اقش دوللارى – الەمدەگى ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە ۆاليۋتا. ونىڭ كەڭ تارالعاندىعى سونشالىق، كەز كەلگەن ادام ءبىر كورگەننەن-اق جازباي تانيدى. ال ونىڭ تاريحى، الەمدىك نارىقتاعى ىقپالى تۋرالى كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز.

مىسالى، اقش دوللارى بانكنوتاسىنىڭ كولەمى ونىڭ نومينالىنا بايلانىستى وزگەرمەيدى. كەز كەلگەن نومينالدى دايىنداۋعا ورتاشا ەسەپپەن 5،7 سەنت جۇمسالادى.

►1. اقش دوللارى تەك اقش-تا عانا ۇلتتىق ۆاليۋتا ەمەس.
اقش-تىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى سالۆادور، شىعىس تيمور، ەكۆادور، زيمبابۆە جانە مارشالل ارالدارى سىندى ەلدەردە دە رەسمي قولدانىلاتىن اقشا بىرلىگى. سونىمەن قاتار، گۋام، پالاۋ جانە پۋەرتو-ريكو ەلدەرى دە اقش اقشا بىرلىگىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ەتىپ الۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر.

الەمنىڭ بارلىق دەرلىك ەلىنىڭ نارىعىندا اقش دوللارى قولدانىلادى. دەگەنمەن وزگە ەلدەر ونى امالسىزدان ءوز نارىعىنا ەنگىزىپ وتىر.

سەبەبى اقش دوللارى دامىعان ەلدەردە حالىقارالىق ۆاليۋتا دەپ قابىلدانعان. اقش ۆاليۋتاسىن رەسمي مويىنداعىسى كەلمەگەندەر دە ەكونوميكالىق نارىقتىڭ اسەرىنەن دوللارمەن ساۋدالاسۋعا ءماجبۇر.

►2. «باكس» جارگون ءسوزى قايدان شىققان؟
اعىلشىن تىلىندە «buck» ءسوزى «بۇعىنىڭ تەرىسى» ماعىناسىن بەرەدى. بۇعىنىڭ تەرىسى امەريكانىڭ بايىرعى تۇرعىندارى ۇندىستەردىڭ ەڭ باستى ساۋدا بىرلىگى بولعان.

ولار تەرىنى ايىرباستاۋ ارقىلى ساۋدا جاساعان. وزگە دەرەكتەردە bucks ءسوزىن كونە گرەك ميفولوگياسىنداعى شاراپ دايىنداۋ قۇدايى باحۋستىڭ اتىنان شىققانى كەلتىرىلەدى.

►3. دوللاردى باسىپ شىعارۋ ستاندارتى 1929 جىلدان بەرى وزگەرمەگەن.
اقش دوللارى نومينالدارىنىڭ ديزاينى 1929 جىلى بەكىتىلگەن. سول كەزدە اقشانىڭ الدىڭعى بەتىندە پرەزيدەنت پورترەتى، ال ارتقى جاعىندا تاريحي ەسكەرتكىشتەر ورنالاسۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەنەدى.

دوللار بەتىنە ايەل پورترەتى تەك ءبىر رەت قانا تۇسكەن. ناقتىلاپ وتسەك، 1886 جىلى باسىلعان 1 دوللارلىق بانكنوتاعا مارتا ۆاشينگتوننىڭ پورترەتى قويىلادى.

►4. ەڭ ۇلكەن نومينال – $100 000.
100 000 دوللارلىق بانكنوتالار 1969 جىلعا دەيىن قولدانىلعان. پرەزيدەنت ريچارد نيكسون اقشانىڭ قۇنسىزدانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن 100 دوللارلىقتان ۇلكەن سوماداعى اقشا بىرلىگىن باسپاۋعا قاۋلى شىعارادى.

ال سول جىلعا دەيىن باسىپ شىعارىلعان $100 000 بانكنوتالاردى فەدەرالدى قارجى جۇيەسىندە اۋىستىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى.

►5. «دوللار» ءسوزى نەمىس تىلىنەن ەنگەن.  گوللاند ساياحاتشىلارى نەمىستىڭ «تالەر» دەپ اتالعان ۆاليۋتاسىن قولداناتىن بولعان. ولار ونى شوتلاندياعا جەتكىزەدى.

1567-1571 جىلدارى شوتلانديا تەرريتورياسىندا نەگىزگى ۆاليۋتا قىزمەتىن اتقارعان اقشا اتاۋى «دوللار» دەپ وزگەرەدى. قازىرگى نيۋ-يورك قالاسىن XVII عاسىردا وتارلاعان گوللاندتار تالەردى نارىققا ەنگىزەدى.

ال 1794 جىلى «دوللار» تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ رەسمي ۆاليۋتاسى بولىپ بەكىتىلەدى. اقشا اتاۋىن توماس دجەففەرسون ۇسىنادى.

►6. كۇن سايىن 35 ميلليون بانكنوتا باسىلىپ شىعارىلادى.
جاڭا باسىلعان اقش دوللارىنىڭ نومينالدارى كۇن سايىن شىعارىلادى. نەگە مۇنشا كوپ اقشا شىعارىلادى دەپ ويلارسىز؟

سەبەبى كۇندەلىكتى ورتاشا ەسەپپەن سونشا نومينال جارامسىز حالگە كەلەدى. باسىلاتىن 35 ميلليون دانا نومينال قۇنى 635 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى.

ايتكەنمەن دە، جارامسىز بولىپ قالعان نومينالداردىڭ بارلىعى اينالىمنان الىنىپ تاستالمايدى. سول سەبەپتى اقشا اينالىمى ۇلكەيىپ، قۇنسىزدانۋ ۇدەرىسى جىلدامدايدى.

►7. دوللار نومينالدارى ماقتا مەن زىعىردان جاسالادى.
دوللاردى باسىپ شىعارۋدا قولدانىلاتىن قاعازدىڭ 25%-ىن زىعىر، 75%-ىن ماقتا قۇرايدى. ءبىر بانكنوتانىڭ سالماعى — 1 گرامم.

►8. ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن بانكنوتا — $1.
الەمدىك نارىققا شىققان بارلىق بانكنوتالاردىڭ جارتىسى 1 دوللارلىق نومينالداردان تۇرادى. ال 2 دوللارلىق بانكنوتالار سوڭعى رەت 2003 جىلى باسىلىپ شىعارىلدى.

2 دوللارلىق بانكنوتادا اقش تاۋەلسىزدىك دەكلاراسياسىنىڭ اۆتورى، ءۇشىنشى پرەزيدەنت توماس دجەففەرسوننىڭ پورترەتى بەينەلەنگەن.

►9. ءاربىر اقشادا «In God We Trust» لوزۋنگى جازىلعان.
«ءبىز قۇدايعا سەنەمىز» جازۋى امەريكالىق ۆاليۋتالاردا العاش رەت 1864 جىلى باسىلعان. تەك 100 جىلدان كەيىن عانا لوزۋنگ بانكنوتالاردا مىندەتتى تۇردە باسىلۋى كەرەك دەگەن زاڭ قابىلدانادى.

►10. دوللار جاناسۋعا وتە ءتوزىمدى بولىپ دايىندالادى.
قازىرگى تاڭدا شىعارىلاتىن دوللار نومينالى 4 مىڭ رەت مايىسقانعا دەيىن جىرتىلمايدى. سوندا دا ءاربىر نومينالدىڭ جارامدىلىق مەرزىمى بەلگىلەنگەن.

مىسالى 100 دوللارلىق نومينال 5 جىلعا دەيىن قولدانىلادى. ال 20 دوللارلىعى 25 اي اينالىمدا جۇرەدى.

نومينال قۇنى تومەندەگەن سايىن قولدانىلۋ مەرزىمى دە ازايادى. سەبەبى ولار كوبىرەك قولدانىلادى. سايكەسىنشە جارامسىز حالگە تەز جەتەدى.