ولاردىڭ ۇلتى بiر بولعانمەن وي-تانىمى، قوعامعا كوزقاراسى ءارتۇرلi. ويتكەنi ورتا بولەك. حاياكاۆا ميچيكو — كiتاپحاناشى، جولداسى جاپون، كوندوۋ ياسۋكو — اعىلشىن تiلiنiڭ مامانى، جولداسى قازاق. ۋلليام كەيكونىڭ ماماندىعى ەسەپشi، انگليا ازاماتىمەن تۇرمىس قۇرعان. ال تاكاداما يۋكيدiڭ كۇيەۋi جاپون، ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل. جاپون حانىمدارىمەن اڭگiمەمiز بىلاي ءوربiدi:
قازiرگi زامانعى جاپون ايەلدەرi ءۇشiن وتباسى ماڭىزدى ما، الدە كارەرا قىمبات پا؟
ميچيكو:
— قازiرگi جاپون ايەلدەرiنiڭ اراسىندا جۇمىس iستەي ءجۇرiپ، وتباسىنا جاقسى جاعداي جاسايتىندارى بار. نەگiزiنەن ايەل ادام ءۇشiن وتباسى ءبارiنەن قىمبات بولعانمەن زامانعا ساي جۇمىسقا بار كۇشiن جۇمساۋ جاپونداردىڭ ادەتi. مەن وتباسىمنان بۇرىن قىزمەتiمدi ارتىق سانايمىن.
ياسۋكو:
— قيىن سۇراق ەكەن. ارينە اركiمنiڭ ءوزiنە بايلانىستى عوي. قىزمەت بابىندا اتقارىلاتىن iستەر جاندى القىمعا الىپ تۇرعان كەزلدە ءۇي-iشiن ويلاۋعا مۇرشاڭ بولمايتىن كەزدەر بولادى. بiراق قىزمەت تiرشiلiك ءۇشiن قاجەت دەسەك تە «جۇمىس، جۇمىس« دەپ شاپقىلاي بەرمەي، جانۇياعا دا كوڭiل ءبولۋ كەرەك. ماسەلەن، مەن قىزمەتiمنەن بۇرىن وتباسىن بiرiنشi ورىنعا قويار ەدiم.
كەيكو:
— جانۇيانىڭ ماسەلەلەرi شەشiلمەي جاتقان كەزدە جۇمىسىڭ دا ونبەيدi. قازiرگi زاماننىڭ ايەلدەرi وتباسىن دا، قىزمەتiن دە قادiرلەپ، ەكەۋiن تەڭ ۇستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمiن. ايەلدiڭ جۇمىسىنىڭ ءجۇرiپ تۇرۋىنا وتباسىنداعى جاعداي تiكەلەي اسەر ەتەدi.
تاكاداما:
— بۇگiنگi زامانعى جاپون ايەلدەرi ءوز ءومiرiنە ءوزi جاۋاپتى، تولىعىمەن ەركiندiككە يە جاندار. «مەن وتباسىم ءۇشiن جۇمىس iستەيمiن» دەيتiن ايەلدەرمەن قاتار بار كۇش-قۋاتىن تەك جۇمىسقا ارناعان حانىمدار دا بار. دەگەنمەن، ايەلدەر جانۇيا مەن جۇمىستى بiر-بiرiنەن ءبولiپ جارماي، تەڭ ۇستاۋ كەرەك قوي.
قازiر دۇنيەجۇزi بويىنشا ايەلدەردiڭ ساياسي بەلسەندiلiگiن ارتتىرۋ ماسەلەسi جان-جاقتى كوتەرiلۋدە. كوپتەگەن ەلدەردە كەلiنشەكتەر جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇر. سiزدەر بۇعان قالاي قارايسىزدار؟
ميچيكو:
—جاپونيادا جوعارى لاۋازىم يەلەرiنiڭ ءبارi ەرلەر. ەرتە كەزدەن باسشىلىق قىزمەت ايەلدەرگە جۇكتەلمەگەن. قازiر دە سولاي. جاپون ايەلدەرi ساياسي جاعىنان بەلسەندi بولۋعا ۇمتىلمايدى دا.
كەيكو:
— شۆەسيا، نورۆەگيا سياقتى مەملەكەتتەردە ەرلەر مەن ايەلدەردiڭ تەڭدiگi دەگەن ماسەلە شارىقتاپ تۇر. جاپونيادا جاعداي باسقاشا بولعانمەن، زاماننىڭ وزگەرiسiمەن بiرگە ەرلەر مەن ايەلدەرگە بارلىق جاعىنان تەڭ قۇققىق بەرiلگەن. قازiرگi ايەلدەردiڭ جوعارى قىزمەتتە وتىرۋىنا مۇمكiندiك بار. بiراق «باسقارۋشىلىق قىزمەتتە تەك ەرلەر وتىرۋى كەرەك» دەگەن ۇعىم بەرiك ورناعان.
ازيا مەملەكەتتەرiندە ەرلەر مەن ايەلدەردi تەڭەستiرۋ يدەياسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. جاپون ۇعىمىنداعى گەندەرلiك ساياسات دەگەن نە؟
ميچيكو:
— جاپونيادا گەندەرلiك ساياسات دەگەندi ەشكiم اۋزىنا المايدى. «ەرلەر مەن ايەلدەردiڭ جۇمىسقا قابىلدانعاندا جانە ەڭبەك جاعدايىنداعى تەڭ قۇقىقتىعى» دەگەن زاڭ بار. ياعني، ادام بەلگiلi بiر قىزمەتكە الىنعاندا «ايەل»، «ەر» دەپ بولمەي، تەڭ قۇقىقتىق جاعدايدا قابىلدانادى.
ياسۋكو:
— قازiرگi كەزدە بالا باعىپ ۇيدە وتىرعان جاپون ايلەدەرi وتە كوپ. ەگەر سول ايەلدەردەن «جۇمىس iستەگiڭ كەلە مە؟« دەپ سۇراساڭىز، كوبiسi «ءيا» دەر ەدi. اتا-ەنەدەن بولەك تۇراتىن وتباسىلاردا كەلiنشەگi قىزمەتكە تۇرعىسى كەلسە دە، بالاسىن باعاتىن كiسi بولماعاندىقتان امالسىز ۇيدە وتىرۋعا تۋرا كەلەدi. الايدا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەن جاپون ايەلدەرiنiڭ كوبiسi باس تارتارى ءسوزسiز. جالپى جاپون ايەلدەرi ساياساتقا ارالاسىپ جاتقانىن كورمەپپiز.
تاكاداما:
— بۇل ەرلەر مەن ايەلدەر تەڭەسكەن زامان عوي. 1960-1980 جىلدارداعى جاپون قوعامى «ەر ادام تۇزدە، ايەل ادام ۇيدە» دەگەن پرينسيپتi ۇستاندى. جاڭا عاسىرعا اياق باسقان كەزدەن بەرi كوزقاراس وزگەرiپ، ايەلدەر دە ەرلەرمەن قاتار قوعامدىق جۇمىستاردى اتقارۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمعا كوشتiك. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ايەلدەردiڭ سانا-سەزiمi دە وزگەرۋدە.
ياسۋكو، سiزدiڭ جولداسىڭىز قازاق. قازاققا كەلiن بولۋ وڭاي ما؟
ياسۋكو:
— قيىن. كوپ قوناق شاقىرىپ، مول اس ءازiرلەۋ كەرەك. شايدى دۇرىس قۇيىپ بەرمەسەڭ تاعى بولمايدى. جاپونيادا ۇيدە تاماق ءازiرلەۋگە ۋاقىت كوپ كەتەتiندiكتەن ءۇي يەسi قوناق كەلگەندە مەيرامحاناعا اپارۋعا تىرىسادى. ال قازاق وتباسىندا 10-15 ادامعا تاماق پiسiرۋ كەرەك. راس، ەجەلگi جاپونيادا دا سولاي بولعان. اجەلەرiمiز بارلىق استى قولدان ءازiرلەگەن. بiز دايىن فابريكاتتارعا ۇيرەنiپ الدىق قوي. قازاقتىڭ قوناق كۇتۋ ءداستۇرiنە ءالi ۇيرەنە الماي ءجۇرمiن. بiراق قوناقتى كوپ شاقىرۋ وتە ماڭىزدى ءارi جاقسى iس دەپ بiلەمiن.
كۇيۋىم ەكەۋمiز جاپونيادا بiرنەشە جىل تۇرعاندا جاپوندىق ءومiر سالتىن ۇستاندىق. قازاقستانعا كەلگەن سوڭ قازاقي ءومiر سالتىنا بەيiمدەلۋگە تۋرا كەلدi. مەن قازاقي ورتاعا بەيiمدەلسەم، قايىن جۇرتىم دا ريزا بولادى عوي.
ۇيدە قاي تiلدە سويلەسەسiزدەر؟
— 100 پايىز جاپون تiلiندە. مەن قازاق تiلiن ءالi بiلمەيمiن عوي.
كەيكو، سiزدiڭ جولداسىڭىز اعىلشىن ازاماتى. وتباسىڭىزدا قاي مەنتاليتەت بيلiك قۇرعان، شىعىستىق پا، الدە باتىستىق پا؟
كەيكو:
— قوس مادەنيەتتi قاتار ۇستانىپ وتىرمىز. جولداسىم ەكەۋمiز اعىلشىن تاعامىن دا، جاپون تاعامىن دا تۇتىنا بەرەمiز. تiلiمiز دە ارالاسىپ كەتتi. كۇيەۋiم جاپون تiلiن بiلەتiندiكتەن اعىلشىن ءسوزi ەسiمە تۇسپەگەن كەزدە جاپونشا ايتا سالامىن. بiر قىزىعى ەكەۋمiز انگليادا تۇرعاندا نەگiزiنەن اعىلشىن تiلiندە سويلەستiك. ال جاپونيادا مەنiڭ انا تiلiمدە سويلەستiك. بiز اعىلشىن تiلiن دە، جاپون تiلiن دە ۇمىتىپ قالماۋ ءۇشiن قاتار قولدانامىز.
باسقا ەلدiڭ ازاماتىمەن نەكەگە تۇرۋ ماسەلەسiنە ۇلكەندەر جاعى قالاي قارادى؟
ياسۋكو:
— مەنiڭ اتا-انام قازاق جiگiتiنە تۇرمىسقا شىعۋىما قارسى بولمادى. ارينە، بەيتانىس ەلدەگi ءومiرiم قالاي بولادى؟ دەپ قوبالجىعانىم راس.
ەيكو:
— مەنiڭ شەت ەلگە كۇيەۋگە شىعۋىما اكە-شەشەم قارسى بولدى. «تiلi جات، تiرشiلiگi بوتەن، جات ورتادا قالاي ءومiر سۇرەسiڭ؟» دەدi انام. بولاشاق قۇداسىممەن كەزدەسiپ، مەنiڭ انگلياداعى ءومiرiمە قاتىستى ماسەلەلەردiڭ باسىن اشىپ العاننان كەيiن كەلiسiمiن بەردi.
كەشەگi جاپون ايەلi مەن بۇگiنگi جاھاندانۋ زامانىنداعى جاپون ايەلi. ايىرماشىلىق بار ما؟
تاكاداما:
— ەڭ الدىمەن ۇلتتىق كيiمنەن الشاقتادىق. اجەلەرiمiز كيگەن كيمونونى بiز كيمەيمiز. سودان سوڭ ۇلتتىق شاش ۇلگiسi وزگەردi. قازiرگi ايەلدەردiڭ اراسىندا ءداستۇرلi كيمونونى قالاي كيۋدi بiلمەيتiندەر بار. كيمونونى كيۋدiڭ ءوزi كۇردەلi پروسەسس. سوندىقتان توكيو سياقتى iرi قالالاردا كيمونو كيۋدi ۇيرەتەتiن كۋرستار جۇمىس iستەيدi.
ياسۋكو:
— قازiرگi جاپون ايلەدەرiنiڭ ءوز ەركiندiگi ءوزiندە. بۇرىن تۇرمىسقا شىققان سوڭ ءۇي شارۋاسىن تۇگەلiمەن ءوزi اتقارۋى كەرەك، كوپ بالا تۋۋ قاجەت بولسا، بۇل كۇندە وتباسىن قۇرماساڭ دا بولادى. تۇرمىسقا شىققان سوڭ بالا تۋاسىڭ با، تۋمايسىڭ با، ءوز ەركiڭ.
كۇيەۋiڭiز قانداي تاعامدى ۇناتادى؟
ميچيكو:
— جولداسىم جاپون بولعانمەن ءسۇيiكتi اسى — جۇڭگو تاعامدارى.
تاكاداما:
— جولداسىم اۋىلدا تۋىپ - وسكەندiكتەن ياكيزاكانا، ميسوشيرۋ، كارەرايسۋ سكۋمونو سياقتى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق تاعامداردى جاقسى كورەدi.
ياسۋكو:
— ءسۇيiكتi تاعامدارى كوپ قوي. ءاسiرەسە جاپون ءمازiرiن ۇناتادى. بiز قىزمەت بابىمەن جاپونيادا ءتورت جىل تۇردىق. جولداسىمنىڭ جاپون تاعامىنا ۇيرەنiپ كەتكەنi سونشالىق قازاقستانعا كەلگەندە پىسكەن ەتكە قاراي الماي قالعانى بار.
كەيكو:
— جولداسىم ەتكە قۇمار. كاۋاپ، كارە سياقتى ءارتۇرلi ۇلتتاردىڭ ەتتەن جاسالاتىن تاعامدارىن جاقسى كورەدi. جاپون تاعامى باتپايدى دەسەم بولادى.
ەنەڭiزبەن تاتۋسىز با؟
ميچيكو:
— اتام دا، ەنەم دە جاپونيانىڭ ءسولتۇستiگiندەگi حوككايدودان. مەن تۇڭعىش كەلiنiمiن. جاپون ءداستۇرi بويىنشا ءۇي ۇلكەن ۇلدىڭ قولىندا بولۋى كەرەك، مۇراگەر دە سول، باسقا بالالارعا اقىلشى بولاتىن دا سول. بiراق مەنiڭ اتا-ەنەم ەركiندiكتi ءوز قولىمىزعا بەردi دە بiردەن بولەك شىعاردى. ەنەممەن اپتا سايىن تەلەفون ارقىلى سويلەسiپ تۇرامىن.
ياسۋكو:
— اتا-ەنەم قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرiن بەرiك ساقتاپ وتىرعان كiسiلەر. ەنەم ماعان بiردە بiر رەت، «بۇندا مىنانى بىلاي iستەيدi، سەن دە سول ۇلگiمەن ءجۇرۋiڭ كەرەك» دەپ نۇسقاۋ بەرگەن ەمەس. ولار مەنiڭ جاپون ەكەنiمدi جاقسى ءتۇسiنەدi. ەشقانداي قىسىم كورسەتكەن ەمەس. اتا-ەنەمنiڭ ماعان جاساپ وتىرعان قامقورلىعى، ىقىلاس، مەيiرiمi بولار، ءوزiمدi ەركiن سەزiنەمiن. وتە مەيiرiمدi، جاقسى ادامدار.
كەيكو:
— مەنiڭ ەنەم بiلمەگەن نارسەڭدi اياعىنا دەيiن بiلگiزبەي قويمايتىن كiسi. كەيدە قاسىنا شىقىرىپ الىپ، كۇنi بويى ۇيرەتۋگە بار.
تاكاداما:
— جالپى، ەنە مەن كەلiننiڭ اراسى وتە قيىن عوي. ال مەنiڭ اتا-ەنەم وتە مەيiرiمدi ادامدار ەدi. ەنەمنەن بiر قاتتى ءسوز ەستiپ كورمەپپiن. جاپون وتباسىندا ەنە مەن كەلiن اراسىنداعى كەلiسپەۋشiلiك ءۇي شارۋاسىنا قاتىستى تۋىندايدى. كەلiن تاماقتى ءوزiنشە ءازiرلەگiسi كەلەدi، ەنەسi وعان «بىلاي iستە» دەپ، ءوز دەگەنiمەن جۇرگiزگiسi كەلەدi. كەيدە اجىراسۋعا ەنەسi سەبەپ بولاتىن جاعدايلار كەزدەسiپ قالادى.
سiزدi نە تولعاندىرادى؟
ياسۋكو:
— بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشiن الاڭبىز. مەنiڭ 10، 12 جاستاعى ەكi قىز بالام بار. كەلەشەگiن كوزiمە ەلەستەتسەم، بويىمدى قورقىنىش بيلەيدi. جاپونيا، ەجەلگi توكۋگاۆا زامانىنا ورالماس، قازiر تازا كاپيتاليستiك ەل رەتiندە بەلگiلi عوي. ءوزiمiزدiڭ جاس كەزiمiزدi ەسكە الساق، ەرەسەك بالالار جاسى كiشiلەرiن جيناپ الىپ، ويناۋشى ەدi. قازiرگi بالالار وينامايدى. بار ەرمەگi كومپيۋتەر. سوندىقتان كاپيتاليزمنiڭ كەلەشەگi بۇلىڭعىر ما دەيمiن.
اڭگiمە-دۇكەن قۇرعان شارافات جىلقىبايەۆا
