ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بارلىق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناسىن دۇرىس جولعا قويا ءبىلدى جانە ءوزارا تۇسىنىستىك ورناتۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالدى. قازاقستان قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ەرەكشە باستامالارىمەن الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا بەدەلىن العاشقى كۇندەردەن جينادى. وعان ەڭ ءبىرىنشى دالەل رەتىندە ەلباسى ن.نازاربايەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سسرو قۇلاعان ساتتەن باستاپ-اق ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋىن ايتۋعا بولادى. سەمەي جەرىندەگى اجداھا اپانى بولعان پوليگوندى جابۋ ارقىلى قازاق ەلى ءوزىنىڭ كەڭەستىك توننان شىقسا دا، جاڭاشا ساياسي فورماتتا ءومىر سۇرە الاتىن جانە بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە قادام باسۋى الەم ەلدەرىن تامساندىردى. بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن ەلىمىز سول كەزدەن باستاپ-اق كوپتەگەن بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا ۇيىتقى بولا ءبىلدى. تمد ەلدەرى بويىنشا بۇل تاۋلى قاراباق، پريدنەستروۆە سياقتى قاقتىعىستار بولسا، حالىقارالىق ماسشتابتا تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ، سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنداعى ازاماتتىق سوعىستى توقتاتۋ جونىندەگى استانا پروسەستەرىن اتاپ وتسەك بولادى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ 1992 جىلى قازان ايىندا العاش رەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن العاش رەت سويلەگەن سوزىندە پلانەتامىزداعى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتىپ، ونىڭ ىشىندە ازيا قۇرلىعىنداعى قاۋىپسىزدىككە دە جەتە ءمان بەرۋىمىزدى باسا ايتقان ەدى. ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ تۋرالى باستاما ءبىزدىڭ ەل باسشىلىعى تاراپىنان سول كەزدە كوتەرىلدى. جىلدار وتە كەلە قازاقستاننىڭ تاباندىلىعى ارقاسىندا اتالعان كەڭەس 2002 جىلى العاشقى ءسامميتىن وتكىزىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وزىندىك ورنى بار ۇيىمعا اينالدى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ مۇشەلىگىندە ءازىربايجان، قىرعىزستان، وزبەكستان، رەسەي، تاجىكستان سياقتى تمد ەلدەرىمەن قاتار ازيانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى بار. ۇيىمنىڭ شەشىم قابىلدايتىن جوعارى ورگانى ءتورت جىلدا ءبىر باس قوساتىن مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەت باسىلارىنىڭ سامميتىندە ايماقتىق عانا ەمەس الەمدىك دەڭگەيدەگى كوپتەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلىپ جانە شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان باستاپ حالىقارالىق باسقا دا مەكەمەلەرمەن تىعىز قارىم قاتىناستا جۇمىس ىستەپ جاتقان اتالمىش ۇيىمنىڭ حاتشىلىعى استانا قالاسىندا ورنالاسقان.

1973 جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) قازاقستان 1992 جىلدىڭ قاڭتارىندا-اق مۇشەلىككە كىردى. ءبىراق بۇل قۇجات جۇزىندەگى فورمالدى عانا دۇنيە بولعانمەن، ونىمەن سەنىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋ كوپتەگەن جىلداردىڭ ەنشىسىندە بولدى.

ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرگەننەن كەيىن حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى مەن ەقىۇ-نىڭ باسقا قۇجاتتارى نەگىزىندە قالىپتاسقان قاعيداتتاردى قالىپتاستىرۋ مەن ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەل باسشىلىعى ءوز اتىنان ۇسىنىستار بەرىپ، باستامالار كوتەردى. ول قانداي باستامالار ەدى؟ ۇيىمعا كىرگەن سول 1992 جىلى فينليانديادا وتكەن باسقوسۋدا ەلباسى ن.نازاربايەۆ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تەك ەۋروپا عانا ەمەس ازيا قۇرلىعىنا دا بايلانىستى ەكەنىن ايتىپ، جالپى «باتىس-شىعىس» جانە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» دەگەن ۇعىمداردى بولمەي-جارماي ءبىرتۇتاس قاراۋدى ۇسىندى. ەكىنشى ۇسىنىس رەتىندە ەقىۇ اياسىندا جۇزەگە اسقان تاعى ءبىر سالماقتى وي، ول جوعارىدا ايتىپ وتكەن ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. ءۇشىنشى ۇسىنىس رەتىندە قازاق ەلىن ازيا قۇرلىعى بويىنشا وزىندىك بەيبىت كەلىسسوزدەر الاڭىنا اينالدىرىپ، قاشاندا بارلىق ەلدەر مەن حالىقتارعا تالقىلاۋ مەن پىكىر الماسۋلار ءۇشىن ەسىگىمىز اشىق ەكەندىگىن ايتقانىمىز بولدى. ءتورتىنشى وي – ول ازيا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن بەيبىر قاتار ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءىس-شارالار اتقارۋ. بۇل كەيبىر باتىس ەلدەرىنىڭ شىعىستى «يسلام فۋندامەنتاليزمىنىڭ» قاۋىپ-قاتەرى داميتىن ايماق رەتىندە قارايتىن زاماندا اسا قاجەتتى ىنتىماقتاسۋ كەرەكتىگىنەن تۋعان وي بولاتىن. بەسىنشى ۇسىنىس ەقىۇ ايماقتىق ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستار جاساۋ ارقىلى تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ تۋرالى بولدى. سول كەزدەگى حەلسينكيدە وتكەن كەزدەسۋ قازاقستاننىڭ وسىنداي ۇسىنىستارى ارقاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جاڭا بەلەستەرى اشىلىپ، الىپ-قوسپاسىز ايتقاندا، ول جاڭاشا جۇمىس فورماتىنا كوشىپ، حالىقارالىق قاتىناستار جاڭاشا تۇرگە ەنگەن ەدى.

الەمنىڭ بەلدى 56 ەلى مۇشە بولىپ وتىرعان ۇيىمنىڭ ءار سامميتىنە ءبىزدىڭ ەل اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ وتىردى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە 2010 جىلى وسى حالىقارالىق ۇيىمعا باسشىلىق جاساۋ تاپسىرىلدى. ۇيىمنىڭ ءسامميتى 1999 جىلدان بەرى وتپەي قالعان ەدى. سول سەبەپتى قازاقستان بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا 2010 جىلى 1-2 جەلتوقساندا كەزەكتى باسقوسۋ ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. كەزدەسۋگە بۇۇ مەن ەقىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىمەن قاتار، 38 ەلدىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى مەن مۇشەلەرى، سونداي-اق وڭىرلىك ۇيىمدار وكىلدەرى قاتىسىپ، ۇلكەن پىكىرتالاس الاڭى رەتىندە كوپتەگەن ويلار مەن يدەيالار ايتىلدى. الەمدە ءتۇرلى دەڭگەيدە بولىپ جاتقان قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جانە سوعىسۋشى ەلدەر مەن تاراپتاردى بەيبىت كەلىسسوزدەرگە شاقىرۋ سياقتى ۇلكەن ماسەلەلەر تالقىلاندى. ازيا قۇرلىعىندا تالاي جىلداردان بەرى جاعدايى تۇراقسىز بولىپ كەلە جاتقان اۋعانستان تۋرالى دا اڭگىمەلەر ءوربىپ، ۇسىنىستار ايتىلدى.

1992 جىلى قۇرىلعان ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىمى ۇيىمىنا بيىل قازاقستان ءتوراعالىق ەتۋدە. كەڭەستىك وكىمەت قۇلاعاننان كەيىن بۇرىنعى وداق كەڭىستىگىندە اسكەري قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇردى. سول جىلى 15 مامىردا وزبەكستان استاناسىندا قۇرىلعان بۇل ۇيىم تمد ەلدەرىنىڭ اسكەري-ساياسي وداعى بولىپ تابىلادى. سوسياليستىك لاگەر قۇلاعاننان كەيىن الەم ءبىر پوليارلى جاعدايدا قالعان ەدى. سول سەبەپتى دە تمد ەلدەرى كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىندەگى اسا ماڭىزدى بولعاندىقتان ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى زاڭدى قۇبىلىس بولدى. ءبىراق مۇشەلىكتە بولعان رەسەي، بەلورۋسسيا، ارمەنيا، قىرعىزستان، تاجىكستان، ءازىربايجان، گرۋزيا جانە وزبەكستان ەلدەرىنىڭ سوڭى ۇشەۋى 1999 جىلى، وكىنىشكە قاراي ۇيىمنان شىعىپ كەتتى.ونىڭ ارى قاراي جۇمىسىنىڭ توقتاماي ءارى شاتقاياقتاماي جۇرۋىنە قازاقستان ءوز تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ كورسەتىپ، ىقپالداستىق ەتۋدە.

ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر، ىشكى جانە سىرتقى ورىن الۋى مۇمكىن قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ، ەكسترەميزممەن مەن تەرروريزممەن كۇرەسۋ، حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ سياقتى ءىرى ماڭىزدى ماسەلەلەرمەن اينالىسۋدا ەلىمىز اتسالىسىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان ارىپتەس ەلدەرمەن بىرلەسكەن كوپتەگەن اسكەري جاتتىعۋلار مەن شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ءتوراعالىعى اياسىندا بيىل 23 مامىردا ەلوردادا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ءوتتى. ەندىگى ءتوراعالىق ەتەتىن كەزەكتى قىرعىزستانعا بەرە وتىرىپ، ەلىمىز ۇيىمداعى بەلسەندى قىزمەتىن جالعاستىرا بەرەدى.

قازاقستان باسشىلىعى ءوز وتانىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى بولسىن، ايماقتىق تىنىشتىق بولسىن، الەمدىك ماسشتابتاعى بەيبىتشىلىك ماسەلەلەرى بولسىن ۇردىستەردەن قالىس قالماي وزىندىك ەرەكشە ورنى بار مەملەكەت رەتىندە كورىنە بەرەدى.

سەرىكقازى  كوكەناي