بيىل ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىنىڭ تورقالى تويى. وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن ايەلدەر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى قۇرىلعان ەدى. سوناۋ 90-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭ بۇل جوبانى قولعا الىپ، جۇزەگە اسىرۋعا تۇرتكى بولدى دەسەك، ارتىق ايتپاسپىز. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك قارقىندى دامىپ قانا قويماي مىڭداعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە، قاۋىمداستىقتىڭ ارقاسىندا 2000-نان استام نازىك جاندى جۇمىس تاۋىپ، ارماندارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. جەتكەن جەتىستىكتەر مەن الداعى ماقساتتار جايىندا ءقىاق پرەزيدەنتى، الەۋمەتتىك عىلىمدار دوكتورى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتi جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات ءجونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى راۋشان سارسەمبايەۆا ايتىپ بەرمەك.
– راۋشان بىرگەباي قىزى، ءسىز ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعىن 20 جىل باسقارىپ كەلەسىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدە كوپتەگەن وزگەرىستەر بولدى. ايەلدەردىڭ باسىن كوسىپ، ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرعان قوعامدىق بىرلەستىك قالاي قۇرىلدى اڭگىمەمىزدى سودان باستاساق.
– ءيا، راسىمەن دە، وسى ۋاقىت ارالىعىندا كوپ وزگەرىس بولدى. ەلىمىزدى الەم تانيتىن جاعدايعا جەتتىك. قازاقستانعا قاراپ كەي مەملەكەتتەر بوي تۇزەيدى، ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزگە سۇيەنەدى. بۇل ماقتانارلىق جايت. ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى دا ۇلەس قوستى دەپ ناقتى ايتا الامىن. 90-جىلداردىڭ باسى حالىق ءۇشىن اۋىر كەزەڭ بولدى. وسى ۋاقىتتا ماعان ماڭىزدى قادام جاساۋعا تۋرا كەلدى. جاڭا ومىردە ءوز ورنىمدى تاۋىپ، ناقتى ءبىر ءىستى قولعا الۋ تاڭداۋى تۇردى. بولماسا، ەل ەڭسەسىنىڭ تىكتەلگەنىن، ەكونوميكانىڭ تۇراقتالعانىن كۇتۋىم قاجەت ەدى. اقىرىندا مەن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ بيزنەس الەمىنە جول تارتتىم. الايدا، باستاعان ءىسىم تابىستى دا جەمىستى بولعانىمەن كوڭىلىم توق ەمەس ەدى. سول مەزەتتە بار كۇش-جىگەرىمدى، تاجىريبەمدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم قۇرۋعا سارپ ەتە الاتىنىمدى ءتۇسىندىم. ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەرى قاۋىمداستىعى دۇنيەگە كەلدى. بۇل ەلىمىزدەگى بىرەگەي جوبا بولدى. وعان ءوز قامىن ەمەس، وزگەنىڭ كۇيىن كۇيىتتەيتىن، ەلىنىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىن، بىر-بىرىنە كومەك قولىن سوزا الاتىن نازىك جاندىلار ەندى. ءقىاق ەڭ الدىمەن قولداۋ مەن تىرەك بولا الاتىن كۋرستاردى ۇيىمداستىردى. وندا ايەلدەر قاۋىمى پسيحولوگيالىق وڭالتۋدان ءوتىپ، بيزنەس-ماركەتينگ دەگەن ۇعىمدارمەن جەتە تانىسىپ، ءوز ءىسىن اشۋعا مۇمكىندىك الدى. سول كەزەڭدەردە الماتىداعى كەڭسەمىزگە كۇندەلىكتى 50-60 ادام كەلەتىن. ولاردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋىنا دا باسا نازار اۋداردىق. الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن ارنايى قايىرىمدىلىق شارالارىن وتكىزدىك. باستامامىزعا جان بىتىرگەن نيەتتەس ازاماتتار دا تابىلدى. ءسويتىپ، رەسپۋبليكانىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا فيليالدارىمىز ءوز جۇمىسىن باستاعان بولاتىن.
– سىزدەر 20 جىلدىڭ ىشىندە قوعامدا ويىپ تۇرىپ ورىن الدىڭىزدار. ىسكەر ايەلدەر قاۋىمداستىعى وسى ۋاقىت ارالىعىندا كىممەن ارىپتەستىك قاتىناس ورناتىپ كەلەدى؟
– ءقىاق ۇكىمەتپەن، پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەرى ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيامەن بەلسەندى بايلانىس ورناتقان. وزگە دە بيزنەس قۇرىلىمدارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قولداۋ بىلدىرۋدە. ناتيجەسىز ەمەس. ءماسەلەن، «شيەۆرون» كومپانياسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قاۋىمداستىعىمىز جۇمىسسىز جۇرگەن جانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەن وقىتۋ جانە قايتا دايارلىق كۋرسىنان وتكىزۋ جوباسىن جۇزەگە اسىردى. 2014-2015 جىلدارى «الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىنداعى ايەلدەر اراسىندا ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ» جوباسىن قولعا الدىق. ناتيجەسىندە قىز-كەلىنشەكتەر، اسىرەسە، اۋىلدىق جەرلەردەگى ازاماتشالارىمىز ۇكىمەتتىك باعدارلامالار جونىندە ءبىلىم كوكجيەكتەرىن كەڭەيتتى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى نەگىزىندە ەلدى مەكەندە تۇراتىن 150 ازاماتشا ءوز ءىسىن جولعا قويدى. قولعا الىنعان بىرەگەي جوبالاردىڭ قاتارى جىل ساناپ ارتا بەردى. سولاردىڭ ءبىرى – 6969 تەلەفون ءنومىرى ارقىلى، تەگىن «كەڭەس بەرۋ جەلىسى» حالىققا جول تارتتى. وسى جوبانىڭ اياسىندا جۇمىسپەن قامتۋ، بيزنەس اشۋ، زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ، بولاشاق انالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى جونىندە كەڭىنەن اقپارات بەرىلدى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندەگى 70 مىڭعا جۋىق ايەل كاسىبي-قۇقىقتىق كەڭەس الدى. سونىمەن بىرگە، «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىمەن بىرگە تۇراقتى نەگىزدە جاس كاسىپكەرلەرگە وقىتۋ كۋرستارى قۇرىلدى. 52 مىڭنان استام قىز-كەلىنشەك بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىستى. ولار جەڭىلدىكپەن نەسيە الىپ، بيزنەس اشتى. بۇگىنگى كۇنى «دامۋ» قورى جالپى قۇنى 12 ملرد. تەڭگە بولاتىن، ايەلدەردىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن 1،5 مىڭعا جۋىق جوباعا قولداۋ ءبىلدىردى. ال ول ءوز كەزەگىندە 10 000-عا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇرىندىق بولدى. بۇل اتقارىلعان ىستەردىڭ شاعىن بولشەگى عانا دەسەك بولادى.
– نازىك جانداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ قانا قويماي، قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەرى قاۋىمداستىعى كوپتەگەن حالىقارالىق فورۋمدارعا بەلسەنە قاتىسىپ ءجۇر. مۇنداي جيىندار قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– ءقىاق ءيميدجى قالىپتاسقالى حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ اراسىندا ونىڭ بەدەلى دە بەكي ءتۇستى. 1995 جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق كوپتەگەن جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋمدار، كونفەرەنسيا مەن سامميتتەرگە قاتىستى. ماسەلەن ءبىز ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، ءتۇركيا، مالايزيا سىندى مەملەكەتتەرگە بارىپ ءوز يدەيالارىمىزدى ورتاعا سالدىق. وسى رەتتە ايتا كەتەيىن، 2000 جىلى نيۋ-يوركتە وتكەن بۇۇ ارنايى سەسسياسىنا قاتىستىم. جيىن بارىسىندا «21 عاسىرداعى دامۋ مەن بەيبىتشىلىك جانە ايەل مەن ەر ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى» ماسەلەسى قوزعالعان ەدى. القالى باسقوسۋعا 1250 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمنان 3000-عا تارتا وكىل قاتىستى. سەسسيا سوڭىندا ايەلدەردىڭ وسى قوعامدا الاتىن ورنىنىڭ زور ەكەنى جانە كەلەلى ماسەلەلەردى شەشە الاتىندىعى مويىندالعان بولاتىن. 20 جىل ىشىندە ءقىاق 34 حالىقارالىق ۇيىممەن جانە قازاقستاندىق كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. جاقىن ارادا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاپونيادا وتكەن «WAW! Tokyo 2015» ايەلدەرگە ارنالعان II الەمدىك كونفەرەنسياعا قاتىسىپ، سانكت-پەتربۋرگتە بولعان ەۋرازيالىق ايەلدەر فورۋمىنا بارىپ كەلدىك. وسىنداي ايتارى مەن بەرەرى مول جيىندارعا قاتىسا وتىرىپ، ءبىز قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ نازىك جاندىلاردىڭ قوعامداعى بەدەلى مەن ءرولىن ارتتىرۋ باعىتىندا يگى ىستەر اتقارىپ، جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەندىگىن پاش ەتۋگە تىرىسامىز.
– قاۋىمداستىق وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ماسەلەسىنە دە باسىمدىق بەرەدى. وسى باعىتتا قولعا الىنعان قاي جوبالاردى ماقتان تۇتاسىز؟
– ءبىز وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەپ، انا مەن بالانىڭ الەۋمەتتىك، مەديسينالىق تۇرعىدان قورعالۋى، جاستارعا زاڭدىق-قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ سىندى ىستەرمەن تەرەڭ اينالىسامىز. 1999 جىلدان باستاپ ۇلتتىق كوميسسيامەن «قاناتتى ايەل» يدەيا جانە تاۋارلار كورمەسىن ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. 2001 جىلدان بەرى «جەدەل جەلى – قىزىل الما» جوباسى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسى ورايدا مىڭداعان جان وتباسىن قۇرۋ، بالا ءسۇيۋ سىندى ءوزىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ساۋالدارىنا تۇشىمدى جاۋاپ الدى. بۇل جوبا ءالى دە جالعاسۋدا. 2011 جىلى «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا – «انا مەن بالانىڭ» 20 ساياباعى» جوباسى جۇزەگە استى. شارا اياسىندا قاۋىمداستىق فيليالدارى بار وبلىستاردا ساياباقتار اشىلىپ، پەريناتالدى ورتالىقتار توڭىرەگى اباتتاندىرىلدى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – قازاقستاندىق وتباسىلاردىڭ بەكەمدەنۋىنە جاعداي جاساپ، قازاق حالقىنىڭ ۇزدىك وتباسىلىق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ بولاتىن.
– ايەلدەر كاسىپكەرلىگى تاقىرىبىنا ورالاتىن بولساق، وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامىپ قارىشتاۋىنا قازاقستان ايەلدەرى قانشالىقتى ۇلەس قوسۋدا دەپ ويلايسىز؟
– ەگەر تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ العاشى كەزەڭىندە كاسىپكەر-ايەل تۇسىنىگى بولماسا، بۇگىندەرى ءبارى كەرىسىنشە. قازىرگى تاڭدا جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى ءاربىر ەكىنشى بيزنەستىڭ تۇتقاسى نازىك جاندىلاردىڭ قولىندا. ەلىمىزدە ميلليونعا جۋىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 41،5 پايىزىن ايەلدەر باسقارىپ وتىر. قازاقستاندا 700 مىڭعا جۋىق ايەل-جەتەكشى بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ قانا قويماي، وتاندىق ەكونوميكانىڭ قارىشتاپ دامۋىنا اتسالىسىپ جاتىر دەۋگە بولادى. سونىڭ ارقاسىندا 2014 جىلى 800 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. ءبىر استانانىڭ وزىندە عانا 53 مىڭعا جۋىق نازىك جاندى كاسىپكەر بار. قازاقستان ىسكەر ايەلدەرى قاۋىمداستىعى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ، وسى سالاداعى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدا. وسى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ارقىلى، ايەلدەر كاسىپكەرلىگىن دامىتىپ قانا قويماي، ەكونوميكامىزدى دا سارا جولعا سالۋعا بولادى. ياعني قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتىپ، جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلادى. نازىك جاندىلار قولعا العان بيزنەس الەمدىك ەكونوميكا تىعىرىققا تىرەلگەن ۋاقىتتا، ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىءمىن ارتتىرۋعا سەپ بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
اڭگىمەلەسكەن
گاۋھار مۇقاتايەۆا.
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
