراسىپ، ىرىسى ارتقان مەملەكەت رەتىندە تانىتتى. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ وسى بەرەكە-بىرلىك پەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ودان ءارى نىعايتىپ، ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتە ءتۇسۋى قاجەتتىگى دە العا باعىت رەتىندە ۇسىنىلادى.
بيىلعى جولداۋدا جاستاردى قۋانتار جايتتار كوپ. اسىرەسە «نۇرلى — جەر» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى اياسىندا الداعى 15 جىلدا 1،5 ميلليون وتباسىنىڭ باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋى تۋرالى جوسپار ءبىزدى تاعى قۋانتتى.
جولداۋداعى «ۋربانيزاسيا ۇدەرىسى قۇرىلىس سەكتورىن دامىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر. ول وتاندىق ەكونوميكانىڭ تولىققاندى درايۆەرىنە اينالۋعا ءتيىس. جول، تۇرعىن ءۇي جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا ينۆەستيسيا سالا وتىرىپ، ءبىز قالالارىمىزدىڭ ۇزاق جىلدارعا دەيىن سىرتقى جانە تەحنولوگيالىق كەلبەتىن ايقىندايتىنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. سوندىقتان قۇرىلىسقا دا، قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ سالاسىنا دا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن بىزدە ءقازىر جاقسى مۇمكىندىكتەر بار»، — دەگەن ەلباسى ءسوزى جاڭا جۇمىس ورىندارىن مەڭزەپ تۇر دەگەندى بىلدىرسە كەرەك.
باعدارلامادا تۇرعىن ءۇي نارىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى شارالارى بار. سونىڭ ءبىرى – «دامۋ» اكسيونەرلىك قوعامى ارقىلى مەملەكەتتىڭ سۋبسيديا بەرۋى ەسەبىنەن قۇرىلىس سالۋشىلار ءۇشىن بانك نەسيەسىن ارزانداتۋ. تۇرعىندار ءۇشىن «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى» اكسيونەرلىك قوعامى ارقىلى بانكتەر بەرەتىن يپوتەكالىق نەسيەنى سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ءۇشىنشى جاڭعىرۋ – قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن كۇرەس جوسپارى عانا ەمەس، بولاشاققا، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى ماقساتتارىنا باستايتىن سەنىمدى كوپىر بولىپ وتىر.
الەۋمەتتىك سالاعا شىعىستار ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 6 %-نان 10%-عا دەيىن ارتتى. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72 جاسقا دەيىن ۇزاردى. 100 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي بەرىلدى.
قازاقستان 2007 جىلدان باستاپ يندەكستەلەتىن دەف عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە ءبىز ءوز جاعدايىمىزدى 61-پوزيسيادان (2007 جىلى) 53-پوزيسياعا دەيىن (2016 جىلعا قاراي) جاقسارتىپ الدىق. الدا بۇداندا جاقسى كورسەتكشىتەرگە جەتەمىز دەگەن ويدامىز.
جولداۋ: دامۋدىڭ داڭعىل جولى
جاستارعا جاسالعان قامقورلىق
«نۇر وتان» پارتياسى اۋداندىق فيليالى، پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى سۇندەتۋللا ءابىلوۆتىڭ ماقالاسى:
قازاقستان حالقىنا ارنالعان پرەزيدەنت ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ«قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك»اتتى جولداۋى جىلدىڭ ەڭ باستى جوسپارى جانە حالقىمىزدى ايقىن باعىتقا جۇمىلدىراتىن تەمىرقازىق دەۋگە بولادى.
ەلباسى ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىن ەل دامۋىنداعى الىنعان بەلەستەر مەن جەتكەن جەتىستىكتەردى ماقتانىشپەن ەسكە سالا وتىرىپ، ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە زور مۇمكىندىكتەر جاسالىناتىندىعىن العا تارتتى. باستى قۇجاتتا ايقىندالعان باسىمدىقتار جاستاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن وياتادى. جولداۋدا باسپانامەن قامتۋ جايى، جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن تەگىن تەحنيكالىق ءبىلىم بەرىلەتىنى، ءوز كاسىبىن اشامىن دەۋشىلەرگە جاسالاتىن مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارى دە جاستاردى جىگەرلەندىرەدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە، الەمدىك مەجەگە كوشىرۋ قاجەت ەكەنىن ساراپتاعان ەلباسى «ITء-بىلىمدى، قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى قالىپتاستىرۋعا، ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ كەرەك»، دەپ وقۋ ورىندارىندا جاڭا تەحنولوگيالارمەن ءبىرگە، ۇلتتىق قۇندىلىقتار جۇيەءسىن جاس بۋىننىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ پاراساتتى قادام ەكەندىگىن تۇسىندىرە كەتەدى.
قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ازايتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەلباسى الەمدىك وركەنيەتكە اعىلشىن ءتىلى ارقىلى توتە شىعۋدى مەڭزەپ، باسقانىڭ تىلىنە، اقپاراتىنا باعىنىشتى بولماي، تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇلەكتەرى جاڭاشا تاڭداۋ جاساۋ كەرەكتىگىن، ەركىن كوزقاراستا تاربيەلەنۋ قاجەتتىگىن پايىمدايدى.
جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ تۋرالى شەگەلەپ ايتقان ەلباسى «مەنىڭ باستامام بويىنشا بيىل «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلا باستادى. تەگىن وقىتۋمەن ەڭ اۋەءلى جۇمىسسىز جانە ءوزىن ءوزى ءتيىمءسىز جۇمىسپەن قامتىعان جاستار، سونداي-اق كاسىپتىك ءبىلىمى جوق ەرەسەك ادامدار قامتىلۋى ءتيىس» دەپ قوعامىمىزدى شيراق قوزعالىسقا ەنگىزىپ، جۇرتىمىزدى ىسكەر، شارۋاقور، ءوندىرۋشى ەلگە اينالدىراتىن العىشارتتى نۇسقادى.
ەلباسى كوتەرگەن ماسەلەنىڭ دەر كەزىندە ورىندالاتىنىنا سەنىمدىمىز. ىنتىماق پەن بىرلىك بولسا بارلىعى بولاتىنى انىق.
مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى قالاي ەنگىزىلەدى؟
ورتالىق اۋرۋحانا باس دارىگەرىنىڭ اۋديت جونىندەگى ورىنباسارى ب. ابىشيەۆانىڭ ماقالاسى:
ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆ 31 قاڭتار 2017 جىلعى « قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاhاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا «تابىستى وتكەن ەكى جاڭعىرۋ ارقىلى باعا جەتپەس تاجىريبە جيناقتادىق. ەندى العا باتىل قادام باسىپ، ءۇشىنشى جاڭعىرۋدى باستاۋعا ءتيىسپىز» دەپ اتاپ ءوتتى. جولداۋداعى 5 باسىمدىقتىڭ ءتورتىنشى باسىمدىعى- ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ. بيىلعى 1-شىلدەدەن مەملەكەتتىڭ، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ، ازاماتتاردىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنە نەگىزدەلگەن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى (ءمامسج) ەنگىزىلە باستايدى. بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى الەمدىك تاجىريبە ارقىلى دالەلدەنگەن. مەديسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشىلارعا كەڭ اۋقىمدى مەديسينالىق قىزمەتتەر ۇسىنىلادى، وعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنىڭ قاتىسۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى.
ۇكىمەت قاجەتتى دەڭگەيدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن اقپاراتتاندىرۋى كەرەك. باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن جەكە مەنشىكتەگى مەديسينا مەكەمەلەرىنە ءمامسج-ى اياسىندا تەڭ جاعداي تۋعىزۋ كەرەك. ەلباسى ۇكىمەتكە جانە اكىمدەرگە كەڭ اۋقىمدى ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى تاپسىردى.
مەملەكەتتىڭ قورعا اۋداراتىن جارناسىنىڭ مەرزىمى 2017 جىلعى 1-شىلدەدەن 2018 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنا اۋىستىرىلدى. ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارتتار بويىنشا تابىس الاتىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ، جەكە كاسىپكەرلەردىڭ، جەكە ناتوريۋس، جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ، ادۆوكاتتاردىڭ، كاسىبي مەدياتورلاردىڭ، جەكە تۇلعالاردىڭ قورعا تولەيتىن اۋدارىمدارى مەن جارنالارىنىڭ مەرزىمى 2017 جىلعى 1-قاڭتاردان 2017 جىلدىڭ 1-شىلدەسىنە اۋىستىرىلدى. سوندىقتان 1-قاڭتار 2018 جىلدان 3،75%-عا، 1-قاڭتار 2019 جىلدان 4%-عا، 2022 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان 4-5%-عا جارنا اۋدارىلادى. جۇمىس بەرۋشىلەر 2017 جىلدىڭ 1-شىلدەسىنەن 1%، 2018 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان-1،5 پايىز، 2020 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان 2%، 2022 جىلدىڭ 1- قاڭتارىنان 3% جارنا اۋدارادى.
2018 جىلدان باستاپ وسى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇكىل مەديسينالىق قىزمەتتەر ەكى-ۇش پاكەتتەرگە بولىنەدى. الدىمەن بازالىق، ياعني بارلىق ازاماتتارعا توتەنشە جاعدايلار كەزىندە كومەك، جەدەل-جاردەم قىزمەتى، اۋرۋدىڭ الدىن الاتىن ەكپەلەر سياقتى كەپىلدەندىرىلگەن مەديسينالىق كومەك كورسەتىلەدى. سونداي-اق، الەۋمەتتىك ماڭىزدى اۋرۋلار: ادامنىڭ يممۋندى تاپشىلىعى ۆيرۋسى، ۆ، س ۆيرۋستىق گەپاتيت، ونكولوگيالىق اۋرۋلار، قانت ديابەتى، پسيحيكالىق اۋىتقۋشىلىق، بالالاردىڭ سەرەبرالدى سال اۋرۋى، العاشقى التى ايداعى ميوكارد ينفاركتى، ريەۆماتيزم، ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ ءبىرقاتار اۋرۋلارى جانە اينالاسىنا ءقاۋىپتى سانالاتىن جۇقپالى دەرت تۇرلەرىمەن تۇسكەندەر تەگىن قارالىپ، ەمدەلەدى. ەكىنشى، ەمحانالىق، ستاسيونارلىق ەمدەۋ، وڭالتۋ شارالارى مەن پاللياتيۆتىك كۇتۋ، جوعارى تەحنولوگيالىق كومەك پەن مەيىربيكەلىك كومەك تۇرلەرى مەديسينالىق ساقتاندىرۋ الەۋمەتتىك قورى ارقىلى جۇزەگە اسادى. قوردىڭ جۇمىسىن مەملەكەت قاداعالايدى. بۇل قورعا جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قارجىلار تۇسە باستايدى. 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ مەديسينالىق مەكەمەلەر وسى قوردىڭ ەسەبىنەن قاراجات الاتىن بولادى.
مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ جول كارتاسى ۇلت جوسپارى 100 ناقتى قادامنىڭ نەگىزىندە جاسالدى. ەندى جەكەمەنشىك كلينيكالار دا بارشا تۇرعىندارعا ەسىگىن ايقارا اشادى.
بيۋروكراتيالىق كەدەرگىگە جول بەرمەس ءۇشىن ەلىمىزدە جەكەمەنشىك كلينيكالار قۇقىعىن قورعايتىن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتى قۇرىلدى.
جەكەمەنشىك كلينيكامەن قاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى قاسىنان بارلىق مەديسينا مەكەمەلەرىنىڭ ساپاسىن قاداعالاپ، يننوۆاسيالىق ەمدەۋ تاسىلدەرى، جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ، مامان تاپشىلىعىن جويىپ، ولاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋمەن اينالىساتىن كوميسسيا قۇرىلادى. ول پىكىر الماساتىن جاڭا ادىستەردى، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزەتىن، ولاردى قارجىلاندىرۋ، ساپانى جاقسارتاتىن، كۇشەيتەتىن، ءبىر شەشىم قابىلدايتىن، پىكىر الماساتىن ۇيىم بولادى.
ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋ – مەملەكەت نازارىنداعى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا مەديسينا سالاسىنداعى رەفورمالار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.
مەديسينادا اتقارىلار جۇمىس از ەمەس. بولاشاقتا الەۋمەتتىك مەديسينالىق ساقتاندىرۋ شارالارى ءساتتى جۇزەگە اسسا، حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ، اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ مەن كۇردەلى اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءىسى ودان ءارى ىلگەرىلەي تۇسەدى.
ءۇش تىلدە وقۋ – ۋاقىت تالابى
ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى، «نۇر وتان» پارتياسى اۋداندىق فيليالى ساياسي كەڭەسىنىڭ بيۋرو مۇشەسى جايدار جازىقبايەۆتىڭ ماقالاسى:
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بيىلعى جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىن جاريالادى. بۇل ءمان-ماڭىزى جوعارى قۇجاتتىڭ قازاقستاندى ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋدەگى ءرولى ەرەكشە دەپ ويلايمىن.
قازاقستان جاڭعىرۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭدەرىنەن ءساتتى ءوتتى. سونداي-اق، قازاقستان الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنان تۋىنداعان قارجىلىق قيىندىقتارعا قاراماستان، «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقاسىندا ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزە ءبىلدى.
پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ الداعى كەزەڭدەردە ەلدى ودان ءارى دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن تاريح قويناۋىنا ەنگەن سوڭعى 25 جىلداعى جەتىستىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ، «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى نەگىءزىندە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسيا تالاپتارىن ەڭسەرۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋ مىندەتتەرىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. جولداۋدا بەس باسىمدىققا ەرەكشە توقتالدى.
ەلباسىمىز ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيسيا سالۋعا ۇنەمى باسىمدىق بەءرىپ كەلەدى. بۇعان قوسا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىءنىڭ 25 جىلىندا جەتەكشى رولگە يە بولعان ادامي كاپيتالدىڭ ماڭىزدى ەكەءنىنە ءاردايىم باسا نازار اۋدارادى.
جولداۋدا كوزگە بىردەن تۇسەتىنى – ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋگە بىرتىندەپ ءوتۋ ماسەلەسى. 2019 جىلدان باستاپ 10-11-سىنىپتاردا ساباقتار اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلمەك. بۇل – نەگىزىندە دۇرىس شەشىم. ءويتكەنى، ءبىز قالاساق تا، قالاماساق تا اعىلشىن ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى.
سونداي-اق، ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋسياعا دايىندىق اياسىندا وقىتۋ جوسپارلارىن قايتا قاراۋ قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنىڭ تابىستى جۇرگىزىلۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
رۋحاني جاڭعىرۋ – مادەني جاڭعىرۋ
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى بويىنشا كەڭەس اۋىلدىق وكرۋگىندە ءىس-شارا جوسپارى جاسالىپ، ءار ءتۇرلى تاقىرىپتا جينالىس، دونگەلەك ۇستەلدەر، اۋىل ىشىندە كوشە كوميتەتتەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن ءتۇسىندىرۋ، ناسيحاتتاۋ، تالقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ەكىنشى بولىمىندە تاياۋ جىلدارعا ورىندالاتىن مىندەتتەر قويىلعان. قوعامدىق سانا جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋدى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ زامان سىناعىنا لايىقتى توتەپ بەرۋىمىزگە قاجەتتى ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى، وسىعان بايلانىستى الداعى جىلداردا مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت بولاتىن بىرنەشە جوبانى ۇسىندى. ونىڭ ىشىندە بەسىنشى جوباسى زاماناۋي الەمدەگى باسەكەلىك قابىلەت – مادەنيەتتىڭ دە باسەكەلىك قابىلەتى.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا «ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن، دەربەس ورنى بار ۇلت» بولامىز دەسەك، «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىسپىز. الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس، مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى.
وتاندىق مادەنيەت بۇۇ-نىڭ التى ءتىلى – اعىلشىن، ورىس، جۇڭگو، يسپان، اراب جانە فرانسۋز تىلدەرىندە سويلەۋى ءۇشىن ماقساتتى ۇستانىم بولۋى شارت. بۇگىنگى قازاقستاندىقتار جاساعان جانە جاساپ جاتقان زاماناۋي مادەنيەت بولۋعا ءتيىس. مادەني قازىنالارىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا تاسىلدەرىن ويلاستىرۋ كەرەكتىگى، بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. بۇل يدەيانى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى ىسكە اسىرعان ءجون. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلناماسى جازىلا باستاعانىنا نەبارى 25 جىل بولدى. بۇل – تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم ءسات دەسەك تە، ەلىمىز ءۇشىن عاسىرعا بەرگىسىز كەزەڭ. دەگەنمەن، وسى قىرۋار ءىستى اتقارعان، ەل دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ وزدەرى مەن ولاردىڭ تابىسقا جەتۋ تاريحى ادەتتە قۇرعاق فاكتىلەر مەن سيفرلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. شىن مانىندە، قازاقستاننىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ارتىندا الۋان ءتۇرلى تاعدىرلار تۇر.
قاتىستى ماقالالار
