ءار اۋىلدىڭ ءوز ازاماتى بولادى. ءار ەلدىڭ دە ءوز ازاماتى بولادى. الماتى وبلىسى اقسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى وسى ساپاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى.
«شالعايدا جاتقان ءبىزدىڭ اۋدانعا جۋرناليستەردىڭ ات ءىزىن سالماعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ەلدەگى وڭدى وزگەرىستەردى ءوز كوزدەرىڭىزبەن كورىپ قايتساڭىزدار قايتەدى؟» دەگەن ۇسىنىسىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى، تانىمال اقىن قورعانبەك امانجول، «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ، «قازاق ءۇنى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قۇلتولەۋ مۇقاش، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قاراگوز ءسمادىل، «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ اقپاراتتار ءبولىمىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى ميراس مۇقاش قۋانا قۇپ العان. سونىمەن اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانسۇگىروۆ ەلدى مەكەنىن بەتكە العان تىلشىلەر توبى الماتىدان ءتۇس اۋا شىعىپ، تۇندەلەتىپ دىتتەگەن جەرگە جەتتى. مەيمانداردى اقسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلبەك دالباعايەۆ باستاعان اۋدان اكتيۆى قارسى الدى. اكىمدىكتە وتكەن العاشقى جيىندا ادىلبەك ەگەۋبەك ۇلى اقسۋ اۋدانىنىڭ جالپى تىنىس-تىرشىلىگىمەن قىسقاشا تانىستىرىپ ءوتتى. «اۋدان اكىمىنىڭ اشىق ەسىك كۇنى» دەپ اتالعان اتالمىش جيىن بارىسىندا اقسۋلىقتاردىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اتقارىپ جاتقان وڭ ىستەرى، اۋدانداعى 17 اۋىلدىق وكرۋگتەرگە قاراستى 49 ەلدى مەكەندە تۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ، «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن اكسياعا وسى اقسۋ اۋدانىنان شىققان ازاماتتاردىڭ قالاي قاتىسىپ جاتقانى تۋرالى دەرەكتەرگە قانىقتىق. «مىڭ رەت ەستىگەنشە ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەگەن قاعيدا بويىنشا جۋرناليستەر قاۋىمى اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى يگى ىستەردى، ءبىرقاتار شارۋاشىلىقتار مەن جاڭادان اشىلعان ءوندىرىس ورىندارىن ارالاپ كوردى.
اماندىق باتالوۆ، الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى:
– بۇل – بابى مەن كۇتىمى جاراسسا مول ءونىم بەرەتىن وسىمدىك. مۇنى مول تاجىريبە جيناقتاعان شارۋاشىلىقتار جاقسى بىلەدى. بۇل داقىلدى ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. قىزىلشانىڭ قازىرگى سالماعى ەكى جارىم كەلى، ەندى ءبىر جارىم ايدان سوڭ بۇل كورسەتكىش ودان سايىن ارتادى دەگەن ۇمىتتەمىن. قانتتىلىعى دا جامان ەمەس. وسىعان قاراپ-اق كۇزدە بولجامداعى كورسەتكىشكە قول جەتكىزەمىز دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالىپ، تەحنيكالارمەن دە قامتاماسىز ەتىلۋدە. ەندى تەك ۇكىمەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان كومەكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ، جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وتكەن جىلى الماتى وبلىسىنا كەلگەن ساپارىندا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدى قايتا قولعا الۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتكەن بولاتىن. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ ءتاتتى ءتۇبىر ءوندىرىسىن جانداندىرۋعا باسا كوڭىل ءبولدى. كەزىندە كەڭىنەن وركەن جايعان وسى داقىلدى ءوسىرۋدى كاسىپ ەتىپ كەلە جاتقان شارۋاشىلىقتاردىڭ ايى وڭىنان تۋدى. بۇل داقىلدى وسىرگەندەرگە جيىن-تەرىن كەزىندە دە كومەك كورسەتىلەتىن بولدى. وعان 22 «كاماز» اۆتوكولىگى ساتىپ الىندى. شارۋاشىلىقتارعا قولداۋ-قارجى اتقارعان شارۋالارىنا قاراي بولىنەدى. ولاردىڭ ماۋسىمدىق جۇمىسىن ارنايى قۇرىلعان باقىلاۋشى توپ قاداعالايدى. القاپتىڭ ءار گەكتارىنا 60 مىڭ تەڭگەدەن سۋبسيديا بەرۋ قاراستىرىلعان.
– جوسپارىمىز بويىنشا ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 300 سەنتنەردەن ءونىم الۋ ويدا بار. سوندا 120 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى ءوسىرىلۋى ءتيىس. بۇل وبلىسىمىزدى قانتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ابدەن جەتەدى. ءتۇبىردى وسىرۋگە، كۇتىپ-باپتاۋعا، گەربيسيدتەر جانە پرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە، قايتا وڭدەۋ كاسىپورنىنا جەتكىزىلۋىنە دەيىن قولداۋ كورسەتەمىز. تاسىمالدايتىن تەحنيكالار نەگىزىنەن، اقسۋ، سارقان اۋداندارىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنا بەرىلەدى. ال كوكسۋ، قاراتال، ەسكەلدى اۋداندارى ءوز كۇشتەرىنە سەنىپ وتىر. القاپتاردى ارالاۋ بارىسىندا ءونىمنىڭ شىعىمدىلىعىن كورىپ قۋاندىق. ءقازىردىڭ وزىندە ءتۇبىردىڭ سالماعى 600-800 گرامعا جەتىپتى. كۇزگە دەيىن ءالى ۋاقىت بار. اۋا رايى قولايلى بولسا، قانت قىزىلشاسى ونىمدىلىگىنىڭ ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ دا كوڭىل كۇيى جوعارى. ءبىزدىڭ سوزىمىزگە سەنىپ، باستامامىزدى قولداپ، قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا قولعا العان ازاماتتارعا راقمەت. بولاشاقتا اتالمىش داقىل ءوسىرىپ، جەتىستىككە جەتكەندەردى ەرەكشە ماراپاتتايتىن بولامىز، – دەگەن ەدى ءبىر سوزىندە وبلىس اكىمى اماندىق عابباس ۇلى.
قانت قىزىلشاسى – جەتىسۋدىڭ ءتول داقىلى. بيىل وبلىستا ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋگە قايتادان دەن قويىلدى. بارلىعى 4 مىڭ گەكتار اۋماققا قىزىلشانىڭ تۇقىمى سەبىلىپ، ونى كۇتىپ-باپتاۋ ءۇشىن ماشينا-تراكتور ستانساسى قۇرىلدى. وندا 147 بىرلىك تەحنيكا بار. تالدىقورعان ءوڭىرى بويىنشا قىزىلشا وڭدەيتىن زاۋىت بالپىق بي كەنتىندە ورنالاسقان.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى دا قىزىلشا ءوندىرىسىن جانداندىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. بۇگىندە ينستيتۋت عالىمدارى داقىلدىڭ ون بەس ءتۇرلى بۋدانىن جاساپتى. سوڭعى بۋدانداستىرىلعانى «اقسۋ بۋدانى» دەپ اتالادى. بۇل ونىمدىلىگى جاعىنان شەتەلدىك سۇرىپتاردى باسىپ وزاتىن كورىنەدى.
اق پاراعىن تاريحتىڭ اقتارعاندا
«باتىر بولساڭ جاۋعا نايزاڭ ءتيسىن، باي بولساڭ ەلگە پايداڭ ءتيسىن» دەگەن بابالار ۇستانىمى بار. حالىق قازاققا ايگىلى مامان قاجىنى ءوز ورتاسى «مامان قۇت» دەپ اتاعان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە قاجى بىرنەشە جىل قاپال ۋەزىنىڭ توبە ءبيى بولعان. مامان بالالارىنىڭ ىشىندە ونىپ-وسكەنى – تۇرىسبەك پەن سەيىتباتتال. مامان ۇرپاعىنىڭ بارلىعى دا قازاق بايلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن العان. ءبىراق مالدىڭ سانىن مولشەردەن اسىرماي، ساۋدانىڭ كوزىن تاپقان. ءاندىجان، تاشكەنت قالالارىنا، قوياندى جارمەڭكەسىنە وتارلاپ قوي ايداپ، دۇكەن ۇستاپ، اينالما ساۋدا ارقىلى ءىرى بايلىققا قول جەتكىزگەن. اقسۋدا، قاراعاشتا دۇكەندەر اشقان اۋلەت اكەلەرى ماماننىڭ باستاماسى بويىنشا اقسۋ بەكەتىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا سۇتتىگەن دەگەن جەرگە ورنالاسىپ، قالاشىق سالعان. بۇل جەرگە العاش قىستاۋ ءۇي سالعان ماماننىڭ ۇلكەن بالاسى تۇرىسبەك.تۇرىسبەكتىڭ ىزىمەن مامان ۇرپاقتارى بىرتىندەپ بەس-التى بولمەلى توبەسى كوك قاڭىلتىرمەن جابىلعان اعاش ءۇي سالادى. جەمىس اعاشتارىن، تال-تەرەكتەردى، قاراعاشتاردى وتىرعىزادى. قاراعاش اتالعان وسى ەلدى مەكەندە 1899 جىلى تۇرىسبەك ءۇش كلاستىق مەكتەپ ءۇيىن سالدىرادى. ءۇش كلاستىق مەكتەپتە شاكىرتتەر ەسكى ەجىكتەپ وقۋ ادىسىمەن ءدىن-شاريعات، اپتيەك سۇرەلەرىن وقىپ ۇيرەنەدى. العاشىندا ەكى تاتار مولداسى ۇستازدىق ەتكەن مەكتەپ بىرتە-بىرتە كەرەگەسىن كەڭەيتەدى. 1905 جىلى ماماننىڭ بالاسى اراسان بولىسىنىڭ ءبيى سەيىتباتتال قاجى مەكتەپتى ۇلكەيتەدى. ونى ءتورت كلاستىق ەتىپ، ءدىني ساباقپەن قاتار جاڭا پاندەر ەنگىزەدى. مەكتەپ «مامان مەكتەبى» دەپ اتالىپ، وسى وقۋ ورنىنان ءبىلال سۇلەيەۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ قاناتتانىپ شىققان. مامانيا مەكتەبىنىڭ العاشقى ۇستازدارى مۇحامەتقالي ەسەنگەلدى ۇلى جانە ونىڭ زايىبى فاتيما حانىم ۋفادان كەلگەن. قارقارالى ۋەزىنەن مۇستاقىم مالدىبايەۆ پەن ونىڭ زايىبى اتاقتى ءانشى مايرا ءۋالي قىزىنىڭ بىرەر جىل قاراعاشتا ءىزى قالعانىن ايتقان ابزال. مامانيا شاكىرتتەرى اراسىنان ءبىلال سۇلەيەۆ، ورىنبورداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرسە، ءىلياس جانسۇگىروۆ مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستان سوڭ ماسكەۋدەگى جۋرناليستەر ينستيتۋتىنا تۇسكەن. بەيسەنباي كەلەسوۆ، مەيىرمان ەرمەكتاسوۆ، ايسەيىت باعراموۆ مەكتەپتەن سوڭ ۋفادا بىلىمدەرىن كوتەرگەن. مامان ۇرپاعى ىبىرايىم كازمينپروستى، سماقۇل، ءبيبىنۇر ساگۋ-دىڭ مەديسينالىق فاكۋلتەتىن، مۇحامەتراحىم تيميريازيەۆ اۋىلشارۋاشىلىق اكادەمياسىن، بيداحمەت، دوسمۇحامەت الماتىدان گيمنازيا ءبىتىرىپ، رەپرەسسياعا ۇشىراعانشا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. 1928 جىلى تۋعان ەلى – قازاعىنا جاقسىلىق ىستەۋدى مۇرات تۇتقان مامان ۇرپاعىنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، وزدەرى ورالعا، ورىنبورعا جەر اۋدارىلعان.
ۇلان-عايىر قازاقتىڭ دالاسىندا يگىلىكتى ءىستى قولعا العان مامان ۇرپاعىن الاشتىڭ ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى زور قۇرمەت تۇتقان. 1912 جىلعا دەيىن قازاقتىڭ ءتول ءالىپبيى بولماعانى، پارسى، اراب، تاتار جازۋلارىن پايدالانعانى بەلگىلى. وزگە ۇلت سوزدەرى قازاقتىڭ تىلدىك قورىنا ارالاسا باستاعانىن اڭداعان ۇلت جاناشىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اراب تاڭبالارىن قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەپ، تۇڭعىش ءالىپبي جاساعانى بەلگىلى. وسى توتە جازۋدى «مامانيادا» وقىعانداردىڭ ءبارى پايدالانعان.
مامانيا مەكتەبىندە 1913-1915 جىلدارى شاكىرتتەر سانى 200-گە جەتىپتى. تۇركيا، قازان، ۋفا، سەمەي، ورىنبوردان كەلگەن 16-17 ءمۇعالىم 4-5 جىلعا كەلىسىمشارت جاساپ، ءدارىس بەرگەن. ستامبۋلدان ءدىني جوعارى سەميناريانى بىتىرگەن فايىزراحمان جيھانداروۆ، كاير ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان، سەگىز ءتىلدى مەڭگەرگەن عابدولعازيز مۇساعالييەۆ، «عاليا» مەدرەسەسىن بىتىرگەن مۇحامەتقالي ەسەنگەلدين، فاتيما ەسەنگەلدينا، مۇستاقىم مالدىبايەۆ، مەيىرمان ەرمەكتاسوۆ ءتارىزدى ۇستازداردىڭ ءبىر مەكتەپكە جيناقتالۋى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مەكتەپتىڭ داڭقىن جەتىسۋ، سوسىن جالپاق قازاق دالاسىنا پاش ەتتى.
1916 جىلى قارجىلىق قيىندىقتارعا ۇشىراعان «قازاق» گازەتىن تاعى دا مامان ۇرپاعى قورعايدى. 1916 جىلعى 31 ناۋرىزداعى گازەت ماقالاسىندا گازەتكە دەمەۋشىلىك جاساعان تاڭىربەرگەن قاجى تۇرىسبەكوۆ – 429 سوم، ەسەنقۇل قاجى – 100 سوم، عاينيجامال ەسەنقۇل قاجى جاماعاتى – 100 سوم، ايتمۇحانبەت تۇرىسبەكوۆ 100 سوم، قوجاحمەت مامانوۆ 50 سوم، بايمۇحانبەت تۇرىسبەكوۆ 50 سوم، قۇدايبەرگەن تۇرىسبەكوۆ 20 سوم جانە باسقالاردىڭ كومەگىن اتاپ كورسەتىپ، بارلىعى 1274 سوم قىرىق تيىن جينالعانىن جاريالايدى.
قازاق رومانىنا قازاق اراسىندا تۇڭعىش بايگە وتكىزگەن تاعى دا مامان ۇرپاعى. 1913 جىلى، «قازاق» گازەتىندە ەسەنقۇل مامانوۆ قازاق رومانىنا 200 سوم بايگە تىگىپ، وسىنداي مەسەناتتىق جاسادى. «بۇل جولدى باستاپ شىعارىپ، كوپ اقشا جۇمساعان ادام شۆەد زاتىنان الفرەد نوبەل دەگەن ادام دەپ ايتساق، ونشا اداسا قويار ما ەكەنبىز؟!» – دەپ بۇل تۋرالى قۋانا جازدى «ايقاپ» جۋرنالى 1915 جىلعى 7-8 نومىرلەرىندە. بايگەگە تۇسكەن روماندارعا ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، مۇحامەتجان سەرالين، رايىمجان مارسەكوۆ، شاكارىم قۇدايبەردييەۆ، جاقىپ اقبايەۆ، نارمانبەت ورمانبەتوۆ، نۇرعالي قۇلجانوۆ سىندى قازاقتىڭ قايراتكەرلەرى مەن قالامگەرلەرى باعا بەرگەن.
«تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك»
قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ءترانسسىبىر ماگيسترالىنىڭ، دالىرەك ايتقاندا، ونىڭ «قازاقستاندىق» 190 شاقىرىمىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل جول اقسۋدىڭ ارىنى جەتپەسە دە اعىنى جەتكەن، ءىلياستىڭ دارىنى، مولىقبايدىڭ قوبىزىنىڭ سارىنى ەسكەن، ۇرپاعى وسكەن كيەلى اقسۋ جەرىنىڭ باتىس ايماعىنداعى قۇم دالانى باسىپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە تەمىرجول بويىنا شاعىن بەكەتتەر سالىنا باستادى. ءسويتىپ اقسۋ اۋدانىندا ماتاي، مولالى اۋىلدارى بوي كوتەردى. ماتاي ستانساسىنىڭ وتكەن جىلى 80 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى.
تەمىرجولعا قاتىستى تولاعاي تاريحتى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ىسىنە اقسۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى، اۋداننىڭ كوركەيۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسۋشى سابىر قادىر ۇلى تىكەلەي دەمەۋشىلىك جاسادى. ول اقسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى ابدەن توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ، قانشاما باسپاناسىز جۇرگەن جاندارعا قۋانىش سىيلاعان نار تۇلعالى ازامات. ءبىر كەزدەگى مامان اۋلەتى باستاعان مەسەناتتىق ءۇردىستى لايىقتى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان سابىر قادىرۇلىنا جەرلەستەرى ءدان ريزا.
اقسۋلىقتاردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان تاعى ءبىر شارۋاشىلىق – التىنارىق اۋىلىنداعى «اقسۋ اگروحولدينگى» ج ش س. اقسۋ اگروحولدينگى ءوندىرىپ وتىرعان ءونىمنىڭ ءبىرى – كارتوپ پەن پياز. ءبىز اگروحولدينگكە كەلگەندە، جۇمىسشىلار تۇقىمدىق كارتوپتى قويماعا جيناۋ ۇستىندە ەكەن. تۇقىمدىق كارتوپتى جينايتىن قويمانى شارۋاشىلىق باسشىلارى وزدەرى سالىپ، جان-جاعىن قىمتاپ، قىسقا ازىرلەپ قويىپتى. كارتوپتىڭ نەگىزگى سورتى گوللانديا مەن گەرمانيادان اكەلىنگەن. اگروحولدينگ باسشىسى تالعات جۋانىشيەۆ قازىرگى تاڭدا 60 گەكتار كارتوپ، 15 گەكتار پياز وندىرەدى. يزرايل تەحنولوگياسىمەن 15 گەكتار جەردى تامشىلاپ سۋارۋدا. ءاربىر گەكتاردان 400 سەنتنەر كارتوپ، 500 سەنتنەر پياز جيناپ وتىرعان شارۋاشىلىق باسشىسى تالعات جۋانىشيەۆكە بىرەر ساۋال تاستادىق.
– بيىلعى جىلى قانشا توننا ءونىم الدىڭىزدار؟
– بيىل قىرىق بەس توننا ءونىم جيناپ الدىق. 60 گەكتار جەرگە كارتوپ ەككەنبىز. قۇدايعا شۇكىر، بيىل ءونىم جاقسى. ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەردىڭ ارقاسىندا جاقسى ءونىم الدىق دەسەك تە بولادى.
– دايىن ءونىم قايدا وتكىزىلەدى؟
– بازارلارعا، وبلىس ورتالىقتارىنا، الماتى مەن استانا قالالارىنا دا ءبىزدىڭ ءونىمىمىز جەتكىزىلەدى. تالدىقورعاننىڭ ورتالىق بازارلارىنداعى كارتوپتىڭ دەنى ءبىزدىڭ ءونىم دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار. گوللانديادان ارنايى تراكتور الدىردىق. تەحنولوگيامىزدىڭ ءبارى جاڭا.
– الماتى وبلىسىنىڭ نەگىزگى كاسىءبىنىڭ ءبىرى – كارتوپ ەگۋ. باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن كاسىپكەرگە نە قاجەت؟
– اقسۋ اۋدانىندا كارتوپ ءوندىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىق «اقسۋ اگروحولدينگى» عانا. كارتوپتى ساقتاۋ ءادىسى ءبىزدىڭ حولدينگتە عانا بار.
–كارتوپتى ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
–جۇمىستى باستاعانىمىزعا ءتورت جىل عانا بولدى. بولاشاقتا ءونىمىمىزدى ەكسپورتتاۋ دا جوسپارىمىزدا بار. قويمانىڭ ورنالاسقان جەرىن بايقاعان شىعارسىزدار. كەڭەس وداعىنان قالعان ەسكى متم-نىڭ ورنى. قابىرعالارىنىڭ ءبارى ءمۇجىلىپ، قيراپ قالعان. قيراعان جەردى قايتا قالىپقا كەلتىرىپ، جان-جاعىن قىمتاپ، ىسكە اسىرىپ قويدىق. تۇقىمدىق ءونىمنىڭ ءبارى وسى قويمانىڭ ىشىندە ساقتالادى.
– نەگىزگى جۇمىس كۇشى اقسۋلىقتار ما؟
– جۇمىسشىلاردىڭ دەنى – اۋىل تۇرعىندارى. سىرتتان جالدامالى جۇمىسكەرلەر شاقىرمايمىز. جالپى، جۇمىسكەرلەر سانى – 115 ادام. ونىڭ ەلۋى – شتاتتا. كۇزدىك جيىن-تەرىن كەزىندە قوسىمشا جالدامالى جۇمىسشىلاردى پايدالانامىز. ونىڭ ءوزى اۋىلداعى اعايىندار. كۇندىگىنە –2 500 تەڭگە تولەنەدى. ەكى اۋىسىممەن جۇمىس اتقارادى.
– جالدامالى جۇمىسكەرلەرگە جالاقىنى قالاي تولەيسىزدەر؟
– ون كۇن سايىن قولما-قول اقشاسىن الىپ وتىرادى. جيىن بىتكەننەن كەيىن اۋىلداعى اعايىن ماساعىن تەرىپ الادى.
– كارتوپتىڭ نەگىزگى سورتى گوللانديادان اكەلىنگەن ەكەن. بۇل سورتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– گوللانديالىق سورتتار جاقسى ءونىم بەرەدى ءارى ۇزاق ساقتالادى. ءبىزدىڭ حولدينگ ەكى سورت بويىنشا ءونىم الادى. ەكەۋىنىڭ ءدامى ەكى بولەك، ءتۇرى دە وزگەشە.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قامقورلىق كورسەتىلدى
تاعدىر اۋىرتپالىعىنا تاپ بولعان جانعا قامقور بولۋ جاۋاپتى ءىس. اقسۋ اۋدانى بويىنشا 1575 مۇگەدەك ەسەپتە تۇر. ءى-ىى توپتاعى مۇگەدەكتەر سانى – 773، ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتەر – 659، 16 جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالالار سانى –143. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ دا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا، حالىقتىڭ وسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋىنا اسا مۇددەلى ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
اقسۋلىقتار فيزيكالىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتارعا قامقورلىق جاساپ كەلەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ءوز بەتىمەن جەكە ءۇي ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىگى جوق. ولاردىڭ كوبى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج. تىعىرىقتان شىعاتىن جول قانداي؟ ول جولدى اقسۋلىقتار تاپقان سەكىلدى. بيىلعى جىلى اۋدان ورتالىعىندا كوممۋنالدىق 50 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ، سول ۇيدەن ءارتۇرلى توپتاعى 3 مۇگەدەك جانعا جانە 5 مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارىنا پاتەر كىلتتەرى تابىس ەتىلدى. پاتەر الۋ كەزەگىندە ءالى دە 35 مۇگەدەك تىركەۋدە تۇر.
باسپاناسى جوق، ءۇي تۇرعىزۋعا قاۋقارى جوق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ پروبلەماسىن شەشۋدىڭ جولىن تاپقان اۋدان اكىمى ادىلبەك ەگەۋبەك ۇلى جانسۇگىروۆ اۋىلىنىڭ پۋشكين كوشەسىندەگى قاراۋسىز قالعان ەكى قاباتتى ۇيدەن سەگىز پاتەردى اعىمدىق جوندەۋدەن وتكىزىپ، مۇقتاج جاندارعا بەردى.
جانسۇگىروۆ اۋىلىنداعى اقىن سارا جاستار مادەنيەت ورتالىعىندا ارنايى شارا ءوتىپ، سەگىز وتباسىعا پاتەر كىلتىن رەسمي تابىستادى. سەگىز بىردەي وتباسىنى قۋانتىپ، باسپانامەن قامتاماسىز ەتكەن جومارت جاندارعا قانداي قۇرمەت كورسەتسەڭىز دە ارتىق ەمەس. ارباعا تاڭىلىپ، ەسىك الدىنا شىعۋى مۇڭ بولىپ وتىرعان انا مەن ەكى كوزىنەن ايرىلعان كىشكەنتاي قىزدىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى كىشكەنتاي بالالار دا قامقورلىققا ءزارۋ. مۇگەدەك جاندارعا از دا بولسا جىلۋى مەن قولداۋىن اياماعان جايساڭ جانداردىڭ اراسىندا مارات سەيفۋللين، بەرىك كەنجەنوۆ، باۋىرجان سەيتبەكوۆ، سابىر قادىر ۇلى، ەگىنباي جاقايەۆ، قالقاباي مۋسانوۆ، تۇرسىن اكيموۆا، بەيبىت سۇلەيمەنوۆ، قانات ابدراحمانوۆ سياقتى ازاماتتار بار. ءبىرى ميلليونىن، ءبىرى 500 مىڭ تەڭگەسىن بەرىپ، ەندى ءبىرى قالتاسىنداعى بارىن بەرىپ، 8 پاتەردىڭ جوندەلىپ، ىسكە جاراۋىنا ۇلەس قوسقان.
جىل بويى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى 42 ادام مىندەتتى گيگيەنالىق قۇرالدارمەن، 60 ادام پروتەزدىك-ورتوپەديالىق قۇرالدارمەن، 18 ادام ساناتورلىق-كۋرورتتىق جولدامامەن، 7 ادام سۋردو-تيفلو قۇرالدارمەن، 11 ادام مۇگەدەك ارباسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
«تۇرعىن ءۇي مەن قوعامدىق عيماراتتار سالۋ كەزىندە مۇگەدەكتەردىڭ پروبلەماسىن ەسكەرۋگە تىرىسامىز. ولاردىڭ ءۇي-جايعا كىرۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن كىرەبەرىس جولدارى، پاندۋستار قايتا جاسالۋدا. اۋدان بويىنشا 195 نىسانعا قۇجاتتاۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالىپ، ونىڭ ىشىندە 19 نىسانعا پاندۋستارى نورماعا ساي قايتا سالىنىپ، 5 نىسانعا بەيىمدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى» دەيدى اۋدان اكىمى ادىلبەك ەگەۋبەك ۇلى.
مۇگەدەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاپقان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمىمەن مەكەمەلەردەگى جالپى جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىنان ءۇش پايىز مولشەرىندە جۇمىس ورىندارىنا كۆوتا بەلگىلەنگەن.
اۋدان بويىنشا ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى مۇگەدەكتەردىڭ جالپى سانى 419 ادام بولسا، ونىڭ 163ء-ى ءارتۇرلى كاسىپورىنداردا، 52ء-سى جەكە شارۋا قوجالىقتارىندا، 51ء-ى ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعان.
اۋداندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ارقىلى «اقساي» رەسپۋبليكالىق بالالار كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا 13 بالا ەم السا، استانا قالاسىنداعى وڭالتۋ ورتالىعىندا 2 بالا ءتيىستى وڭالتۋ جانە ەمدىك شارالارىن الدى.
اۋدان اكىمى شەشىمىن تاپقان بۇل ماسەلە وزگە وڭىرلەرگە دە ۇلگى بولارلىق ءىس.
اۋداندىق ەمحاناعا تاجىريبەلى مامان قاجەت
بۇل ءبىر عانا اقسۋ اۋدانىنىڭ باسىنداعى جايت ەمەس. شالعايداعى اۋداندارداعى ەمحانالاردا تاجىريبەلى مامان تاپشى. ءىرى قالالاردا ءبىلىم العان ماماندار شالعايداعى اۋىلعا بارعىسى كەلمەيدى. كوبىندە ءىرى ورتالىقتاردا قالۋعا تىرىسادى. اقسۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى اسقار قالي ۇلى بالتابايەۆتىڭ دا پىكىرى وسىعان سايادى.
اۋرۋحانادا ناۋقاستاردى ەمدەۋگە ارنالعان 130 ورىن جانە ەمحانا بار. التىنارىق، كوكوزەك اۋىلدارىندا ەكى امبۋلاتوريالىق بولىمشە جۇمىس ىستەيدى. باس دارىگەر اسقار قالي ۇلى:
– ەمحانادا كۇنىنە 250 ادام قابىلداي الامىز. 260-تاي قىزمەتكەرىمىز بار. جاقسى زەرتحانامىز دا بار. اۋداندىق اۋرۋحانا ارنايى جوندەۋدەن ءوتتى. رەنتگەن اپپاراتتارى دا الىنعان. ازىرگە ەمحانامىز شاعىن بولىپ تۇر. كەلەشەكتە ۇلكەن ەمحانا سالىنادى دەگەن اكىمشىلىكتىڭ ارنايى جوسپارى بار. ۇلكەن ەمحانا اشىلاتىن بولسا، نەگىزگى ماسەلەلەر دە شەشىمىن تابار ەدى.
– بىلىكتى ماماندار بار ما؟
– اۋرۋحانادا بۇرىننان كەلە جاتقان بىلىكتى دارىگەرلەر بار. ودان بولەك، بىرنەشە جاس حيرۋرگتەر كەلدى. نەگىزىنەن، دارىگەرلەرگە تاپشىمىز. سىرت جاقتاعى اۋداندارعا ماماندار كوپ كەلە بەرمەيدى. مەديسينالىق اكادەميانى بىتىرگەن جاس ماماندارعا ءۇش جىل ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋدى مىندەتتەۋ كەرەك. سوندا پروبلەما وز-وزىنەن شەشىلەر ەدى.
– ەڭ قاشىق اۋدان قايدا ورنالاسقان؟
– اۋدان ورتالىعىنان 170 شاقىرىم جەردە.
– قاشىق اۋىلداردان تۇرعىندار ەم الۋعا قالاي ۇلگەرەدى؟
– اۋدانداردىڭ ءبارى ەكى بولىككە ورنالاسقان. 70 شاقىرىمداعى جۇرەك اۋرۋىمەن اۋىراتىنداردى تالدىقورعان قالاسىنا الىپ بارادى. قاشىق اۋىلدارداعى تۇرعىنداردى اۋدان ورتالىعىنا الىپ كەلەدى.
– اۋرۋحانادا قانداي جەدەل-جاردەم كورسەتىلەدى؟
– حيرۋرگيا بولىمىندە بەس حيرۋرگ اۋرۋلارعا ەم جاسايدى. تەراپيا، وزگە دە جەدەل قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى بار. توتە جولدىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان، جول اپاتىنا ۇشىراعانداردىڭ دەنىن وسى اۋرۋحاناعا الىپ كەلەدى. ودان بولەك، جوسپارلى وپەراسيالار جاسالادى. جۇكتى ايەلدەرگە دە جەدەل جاردەم كورسەتۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز.
اسقار قالي ۇلى جاڭا باسشىلىققا كەلگەلى حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەت تە جاقسارا باستادى. باس دارىگەرمەن بىرگە بىلىكتى جاس دارىگەرلەر دە كەلە باستاپتى. ءقازىر اۋدانداعى جاس مامانداردىڭ دەنى باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. «بىلىكتى دارىگەرلەردىڭ ارقاسىندا اۋدانداعى الەۋمەتتىك اۋرۋلاردىڭ ماسەلەسى شەشىلىپ كەلەدى» دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.
ءجۇز جىلعا جەتەتىن گرانيت
اۋدانداعى نەگىزگى كاسىپتىڭ ءبىرى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ. بۇل سالا بويىنشا 2969 بەلسەندى سۋبەكتىلەردە 8215 ادام جۇمىس جاساۋدا. «دامۋ»، «ءوندىرىس-2» باعدارلاماسىمەن 856 ملن تەڭگەلىك ەكى جوبا قارجىلاندىرىلدى. «جەتىسۋ-گرانيت» ج ش س ءوز جۇمىسىن باستاعان. گرانيت ءوندىرۋ ءىسىن قولعا العان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر بۇل جوبانىڭ «ەكسپو – 17»-گە دە ءوز ۇلەسىن قوساتىنىن ايتادى. كورمە قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى گرانيت تاسىن پايدالانۋ جوسپاردا تۇر. اقسۋ اۋدانىنداعى گرانيت قورى ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتەدى. ءبىر شارشى مەتر جەردى ءجۇز جىل قازۋعا بولادى. تابيعات بەرگەن بايلىقتى ءوندىرۋدى قولعا العان اقسۋلىقتار وسىلاي دەيدى. گرانيت زاۋىتىنىڭ اشىلعانىنا دا كوپ بولا قويعان جوق. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە گرانيت زاۋىتىنىڭ ءونىمىن پايدالانۋدى قولعا الدى. وبلىس تەرريتورياسىندا قولعا الىنعان عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتى گرانيت تاسى ىسكە جاراپ تۇر. گرانيت قورى شەكسىز. ءار اۋىسىمدا ءتورت ادام ەڭبەك ەتەدى. كەلەشەكتە جۇمىسكەرلەردىڭ سانى دا ارتۋى مۇمكىن. كەزىندە كەڭەس وكىمەتى گرانيت قورىن زەرتتەپ، يگەرە باستاعان. الايدا كەيىن تاستاپ كەتەدى. اقسۋ گرانيتىنىڭ ساپاسى دا جوعارى ەكەنىن عالىمدار دالەلدەگەن. تەرەڭدەگەن سايىن بەرىك، بەدەرى ايقىن بولا بەرەدى.
قاڭىراعان باسپاناعا جان ءبىتتى
جانسۇگىروۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە 39 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىندى. وعان 161 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالعان. 39 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ جانىنان 2014 جىلى 50 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ، 2015 جىلى حالىققا بەرىلدى. 50 پاتەرلى تۇرعىن ۇيگە زاڭدى كەزەككە تۇرىپ، اۋىل تۇرعىندارى يە بولۋدا.
اقسۋ – ەڭ بايىرعى اۋدانداردىڭ ءبىرى. اۋدان ورتالىعىندا كەڭەس كەزىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانت زاۋىتى سالىنعان. قانت زاۋىتى 1967 جىلى سالىنعان. زاۋىت جۇمىسى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە وندا 300 ادام ەڭبەك ەتىپتى. 350 ادام قوسىمشا جۇمىستارمەن اينالىسقان. سوندا باس-اياعى 650 ادام ءبىر زاۋىتتا قىزمەت اتقارعان. قانت زاۋىتىنىڭ كولەمى دە ۇلكەن. 3 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن ءبىر كۇندە وندىرگەن زاۋىتتىڭ ءقازىر قاڭقاسى عانا قالعان. قانت زاۋىتى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدە اقسۋلىقتار باسپانامەن دە تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن ەكەن. ءقازىر قاڭىراپ قالعان تۇرعىن ۇيلەردىڭ دەنى قانت زاۋىتى اشىلعان جىلدارى سالىنعان ۇيلەر. 2006 جىلى قانت زاۋىتى جۇمىسىن توقتاتقان. ودان بەرى توعىز جىل ءوتىپتى. قانت زاۋىتى توقتاعاننان كەيىن اقسۋدان ەل كوشە باستايدى. اۋدان قۇلدىراي باستايدى. ءقازىر اۋدان اياعىنان قايتا تۇرا باستادى. بۇرىنعى قاپال ءقازىر اقسۋعا قوسىلعان. اۋداننىڭ ىرگەسى كەڭي باستادى. اقسۋ اۋدانىنىڭ جەر كولەمى – 12،6 شارشى/كم. جانسۇگىروۆ اۋىلدىق وكرۋگى بويىنشا حالىق سانى – 011872، ونىڭ ىشىندە كوكوزەك اۋىلىندا – 939 ادام، التىنارىق اۋىلىندا – 649 ادام، جانسۇگىروۆ اۋىلىندا – 10284 ادام. ءقازىر اۋدان قايتا تۇلەگەن. اۋداندا «التىن اسىق»، «سىباعا» باعدارلامالارى اياسىندا اۋداندا ءبىرقاتار ناقتى شارالار قولعا الىنعان.
مولىقباي اتىنداعى مادەنيەت ءۇيى دە 2005 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسىنان وتكەن. مادەنيەت ءۇيى 230 ورىنعا ارنالعان. مادەنيەت ءۇيىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى، اۋداندىق كىتاپحانا دا وسىندا ورنالاسقان. كىتاپحانادا 25555 كىتاپ قورى بار.
«اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىزسۋ ماسەلەسى دە شەشىمى تاپقان. 2014 جىلى التىنارىق اۋىلىنا سۋ قۇبىرى كىرگىزىلىپ، 112 ملن قاراجات يگەرىلدى. قازىرگى تاڭدا ءاربىر اۋىل تۇرعىندارى اۋىزسۋدى ۇيىنە كىرگىزىپ پايدالانۋدا.
قاڭىراعان ۇيلەرگە جان ءبىتىپ، قايتا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستادى. بۇل دا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبىرى. 2015 جىلى جانسۇگىروۆ اۋىلىندا 10 كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 108 ملن 675 مىڭ تەڭگە ءبولىندى. ون ءۇيدىڭ قابىرعاسى تۇرعىزىلىپ، توبەسى جابىلعان. قۇرىلىس جۇمىستارى دا اياقتالىپ قالدى. كەزەگىن كۇتىپ وتىرعان اقسۋلىقتار جاڭا پاتەرگە يە بولار كۇن الىس ەمەس.
شيپالى بۇلاقتىڭ سۋى جانعا داۋا
قاپال اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى وزەكتىڭ جارقاباعىنان بۇلاق سۋى كوز جاسىنداي مولتىلدەپ تامىپ تۇر. بۇل – تامشىبۇلاق. العاش رەت تامشىبۇلاقتى زەرتتەپ، تاريحي دەرەكتەرمەن كورسەتكەن شوقان ءۋاليحانوۆ. شيپالى بۇلاقتىڭ سۋىن كونە زاماننان بەرى جەرگىلىكتى حالىق ءارتۇرلى اۋرۋلاردى (كوز، اسقازان، سۇيەك-بۋىن، جۇيكە اۋرۋلارى جانە ت.ب.) ەمدەۋگە قولدانعان.
تامشىبۇلاقتىڭ تابيعاتى بولەك. قىستا دا، جازدا دا بۇلاق باستاۋىنان سۋ تامشىلاپ اعىپ تۇرادى. بۇلاقتىڭ اتى وسىدان شىقسا كەرەك. شوقان ۋاليحانوۆ بۇلاق جونىندە اڭىزدى كونەكوز قاريالاردان ەستىپ، جازىپ الادى. اڭىز بويىنشا: «كۇن ساۋلەسىنە قۇبىلعان تامشىبۇلاقتىڭ تامشىلارى ءبىرىن-بىرى سۇيگەن سۇلتاننىڭ قىزى مەن شوپاننىڭ ۇلىنىڭ كوز جاسى كورىنەدى».
ءحىح عاسىر ورتاسىندا قاپال شاھارىنىڭ شالقىعان ءسان-سالتاناتى مەن جەرى جايلاۋ، كليماتى جۇمساق، تابيعاتى شۇرايلى جەرى تالايلاردى قىزىقتىرعان. قاپالدى العاش زەرتتەگەن العازين: «دۇرىس قولدانعان جاعدايدا مۇنداي تابيعي شيپاسۋلاردىڭ قانداي پايدا كەلتىرەتىنىن ەسەپتەي كەلىپ، مەن وسى حاباردى حابارلاۋدى ءوز پارىزىم دەپ ەسەپتەيمىن» دەپ جازىپ، راپورت بەرگەن. كيەلى جەرگە كەلىپ، تاڭعالعان اعىلشىن ساياحاتشىسى اتكينسون الاتاۋ بوكتەرىندە تۋعان ءوز بالاسىنا «تامشىبۇلاق» دەگەن ەسىم بەرەدى.
1995-97-جىلدارى مارات الىبايەۆ الماتىدان عالىمدار الدىرتىپ، تامشىبۇلاق سۋىنىڭ دەنساۋلىققا وتە پايدالى ەكەندىگىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەيدى. ارنايى انىقتامالىق قۇجاتتار دا دايىندالادى. ءتىپتى ول جەردەن مينەرالدى سۋ شىعاراتىن كاسىپورىن سالۋعا بولاتىنىن انىقتاعان. الايدا بۇل شارۋا جۇزەگە اسپاي قالادى. كەلەشەكتە بۇل شارۋانىڭ شەشىمى تابىلادى دەگەن ويدامىز. تامشىبۇلاقتىڭ ءاربىر تامشىسى جانعا داۋا، دەرتكە شيپا.
ءتۇيىن
بۇل ءوڭىر – اقىن سارا، مۇقان تولەبايەۆ، تۇرسىنزادا ەسىمجانوۆ، مۇقاش قۇداشيەۆ، سۆەت ورازايەۆ، جاماۋ بۇقاربايەۆ پەن «جۇرەكتەگى جالىندى جەرگە بەرىپ، ۇشىرايىن قۇسىمدى ەلگە قاراي» دەپ جىرلاعان قانيپا اپامىزدىڭ تۋعان ولكەسى. وسىنداي پەرزەنتتەردى دۇنيەگە اكەلگەن وڭىردەگى ورەندەردىڭ ەڭسەسى ەشقاشان تۇسپەۋگە ءتيىستى. اۋدان اكىمى ادىلبەك دالباعايەۆ مىرزا «اۋدانىمىزدان ەل باسقا جاققا كوشىپ كەتپەسە، جاستار تۇراقتاپ قالسا، كەلەشەگىمىز كەمەل بولسا» دەگەن ىزگى ارمانىن بىزدەن جاسىرعان جوق. وسى ماقساتتا رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اقسۋلىق ازاماتتاردى تۋعان ولكەنى قولداۋعا شاقىرىپ ءوتىنىش جاساپتى. «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» اتتى اكسيا العاشقى ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. باسپاناعا مۇقتاج 118 ادام جاڭا پاتەردىڭ كىلتىن الدى. سولاردىڭ اراسىندا 8 مۇگەدەك جانعا جاسالعان جاقسىلىق جۇرەكتى تەبىرەنتتى. «جۇرەگى بار جاندار بار، ءۇمىت ۇزبە» دەپ جەرگىلىكتى اقىن جىرلاعانداي، يلياس جانسۇگىروۆتىڭ تۋعان جەرىندە جۇرەگى بار جاندار ەلىمىز، جەرىمىز كوركەيسىن دەگەن شىن نيەت، شىنايى تىرلىك ۇستىندە ەكەنىن كوز كوردى. وسىنداي ورايلى ارەكەتتەرگە حالقىمىزدىڭ اياۋلى ۇلى نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى ءتارىزدى قايراتكەر تۇلعالار دا قوماقتى ۇلەس قوسۋدا. جەتىمىن جىلاتپاعان، جەسىرىن تەنتىرەتپەگەن قازاق ەلىنىڭ اتا سالتىمەن «اقسۋ اۋدانىندا جىلاعان جەسىر، تەپەرىش كورگەن جەتىم، مۇگەدەك جاندار بولماسىن» دەگەن تىلەكتەگى بارشا ازاماتقا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن دەگىمىز كەلەدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ باستاۋىمەن ەلىمىزدە مۇگەدەك جاندار ۇلكەن قامقورلىققا الىندى. وسى رەتتە اقسۋ اۋدانىنداعى جاراتىلىسى كەم جاندارعا جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىنە ءبىر جاعى ونەگە، ءبىر جاعى ۇكىلى ۇلگى بولعاي!
دەرەككوز: "ايقىن-اقپارات"
