وتكەن تاريحىمىزعا كوز سالساق، كەي وقيعالاردىڭ تاريحي شىندىقتان اۋىتقىپ، كەيدە تiپتi باسقاشا جازىلىپ كەتكەنiنiڭ كۋاسi بولىپ ءجۇرمiز. ال قيانات كەيبiرەۋلەردiڭ قاتەلiگiنەن نەمەسە ادەيi جاسالسا شە؟ وسىنداي، ءالi دە اقتالا الماي كەلە جاتقان كەيiپكەردiڭ بiرi – بەلگiلi بەكەجان. ول از بولعانداي، كينودان كورگەنiمiزدەي، قىز جiبەك جايىققا اعىپ ءولدi… شىندىعىندا، بەكەجان قاراقشى ەمەس، قازاقتىڭ قاتارداعى باتىرىنىڭ بiرi، ول جiبەكتiڭ جاقىن تۋىسى ەكەنiن كوبiمiز بiلمەيمiز. ال قىز جiبەك تولەگەننiڭ iنiسi سانسىزبايعا تۇرمىسقا شىققانىن، بۇگiندە ودان دا، جاقىن تۋىسى بەكەجاننان دا بiر قاۋىم ۇرپاقتار بار ەكەنiن، تولەگەندi قوسوبادا جاسىرىنىپ جاتىپ، اتىپ ءولتiرگەن بەكەجان ەمەس، كەسكەنتەرەك دەگەن قاراقشى وتكەنiن بiلەمiز بە؟.. سوناۋ باتىستا تۇراتىن شەكتiنiڭ بiر رۋىنان تاراعان بەكەجان باتىردىڭ بۇگiنگi ۇرپاقتارى ءالi كۇنگە دەيiن اتاسىنىڭ قاراقشى ەمەس، باتىر ەكەنiن قالىڭ ەلگە دالەلدەي الماي كەلەدi… قانداي ايانىشتى دەسەڭiزشi… سونىمەن، ءالقيسسا، اڭگiمەنi باسىنان باستايتىن بولساق، حVII-حVIII عاسىرلاردا قازاقتىڭ مەملەكەتتiگiن، تاۋەلسiزدiگiن نىعايتۋعا كوپتەگەن قايراتكەرلەر وزدەرiنiڭ ۇلەسiن قوستى. 

سول زاماندا ەلiمiزدiڭ شىعىسىنداعى جوڭعارلارعا قارسى ەلiنiڭ تاۋەلسiزدiگi ءۇشiن كۇرەسكەن قانشاما ەسiل ەرلەردiڭ ەسiمدەرi حالقىمىزدىڭ اراسىنا كەڭiنەن تارالدى. شىنىندا دا، ەلiمiزدiڭ شىعىسىندا جوڭعارعا، ەدiل جاقتان قالماققا (ەكەۋiنiڭ ءتۇبi بiر حالىق) قارسى كۇرەسiپ، ەلiن، جەرiن قورعاعان باتىرلاردىڭ بەدەلi شىرقاۋ بيiككە كوتەرiلدi. سولاردىڭ نەبiر تاماشا ەرلiكتەرiن اسقاقتاتقان اڭىزداردىڭ نەگiزiندە، ەل اراسىندا داستاندار، تولعاۋلار تۋدى. ولاردىڭ بiرازىندا ءوڭتۇستiك ءوڭiرiنiڭ جەر-سۋلارى اتالادى. ەلiمiزدiڭ تاريحىندا 1723 جىلدىڭ كوكتەمiندە «اقتابان-شۇبىرىندى، القاكول-سۇلاما» دەپ اتالىپ كەتكەن وقيعانىڭ قارساڭى مەن ودان كەيiنگi كەزدەگi قازاق-قالماق نەمەسە قازاق-جوڭعار قاتىناسىنىڭ شيەلەنiسكەن كەزiنەن قالعان اڭىزدار قاراتاۋ ءوڭiرiندە دە كەڭiنەن ساقتالعان. سونىڭ بiرi – «قىز جiبەك» داستانىنا بايلانىستى. ارينە، «قىز جiبەك» داستانىنداعى قورەن قالماقتىڭ مازارى بۇگiنگi ءبايدiبەك اۋدانىنان سوزاققا وتەتiن اسۋ ماڭىندا ەكەندiگi كەيبiر دەرەكتەردە ايتىلىپ ءجۇر. ال تولەگەندi بەكەجان ءولتiرمەگەن، ول پايعامبار جاسىنا كەلiپ 1731 جىلى قالماقتىڭ جەبەسiنەن جارالانىپ، كەيiن سونىڭ زاردابىنان قايتىس بولعان. جىردى وقىماق تۇگiل، ونداي جىردىڭ بار ەكەنiن بiلمەيتiن، تەك كينودان كورگەن كەيبiر جاستارىمىزعا قىز جiبەكتiڭ سۋعا كەتiپ ولمەگەنiن، ونىڭ سول كەزدەگi امەڭگەرلiك سالتى بويىنشا تولەگەننiڭ iنiسi سانسىزبايعا تۇرمىسقا شىققانىن، ونىڭ تاسبالتا اتتى بالاسى قالماقتارمەن شايقاس كەزiندە ەرلiك تانىتقانىن ايتساڭىز، كوپتەگەن وقىرمانداردىڭ بۇعان كۇماندانا قاراۋى بىلاي تۇرسىن، سەنبەيتiنi بەلگiلi. 

بۇل ءجونiندە سوڭعى بەس جىل iشiندە بiرنەشە ماقالالاردا، كiتاپتاردا قوزعاپ، دالەلدەر ايتىپ كەلەمiن. شىنىنا كەلسەك، «بەكەجان» دەسە، بۇگiنگi كۇنi ءاسiرەسە، جاستارىمىزدىڭ كوز الدىنا جiبەككە اتتانعان تولەگەننiڭ داريانىڭ جاعاسىندا جۋىنىپ تۇرعانىندا تۋ سىرتىنان كەلiپ، جەبەسiن قاداپ، ءوزiنiڭ ماقساتىنا جەتكەنiنە مەيلiنشە ماساتتانىپ، ءولiم اۋزىنداعى قارسىلاسىنا مىسقىلداي قاراپ تۇرعان جاۋىز-قاراقشىنىڭ بەينەسi كەلەرi انىق. بۇل ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ليرو-ەپوستىق «قىز جiبەك» جىرى نۇسقاسىنا سۇيەنiپ ءتۇسiرiلگەن، ءبارiمiزدiڭ ءسۇيiپ كورەتiن «قىز جiبەك» فيلمiنiڭ اسەرi ارقىلى قالىپتاسقانى بەلگiلi. شەشەندi «ساقاۋ» دەپ، كوسەمدi «ماقاۋ» دەپ، باتىردى «ساتقىن» دەپ، اقىلدىنى «توپاس» ەتiپ كورسەتكەننەن اۋىر نارسە بار ما!.. راس، كەزiندە كەمەڭگەر جازۋشىمىز م.اۋەزوۆ «اباي جولى» رومانىندا اقىلدى دا پاراساتتى قۇنانبايدىڭ بەينەسiن كەڭەستiك ساياساتتىڭ ىڭعايىنا قاراي سومدادى. سول سياقتى كەزiندە بار ءومiرiن قالماقتار سياقتى اتا جاۋمەن شايقاسقا ارناعان بەكەجان سىندى باتىر دا بiزگە ءالi كۇنگە دەيiن قوسوبادا جاتىپ العان جاي عانا بiر جاۋىز قاراقشى بولىپ كورiنەدi. 

تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بارلىعىمىزدىڭ جاعىمسىز كەيiپكەر، قاراقشى رەتiندە تانيتىن بەكەجان ايبەك ۇلى تەك كەزدەيسوق اڭىز ەمەس، ءومiردە بولعان ادام. ول 1667 جىلى بۇگiنگi اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى مۇعالجار تاۋىنىڭ بوكتەرiندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسi ايبەك كەزiندە ءۇزدiكسiز شاپقىنشىلىقتار جاساپ، تىنىشتىق بەرمەگەن سىرتقى جاۋعا قايرات كورسەتكەن ءوز زامانىنداعى بەلگiلi جاننىڭ بiرi. ول ءجونiندە باتىس ءوڭiرiندەگi باسپا ءسوز بەتتەرiندە ازدى-كوپتi ايتىلىپ جاتادى. وسى جەردە وقىرماندارعا ءتۇسiنiكتi بولۋ ءۇشiن ايتا كەتەتiن بiر جاي، كiشi ءجۇز قازاقتارىنىڭ شايقاسىپ جۇرگەندەرi ەدiل (ۆولگا) بويىنداعى قالماقتار. ال قىز جiبەكتiڭ اۋىلىندا ويران سالىپ، ونى الماق بولىپ جاتقان قورەن قالماق ول شىعىسىمىزدان، جوڭعاريادان كەلگەن قالماق. قازاقستاننىڭ بۇكiل ءوڭتۇستiك ءوڭiرiنە بيلiك جۇرگiزگەن وسى شىعىستاعىلارى. تاعى دا انىقتاي تۇسسەك، ەدiل بويىنداعى قالماقتار مەن شىعىسىمىزداعى جوڭعارياداعى قالماقتار ءتۇبi بiر حالىق. ال ەكەۋiنiڭ ەكi جاقتا بiر-بiرiنەن ەكi مىڭ شاقىرىمداي جەردە بولۋىنىڭ سەبەبi، حVII عاسىردىڭ 20-جىلدارى جوڭعارلاردىڭ اراسىندا كەلiسپەۋشiلiكتەر تۋىپ، بiر ءبولiگi باتىسقا كوشiپ، قازاقتىڭ سارىارقاسىنىڭ ءسولتۇستiك ءوڭiرiمەن باتىسقا قاراي جىلجي وتىرىپ جايىقتان ءوتiپ، ەدiلدiڭ بويىنا بارىپ ورنالاستى. 

مiنە، كiشi ءجۇز جەرiنە، باشقۇرتتارعا، كاۆكازدىڭ ءسولتۇستiگiندەگi حالىقتارعا ۇنەمi شاپقىنشىلىقتار جاساپ، تىنىشتىقتارىن بۇزىپ تۇراتىنى وسىلار. «قىز جiبەك» داستانى وقيعاسى باتىستاعى مونشاقتى ايۋكە بيلiگi كەزiندە بولعان. ياعني بۇل كەزدە جوڭعارلاردىڭ ەكiنشi ءبولiگi ەدiل قالماقتارىن مونشاقتى ايۋكە (1670-1724 جىلدار) باسقارىپ، ونىڭ بيلiگi iرگەلەس جاتقان قازاقتارعا دا ءجۇردi. ايۋكە قازاقتارعا ۇنەمi شاپقىنشىلىقتار جاساپ تۇردى. ءدال وسى كەزدە سارىارقا دالاسىنىڭ بiر شەتiندە، باتىستاعى جايلاۋىنا بارعان بازاربايلار مەن ءوڭتۇستiكتەن بارعان سىرلىبايلاردىڭ اۋىلدارى بiر-بiرلەرiن قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ءداستۇرi بويىنشا ەرۋلiككە شاقىرىپ جاتقان تۇسىندا تولەگەن مەن قىز جiبەكتiڭ اراسىنداعى عاشىقتىق وقيعالار باستالدى. ولاي بولسا، «قىز جiبەك» جىرى تاريحي وقيعالارعا نەگiزدەلiپ جاسالىنعان. ەگەر جىرداعى وزەك بولاتىن نەگiزگi وقيعالار قاشان وتكەن دەسە، وعان حVII عاسىردىڭ سوڭى نەمەسە حVIII عاسىردىڭ باسى دەپ جاۋاپ بەرەر ەدiك. ولاي دەيتiنiمiز، وقيعالار تiزبەگi بiزدi سول كەزگە جەتەلەپ اكەلiپ تۇر. ەرەكشە ايتىپ كەتەتiنiمiز، قىز جiبەكتiڭ اكەسi سىرلىبايدىڭ قونىسى ءوڭتۇستiكتە، سىردىڭ ورتا اعىسىندا بولعانى. ويتكەنi، باتىستى نەمەسە جايىق بويىن جوڭعارلار باسىپ الىپ، بيلiك جۇرگiزگەن ەمەس. جوڭعارلاردىڭ بيلiگiنiڭ ورداسى تاشكەنت قالاسى بولعان ۇلى ءجۇز قازاقتارى مەن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى تۇركiستان ءوڭiرiندە جۇرگەنi تاريحىمىزدان بەلگiلi. ەدiل قالماقتارى بولسا، شاپقىنشىلىقتار جاساپ تۇرعانىمەن، جوڭعارلار سياقتى كوپ جەرگە بيلiك جۇرگiزە الماعان. ال، قورەن قالماقتىڭ شىعىسىمىزدان، جوڭعاريادان كەلگەندiگi ءجونiندە ادەبي شىعارمالاردا دا كوپ جازىلىپ ءجۇر. «قىز جiبەك» ليرو-ەپوستىق جىرىنىڭ حالىق اراسىندا العاشقى كەزدە اۋىزشا تاراعان نۇسقاسىندا باستان-اياق 

بەكەجان جاۋىز ەمەس، تولەگەننiڭ جاناشىر اعاسى رەتiندە سيپاتتالعان ەكەن. وندا بەكەجان قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسiزدiگi ءۇشiن كۇرەسiپ، ءوزiنiڭ ەلiن قورعاپ جۇرگەن قاھارمان رەتiندە اتالادى. ەل اۋزىندا ونىڭ ەرلiگiن ءدارiپتەيتiن بiراز جىرلار ساقتالعان. بەكەجاننىڭ العاشقى ايەلi باشقۇرت مىرزاسى قۇرامىستىڭ قىزى ساليقادان قايراق، بايراق، تايلاق دەگەن ءۇش ۇل، نۇرگۇل ەسiمدi بiر قىز تۋىلعان. بالالارىنىڭ ۇشەۋi دە كەزiندە تانىمال باتىرلار. تايلاق 1729 جىلى الماتىدان تارازعا اپاراتىن ۇلكەن جولدىڭ شامامەن ءجۇز جەتپiس شاقىرىمىنداعى جەردە قىرىق بiر كۇنگە سوزىلعان، جوڭعارلاردى اڭىراتقان، ولاردى Iلە وزەنiنiڭ بويىنداعى اپانىنا دەيiن تىقسىرعان «اڭىراقاي شايقاسى» دەپ اتالعان سوعىسقا كiشi ءجۇزدiڭ جاساعىن باسقارسا، بايراق پەن قايراق مىڭباسى ەكەن. ول ءجونiندە باتىس ءوڭiرiندە دەرەكتەر بارشىلىق.

كiشi ءجۇزدiڭ قۇرامىنا كiرەتiن شەكتi رۋىنان شىققان بەكەجان باتىردىڭ ۇلى تايلاق باتىر تۋرالى باتىس قازاقستان وبلىستىق ەنسيكلوپەدياسىندا دا ءمالiمەتتەر بار. وندا بەكەجاننىڭ ۇلى تايلاقتىڭ تۋعان جىلى مەن قايتقان جىلى كورسەتiلمەگەنiمەن، ءارi باتىر، ءارi قولباسشى بولعاندىعى ايتىلادى. ول ءجونiندە جامبىل جابايەۆتىڭ «ساۋرىق باتىر» جىرىندا تايلاق باتىردىڭ شاپىراشتى ساۋرىقپەن بiرگە قالماقتارعا قارسى شايقاسقانى ءجونiندە ايتقانى بار. سونىمەن بiرگە، كەي ادەبي شىعارمالاردا شەكتiدەن شىققان تايلاققا قاتىستى وقيعالار ايتىلادى. قازاقتىڭ قالماقتارعا نەمەسە جوڭعارلارعا قارسى سوعىسقان وسى بiر بەكەجان اتتى باتىرىنىڭ جىردا جاعىمسىز كەيiپكەر رەتiندە بەينەلەنۋ سەبەبi نە دەسەك، ول جىرداعى بiر كەيiپكەردiڭ اتىنىڭ جاي عانا الىنىپ تاستاۋىنا بايلانىستى بولعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، «قىز جiبەك» ليرو-ەپوستىق جىرىنىڭ حالىق اراسىندا العاشقى اۋىزشا تاراعان نۇسقاسىندا كەسكەنتەرەك دەگەن كەيiپكەر باستان-اياق وقيعا iشiندە ءجۇردi. بiراق ول حIح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا، جىردىڭ باسپادان شىعار كەزiندە قولدان وزگەرتiلiپ كەتتi. نەگە وزگەرتiلگەن دەگەن سۇراقتىڭ قويىلارى ءسوزسiز. وعان ناقتى جاۋاپ تا دايىن. ول كەزدە قازاقتار اراب ءارپiمەن جازىپ، وقىدى. راس، قازاق جەرiندە كiتاپتار شىعاتىن. بiراق ولار ورىس تiلiندە بولاتىن. قازاق تiلiندەگi ەڭبەكتەر اراب ءارپiمەن قازiرگi تاتارستاننىڭ استاناسى قازان قالاسىندا باسىلدى. 

بۇگiنگi «ورال ءوڭiرi» گازەتiندەگi باۋىرجان عۇبايدۋلليننiڭ «بەكەجانعا بiرجاقتى كوزقاراس قيانات ەمەس پە؟» دەگەن ماقالاسىندا: «سول كەزدە قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتi ۇلگiلەرiن جيناعان ءجۇسiپبەك قوجا شايحىسالام ۇلى قازان قالاسىنان وسى جىردى كiتاپ ەتiپ باستىرۋ بارىسىندا جاڭساقتىق جiبەرگەنiن» ايتادى. راسىنا كەلگەندە، بۇل جاڭساقتىق ەمەس، ادەيi وزگەرتiلگەن جاي ەدi. ويتكەنi، جىرداعىداي ەمەس، تولەگەندi ءولتiرگەن كەسكەنتەرەك دەگەن قاراقشى بولاتىن. كiتاپتى شىعارۋشىلار كەسكەنتەرەكتiڭ ورنىنا قازاقتان شىققان بەلگiلi بەكەجان باتىردى قويا سالدى. 

ءسابيت جولداسوۆ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور