«اۋەلى – ەكونوميكا، سونان سوڭ ساياسات» ۇستانىمىن ۇستانعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق قازاقستان اتتى جاڭا تۇرپاتتى جاس مەملەكەتتى ازۋىن ايعا بىلەگەن ازۋلى ەلدەردىڭ ءوزى ساناساتىن، وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الاتىن مەملەكەت ەتۋ جولىندا ۇنەمى تىڭ ىزدەنىستەر مەن باستامالاردىڭ باستاۋىندا بولدى. ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن الدىڭعى ورىنعا شىعارۋ باستى ورىنعا قويىلدى. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ، ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەدى. بۇگىندە سول ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان باعدارلامالاردىڭ ءبىرقاتارى اۋىل حالقىنىڭ كۇندەلىكتى تابىس كوزىنە اينالىپ، ەل ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋىنا العىشارت جاساپ كەلەدى. ناتيجەسىندە، اۋدان، قالالاردىڭ، ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جىلدان-جىلعا ارتۋ ۇستىندە. «جايلاۋى جاسىل، جايقالىپ جاتقان»، «تۇگىن تارتساڭ، مايى شىعاتىن»، قۇت دارىپ، بەرەكە قونعان قاسيەتتى قارادالا ءوڭىرى دە ەرەكشە قارقىنمەن دامۋدا.
اتام قازاق «بىتەر ءىستىڭ باسىنا، جاقسى كەلەر قاسىنا» دەيدى. بەكەر ءسوز بولماسا كەرەك. ۇيعىر اۋدانىنا باسشى بولىپ كەلگەن اليمجان توحتاسۋنوۆ تا العاشقى كۇننەن-اق اۋدان تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارىپ، اۋىلداردىڭ دامۋىنا كۇش سالدى. «تۋعان جەرگە تۋىن تىككەن» تۇلەك اۋدانعا ينۆەستيسيا تارتۋ، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ تاسىن ورگە دومالاتۋ، اگرارلىق سەكتوردى العا باستىرۋ، الەۋمەتتىك سالاعا ءار مەن ءنار كىرگىزۋ ىستەرىنە بەل شەشە كىرىستى. ناتيجەسىندە، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى ءبىرشاما العا باستى.
اۋداندا ءاۋ باستان-اق كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس اشىلعان. ەڭسەلى ەلدىككە ەڭبەك جەتكىزەتىنىن جاقسى تۇسىنگەن اۋدان حالقى دا ادال ەڭبەكتىڭ كوزىن تابا ءبىلدى، شارۋاعا بەل شەشە كىرىستى. بىرتىندەپ قايتارىمىن كورە باستادى. بيىل دا بۇل جۇمىس كەرى كەتپەدى، مۇمكىندىگىنە قاراي كەڭەيە ءتۇستى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن اۋدان كاسىپكەرلەرىنىڭ وندىرگەن ءونىمى 4 ملرد. 992 ملن. تەڭگەنى قۇرادى، اۋدان بيۋدجەتىنە 126 ملن. 600 مىڭ تەڭگە سالىق قۇيىلدى. بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا كادىمگىدەي جاقسى كورسەتكىش. سونىمەن قاتار، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وڭىرلىك قولداۋ باعدارلاماسى بويىنشا وسى جىلى اۋداندا 18 ساۋدا نۇكتەسى، ەكونوم-ماركەت، جانار-جاعارماي ستانساسى، ءدامحانا، ءسان سالونى، قوناق ءۇي سياقتى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى ىسكە قوسىلىپ، 57 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇعان قوسا، «شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» جانە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى» ارقىلى ءبىرشاما تۇرعىن نەسيە الىپ، ءوز كاسىپتەرىن اشتى.
1
بالداۋرەن
مەملەكەتتىك باعدارلامالارداعى مۇمكىندىكتەردى جەتە تۇسىنگەن اۋدان تۇرعىندارى ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن كورسەتىلگەن قولداۋ-كومەكتەردىڭ ناتيجەسىندە ءتۇرلى كاسىپپەن اينالىسۋشىلار قاتارى ارتىپ كەلەدى. ءبىرى جەر جىرتىپ، ءونىم السا، ەندى ءبىرى اتاكاسىپپەن اينالىسۋدا. «سىباعانىڭ» سىيىن كورىپ، «اق بۇلاقتىڭ» تازا سۋىن پايدالانىپ جاتقان تۇرعىندار ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا ءدان ريزا. «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا دا جۇمىستار جوسپارعا ساي جۇرگىزىلۋدە. «سىباعا»، «قۇلان»، «التىن اسىق» باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋى وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى. ال «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا اۋداننىڭ دوبىن جانە دولايتى اۋىلدارىندا اۋىز سۋ جۇيەلەرىنىڭ جاڭا قۇرىلىسى، ال سۇڭقار اۋىلىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. اۋدانعا تارتىلعان ينۆەستيسيا كولەمى 15 ملرد. 853 ملن. تەڭگەگە جەتىپ، ناقتى يندەكس كولەمى 239،9 پايىزدى قۇرادى. بۇل بىلتىرعىدان 9 ملرد. 430 ملن. تەڭگەگە كوپ. مۇنى ءبىز ەسەلى ەڭبەك پەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەپ تۇيدىك.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا: «قازاقستان – ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر اۋماقتىڭ يeci. سوندىقتان، اتالعان جوسپار وراسان قاراجات پەن ەڭبەكتى، اسا اۋقىمدى جۇمىستى قاجەت ەتەدى. «ەلدىڭ وركەنىن بىلگىڭ كەلسە، جولىنا قارا» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. بارىس-كەلىس پەن الىس-بەرىستە جول قاتىناسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. كونە زامانداردا ءىرى قالالارىمىزدىڭ كوبى ۇلى جىبەك جولىن جاعالاي قونىس تەپكەن. ءقازىر دە قايناعان تىرشىلىك كۇرە جولداردىڭ بويىندا. جول – شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى، باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى. بارلىق ايماقتار تەمىرجولمەن، تاسجولمەن، اۋە جولىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك. استانادا توعىسقان توعىز جولدىڭ تورابى ەلوردانىڭ جاسامپازدىق رۋحىن تاراتاتىن ءومىر-تامىرعا اينالۋى ءتيىس. ايماقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جاقسارتۋ ەلدىڭ ىشكى الەۋەتىن ارتتىرادى»، – دەي كەلىپ، الىستى جاقىن ەتۋ جولداۋدىڭ باستى ءتۇيىنى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
اۋدان اۋماعىندا دا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋ مەن قالىپتا ۇستاۋعا 305 ملن. 867 مىڭ تەڭگە باعىتتالدى. اۋدان ورتالىعى – شونجى اۋىلىنداعى باستى كوشەلەردىڭ ءبىرىنىڭ كۇردەلى جوندەۋىنە 100،0 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان. اعىمداعى جوندەۋىنە بولىنگەن 50 ملن. 684 مىڭ تەڭگە تولىعىمەن يگەرىلدى. اقتام، تاسقاراسۋ، سۇمبە اۋىلدارىنىڭ كوشەلەرىن جوندەۋگە قاراستىرىلعان 72 ملن. 683 مىڭ تەڭگە دە ىسكە جاراتىلدى. بۇل يگىلىكتى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى.
جولداۋدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋ بولاتىن. بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن ويداعىداي تابۋدا. وتكەن جىلى عانا 40 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي قولدانىسقا بەرىلىپ، ءبىرقاتار وتباسى قونىس تويىن تويلادى. سول يگى شارا بيىل دا ءوز جالعاسىن تاپتى. «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2300 شارشى مەترلىك 40 پاتەرلى ەكىنشى تۇرعىن ۇيگە قاراجات ءبولىنىپ، جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جۋىق ارادا تاعى دا 40 وتباسى باسپانالى بولىپ، قۋانىشقا كەنەلمەك. شالعايدا جاتقان اۋدان ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەتىستىك دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. سونىمەن قاتار، شونجى اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاسيالىق جەلىلەردى جۇرگىزۋ جۇمىستارىنىڭ 3ء-شى كەزەڭىنە 80،3 ملن. تەڭگە بولىنگەن. بۇگىندە 12،3 شاقىرىم جول جۇيەسى، 10،3 شاقىرىم كارىز، 10،3 شاقىرىم سۋ قۇبىرى، 17،8 شاقىرىم ەلەكتر جابدىقتاۋ جۇيەسى، 1،3 شاقىرىم كابەل جۇيەلەرى تارتىلدى. نىسانداردى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تاپسىرۋ جوسپاردا تۇر.
«حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ، وركەندەپ ءوسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم قاجەت»، دەگەن ەدى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – شوقان ءۋاليحانوۆ. ەندەشە، اڭساعان ازاتتىعىمىز قولدا. ەندى كەرەگى – ءبىلىم. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم، سانالى تاربيە الۋى ءۇشىن ەلباسى جىل سايىن ءوز جولداۋلارىندا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، بۇل سالانىڭ وركەندەۋىنە قوماقتى قارجى دا بولدىرۋدە. جاڭا زاماناۋي مەكتەپتەر بوي كوتەرىپ، مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جۇمىستارى دا جولعا قويىلدى. بۇگىندە اۋداندا بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتۋ دەڭگەيى 80 پايىزدى قۇرايدى. «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە 25 ورىندى ءبىر جەكە بالاباقشا مەن «سايا»، «بالداۋرەن» بالاباقشالارىنان قوسىمشا توپتار اشىلدى.
اۋدانداعى ءبىلىم وردالارىن زامان تالابىنا ساي جوندەۋ جۇمىستارى دا جىل سايىن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ءار وقۋ جىلىندا ەكى-ۇش ءبىلىم ورداسى ءوز شاكىرتتەرىن جاڭا بەينەدە قابىلدايدى. بيىل بيۋدجەتتەن №1 شونجى ورتا مەكتەبىنە 17،0 ملن. تەڭگە، سۇمبە ورتا مەكتەبىنە 12،5 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ، جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالدى. ال شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان قالجات اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ شاعىن ورتالىعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتىلدى. وعان 4،0 ملن. تەڭگە جۇمسالدى.
تاۋ بوكتەرىندە ءتورت تۇلىك مال ءوسىرىپ، دالا توسىندە ەڭبەك كورىگىن قىزدىرۋعا ابدەن ماشىقتانىپ العان اۋدان تۇرعىندارى – قازاقتار مەن ۇيعىرلار ادال ەڭبەكتى تاتۋلىقتىڭ تىرەگىنە اينالدىرعان. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار»، «بۇلاق باسىنان تۇنادى»، «ب ا ق بەرەردە ەلگە ىرىس قونادى، ۇستانعان جولى دۇرىس بولادى» دەگەن دانالىقتى بەرىك ۇستانعان اعا بۋىن كەيىنگى لەك جاستار ساناسىنا ادال ەڭبەك ەتۋمەن قاتار، ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋدى قۇيا بىلگەن. قازاق پەن ۇيعىردىڭ توسكەيدە مالى قوسىلىپ، قۇدالى-قۇداندالى بولىپ وتىر. ەلباسىمىز ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ، بىرلىكتە جۇمىس ىستەۋگە ۇندەگەنى ايان. سونىڭ ناتيجەسىندە الەمدە تەڭدەسى جوق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ومىرگە كەلدى. وسى اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا اۋدانداعى ۇيعىرلار دا وزىندىك ۇلەس قوسىپ ءجۇر. ەلباسى ساياساتىن قالتقىسىز جۇرگىزگەن اعايىندار بۇگىندە ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ وتىرعان جايى بار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى بۇكىل ەلىمىزدەگى سەكىلدى اۋدانىمىزدىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلۋدە. اسسامبلەيا جىلى اياسىندا جۇمىلا جۇدىرىق بولا بىلگەن ەلىمىزدىڭ بەرەكەسى مەن اۋىزبىرلىگى، تىندىرىمدى تىرلىگى بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلدى.
اۋداندا حالىقارالىق ماڭىزى بار «جەتىگەن – قورعاس» تەمىرجولى ىسكە قوسىلدى. ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قۇس فابريكاسىنىڭ ءبىرى وسى اۋداندا. الداعى ۋاقىتتا اۋدان اۋماعىنان ءوتىپ، ىسكە قوسىلاتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو» اۆتوجولى مەن حالىقارالىق گاز قۇبىرى تاعى بار. تىزبەلەي بەرسەك، جەلپىندىرەر جەتىستىكتەر جەتەرلىك ەكەن. جالپى، ۇيعىر اۋدانى – قۇت دارىعان، ب ا ق قونعان مەكەن. مۇنداعى ۇلتتار دوستىعى دا ۇلىقتاۋعا تۇرارلىق. ۇل-قىزدارى ۇلتجاندى، جاستارى جىگەرلى، ازاماتتارى نامىستى.
«قارادالا – كۇي قاناتى تالمايتىن،
جىبەك جولى عاسىرلارمەن سامعايتىن،
ساق، عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ كوزى بۇل
شىعىس پەنەن باتىستى ءۇنسىز جالعايتىن»، – دەپ قوعام قايراتكەرى، اقىن، وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى نۇرلان ورازالين جىرلاعانداي، اۋدان حالقى مەكەن ەتكەن قاسيەتتى قارادالا ءوڭىرى – ەلجىرەگەنگە ەمىرەنەتىن، كۇيىنىشكە تەبىرەنەتىن قۇدىرەتتى دە كيەلى جەر. وڭ قاپتالى اقباس الاتاۋ مەن مۇزارتتى حانتاڭىرىنەن باستاۋ الاتىن جاسىل جەلەكتى بۇل ولكەنىڭ ءبىر بۇيىرىندە اتاقتى ىلە وزەنى ءورىلىپ جاتىر. ەندى ءبىر شەتىندە بۇعىتى، تورايعىر تاۋلارى كەرىلەدى. مىنە، وسىنداي القاپتى جازىقتا جاتقان جازيرالى كەڭ دالا قويناۋىندا شەجىرەلى ەرەن توعاي، عاجايىپ كورىنىستى شارىن شاتقالى ورىن تەپكەن، دەرتكە داۋا اراسان ىستىق سۋى دا وسىندا…

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان