بۇگىندە ءبىرقاتار ساراپشىلار ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قاتىستى ءتۇرلى بولجامداردى ايتىپ قالادى. بۇل رەتتە «الداعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى كەرى كەتە باستايدى. ءتىپتى 90-شى جىلدارداعى توقىراۋدى قايتا باستان كەشەمىز" دەيتىندەر دە بارشىلىق.

ماسەلەن، وتكەن اپتادا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە  دامۋ بانكىنىڭ ساراپشىلارى «ەندىگى ءبىر 10 جىلدا قازاقستاننىڭ مۇنايىنان تۇسەتىن ءتۇسىم ازايىپ، ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەندەپ، حالىقتىڭ تاپقان تابىسى كەمىپ، ەكونوميكا قۇلدىرايدى» دەگەندى اشىپ ايتتى. بانكتىڭ العا تارتقان مالىمەتىنشە، الداعى 10-20 جىلدا ءتىپتى قازاقستاننىڭ بيۋدجەتى ەكى ەسەگە كەمىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ال  مۇنداي بولجامدار شىندىققا جاناسا ما؟!

ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل بولجامداردىڭ جانى بار. ءبىزدىڭ تەك مۇنايدان تۇسەتىن تۇسىمگە عانا يەك ارتۋىمىزدىڭ سوڭى وسىنداي توقىراۋعا اپارۋى بەك مۇمكىن. بۇل رەتتە «قازاقستان مەنەدجمەنت» ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى عاليا قاسىمحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ كوزدەرىن وزگەرتۋ قاجەت. ول ءۇشىن، ارينە، تابىس كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت بولادى.

«توقسانىنشى جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قيىنشىلىقتارىن عانا كوردىك. ال ەندى ءبىر توقىراۋ بولاتىن بولسا، بىزگە ەس جيناۋ قيىن بولادى. سەبەبى توقسانىنشى جىلدارى ءبىز يپوتەكالىق داعدارىس دەگەندى بىلمەدىك. ول كەزدەرى جۇرت قازىرگىدەي نەسيە الۋ، قوماقتى كولەمدە بانكتەرگە قارىز بولۋ دەگەندى بىلمەدى. ءقازىر جەكەلەگەن تۇلعالاردان باستاپ، قۇرىلىس كومپانيالارى، جەكەمەنشىك سەرىكتەستىكتەر، الپاۋىت كومپانيالار بارلىعى نەسيەگە باتىپ وتىر. نەسيە ساياساتىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى، بيۋدجەتتى تەك مۇنايدان تۇسەتىن تۇسىمەن عانا ولشەۋ، وتاندىق وڭدەۋشى سالانىڭ تۇنشىعىپ جاتۋى مۇنىڭ بارلىعى ەكونوميكاعا ۇلكەن ءقاۋىپ. سوندىقتان بولاشاقتا ءبىز ءۇشىن بيۋدجەتكە تۇسەتىن تابىس كوزىن ءارتاراپتاندىرۋ ماڭىزدى بولماق»،-دەيدى ەكونوميست-ساراپشى عاليا قاسىمحانوۆا.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى ءقازىر جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ. تەك مۇناي-كەن بارلاۋ وندىرىسىنە عانا يەك ارتا بەرمەي وتاندىق ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ءتۇسىمىن ارتتىرۋ داعدارىستان قۇتقاراتىن بولادى. بۇدان سوڭ مۇنايدان تۇسكەن ءتۇسىمدى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك.

«مۇنايدان تۇسكەن ءتۇسىمدى حالىقارالىق ءتۇرلى شارالار وتكىزۋگە نەمەسە جيىندار، باسقوسۋلار ۇيىمداستىرۋعا جۇمساعاننان گورى ەكونوميكالىق ينۆەستيسيا رەتىندە اۋقىمدى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمساعان ءجون» دەيدى مامان.

سونداي-اق ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور اتامۇرات شامەنوۆ تە بولاشاقتا وتاندىق ءوندىرىستىڭ داعدارىسقا شىداس بەرۋ يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەتتىگىن باسا ايتىپ وتىر. بۇل رەتتە مامان قاجەتسىز سالالارعا سۋبسيديا بولە بەرۋدى دوعارىپ، بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.

«سۋبسيديا بار جەردە ۇرلىق بار. ول كوررۋپسياعا جول اشادى. سوندىقتان   مىناداي داعدارىس كەزىندە بيۋدجەت قارجىسىن ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن تەگىن قاراجات ءبولۋدى توقتاتۋ كەرەك، ءبارىنىڭ قايتارىمى بار. مۇمكىندىگىنشە ۇزاق مەرزىمگە، «كانيكۋلمەن» بەرىلگەننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بار جانە ول ءتيىمدى بولماق. بۇل رەتتە فيۋچەرلىك كەلىسىمنىڭ كەلەشەگى بار. اگرارلىق ساياسات تاعام وندىرۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. سالماقتى جەرگىلىكتى اكىمدەرگە سالۋ كەرەك. ساعىم قۋعاندى قويىپ، ولشەمى بار تالاپتار قويىلۋى كەرەك. بۇل رەتتە جاڭا ينۆەستيسيالىق قادامدارعا بارۋ كەرەك»،- دەدى ەكونوميست-عالىم اتامۇرات شامەنوۆ.

عالىمنىڭ بايىپتاۋىنشا، بىزگە ءقازىر ەكونوميكالىق باقىلاۋدان بولەك سەرگەكتىك پەن  سىلكىنىس كەرەك.

«سىلكىنىس كەرەك. مۇنى بيولوگيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرەيىن. ەگەمەندىگىمىزگە 26 جىل تولدى. ال بۇل ەكىنشى مۇشەل. مۇشەلدە قان وزگەرەدى، ادامنىڭ اعزاسى جىلاننىڭ قابىعىن تاستايتىن سياقتى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. سول سياقتى بىزدە دە  كونستيتۋسيالىق رەفورما جاسالدى. ەلباسى كونستيتۋسيالىق رەفورماعا سايكەس سالماقتى ءۇش بيلىككە سالدى. ءبىراق سولاردىڭ جۇلقىنا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورمەي تۇرمىز. اسىرەسە پارلامەنت تاراپىنان ۇكىمەت جۇمىسىن باقىلاۋ جوقتىڭ قاسى. بار بولسا دا جاريالانىمدىق جوق. سوندىقتان وسى ماسەلەلەرگە بارىنشا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ءار سالادا اشىقتىق، تالداۋ، تياناقتىلىق بولعاندا ەلدىڭ دە بولاشاعى جارقىن بولماق. ەندەشە اتقارۋشى بيلىك وسى ماسەلەلەرگە ءمان بەرىپ حالىقپەن ەتەنە ارالاسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سوندا حالىق تا بولاشاعىنا الاڭداماي، سەنىمدى ءارى وركەندەگەن ەل بولار ەدىك» دەيدى عالىم اتامۇرات شامەنوۆ.

سونىمەن، ماماندار العا تارتىپ وتىرعانداي، بىزگە توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋدى باستان قايتا كەشپەۋ ءۇشىن  مىناداي ۇسىنىستارعا  نازار اۋدارعان ابزال:

ا) بيۋدجەتكە تۇسەتىن تابىستى ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت.
مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋدى دامىتۋ قاجەت. بۇل رەتتا التىن-كۇمىس، رۋدا، ۋران ءوندىرۋ ىستەرى قارقىنداپ دامۋى قاجەت. جاڭا تەحنولوگياعا جۇگىنە وتىرىپ، ءاربىر سالادا جاڭالىق اشۋعا بەيىمدەلىپ، نانو-بيوتەحنولوگيالاردىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋ قاجەت بولادى.

ءا) الىپساتارلىق ەكونوميكادان ارىلۋ كەرەك. مۇنداي ەكونوميكا يمپورتقا تاۋەلدى. سوندىقتان وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ جاعىنا باستى نازار اۋدارعان ابزال.

ب) جەردى دۇرىس پايدالانۋ جوبالارىن قولعا الۋ كەرەك. ەلدەگى جايىلىمدىق جەرلەر، ەگىستىك جەر، بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ ءقازىر وتە ماڭىزدى. جەردى شارۋالارعا ارزان نەسيەمەن بەرۋ جاعى ويلاستىرىلۋى ءتيىس. جەرسىز جۇرگەن شارۋالاردى جەرمەن قامتۋ ءقازىر وزەكتى بولىپ وتىرعان تۇس.

ۆ) ءار سالاعا شەتەلدەن ساراپشىلاردى تارتىپ وعان قىرۋار قارجى جۇمساۋدى شەكتەۋ كەرەك. بۇل ارادا وتاندىق عالىمدارىمىزدىڭ ويىنا جۇگىنۋ تيىمدىرەك بولادى. سەبەبى شەتەلدەن كەلگەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ اۋراسىن، ەكونوميكالىق قابىلەتىن ناقتى بىلەدى دەپ ايتۋ قيىن.

گ) يسلام بانكينگ جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت. بۇل كوپتەگەن وتاندىق ءوندىرىستىڭ دامۋىنا جول اشاتىن مۇمكىندىك. پايىزسىز قارجى الىپ، ونى ءبولىپ-بولىپ قايتارۋ قاي كەزدە دە ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى.

د) قازاقستان ءوز مۇددەسىن، ءوز تالاپ تىلەگىن قويا ءبىلۋى كەرەك. اسىرەسە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەگەندە.

«مىنە، ەكونوميكالىق داعدارىستان وڭاي شىققىمىز كەلسە،  ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ۇسىنىستار ەسكەرىلۋى ءتيىس. ولاي ەتپەسەك، ەڭسە تىكتەۋ قيىن بولادى. بۇل ۇسىنىستار ەسكەرىلسە  كەز كەلگەن داعدارىسقا شىداس بەرۋگە مۇمكىندىك اشىلار ەدى» دەيدى ماماندار.

قارلىعاش زارىققان قىزى