قازاق ونەرىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءسابيت ورازبايەۆ 80 جاستا

/uploads/thumbnail/20170709010915933_small.jpg

قازاق ونەرىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى،  مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءسابيت قوڭىرباي ۇلى ورازبايەۆ 1936 جىلى وقو (بۇرىنعى شىمكەنت وبلىسى) سايرام اۋدانى، بايدىبەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1955-1959جج. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىن قازاقستاندا كاسىبي اكتەرلىك جوعارى ءبىلىم الۋشىلاردىڭ العاشقى توبىندا ءوقىپ-بىتىردى. كورنەكتى ۇستاز-رەجيسسەر ا.توقپانوۆتىڭ شەبەرحاناسىنان ءتالىم العان ول 1960 جىلى قازاق مەملەكەتتىك م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرلىك قۇرامىنا قابىلدانعاننان باستاپ وسى ساحنادا ءۇزىلىسسىز ونەر كورسەتىپ  كەلەدى.

ۇلتتىق  تەاترعا ساپالىق وزگەرىس اكەلگەن 60-جىلعىلار بۋىنىنىڭ كورنەكتى وكىلى، قارا شاڭىراق ساحنادا ۇلتتىق جانە الەم كلاسسيكاسى، قازىرگى زامان دراماتۋرگياسىنان جۇزدەن اسا  كەيىپكەردى سومداعان  ءسابيت ورازبايەۆتىڭ بۇگىنى –  ۇلتتىق قۇنارى، ءپالساپاسى  مىقتى قازاق ونەرىنىڭ  جان-جاقتى بيىك شىڭىن  جانە جاراسىمدى جالعاستىعىن  تانىتادى.

تەاترداعى ەڭ العاشقى ءرولى  «ايمان-شولپانداعى» بالپىقتان كەيىن «بەۋ قىزدار-اي!» (ق.شاڭعىتبايەۆ، ق.بايسەيىتوۆ)، «بولتىرىك بورىك استىندا»، «قۇداعي كەلىپتى» (ق.مۇحامەدجانوۆ) سپەكتاكلدەرىندەگى سۇلتان مەن ارىستان جاس اكتەردىڭ كومەديالىق تالانتىن تانىتسا،  العاشقى ساحنالىق ۇلكەن تاجىريبەدەن وتكىزگەن  كۇردەلى ءرولى  ز.شاشكيننىڭ «جاياۋ مۇساسىنداعى» انشى-كومپوزيتور جاياۋ مۇسا بولدى. تالانتتى جاس م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسىنداعى دۋلات، ش.قۇسايىنوۆتىڭ «الدار كوسە» كومەدياسىنداعى الدار كوسە سىندى كەيىپكەرلەرىمەن درامالىق سيپاتى مول انشىلىك ونەرىنە دە ءتانتى ەتتى. قاراشاڭىراق ساحناسىندا ەلۋ جەتى جىلدان بەرى ونەر كورسەتىپ كەلە جاتقان تۇلعا «ساحنادا باي دا، پاتشا دا، دانىشپان دا، اقىماق تا، جاۋىز دا بولىپ وينادى»، ياعني پسيحولوگياسى، بولمىسى، الەۋمەتتىك مارتەبەسى ءارتۇرلى كەيىپكەرلەردىڭ ءومىرىن شىنايى كەشتى.  ولاردىڭ ءبىرازىن اتاپ ايتار بولساق:

ۇلتتىق كالاسسيكادان – م.اۋەزوۆتىڭ «ابايىندا» ماعاۋيا، «قارا قىپشاق قوبىلاندىسىندا» ءبىرسىمباي، «قيلى زامانىندا» جامەڭكە، «دوس-بەدەل دوسىندا» جاپپاس، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىندا» جانتىق،  ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندە» «قازاق قارتتارىنىڭ جيىنتىق وبرازى، حالىقتىق مىنەزدىڭ سىعىندىسى»  سۇيەۋ،  ت.احتانوۆتىڭ «انتىندا» ءابىلحايىر حان، ق.مۇحامەدجانوۆ، ش.ايتماتوۆتىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋىندە» يسابەك، ق. مۇحامەدجانوۆتىڭ «ءبىز پەرىشتە ەمەسپىزىندە» ەسەن، ت.ب؛

زاماناۋي دراماتۋرگيادان - و.بودىقوۆتىڭ «دالا تۇتقىنىندا» دوستويەۆسكيي،  ق.مۇقاشيەۆتىڭ «پارتورگىندا» قاسىم، س. ءجۇنىسوۆتىڭ «اجار مەن اجال»، «كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەرىندە» ءبوپىش، سىعاناق، د.يسابەكوۆتىڭ «تىنىشتىق كۇزەتشىسىندە» ورمانتاي، ب.مۇقايدىڭ «تويات تۇنىندە» جولداس جانعازييەۆيچ، ت.ب؛

الەمدىك كلاسسيكا مەن باۋىرلاس ەلدەر دراماتۋرگياسىنان - ا.وستروۆسكييدىڭ «جازىقسىز ايىپتىلارىندا» مۋروۆ، ل. دريۋكونىڭ «ەلەكترا، سۇيىكتىم مەنىڭىندە» ەگيستو، گوگولدىڭ «ريەۆيزورىندا» دۋانباسى، چەحوۆتىڭ «سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىمىندا» سەرەبرياكوۆ، سوفوكلدىڭ «ەديپ پاتشاسىندا» تيرەسيي، م.بايدجييەۆتىڭ «جەكپە-جەگىندە» ەسكەندىر، س.احمادتىڭ «كەلىندەر كوتەرىلىسىندە» مەكەمتاس، م.عاپاروۆتىڭ «تۇزدى شولىندە» پرەزيدەنت، ك.ءاشيردىڭ «قابىل – ادام اتا پەرزەنتىندە» ءىبىلىس، ت.ب. قايتالانباس ويىن ورنەگى بار رولدەرىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا اكتەردىڭ،  ەڭ الدىمەن، سۋرەتكەرلىك تۇيسىگى مەن  تەرەڭ رۋحاني ىزدەنىستەرى جۇلگەلەنەدى. ساحنادا شىنايى سەزىمدەر مەن زەردەلەۋلەر بيىگىنەن كورىنىپ وتىراتىن ۇلكەن شەبەردىڭ  كەيىپكەرلەرى جيناقتىق بەينە دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.

بۇگىنگى ۋاقىت بيىگىنەن كوز سالعاندا،  س.ورازبايەۆتىڭ كورنەكتى رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆتىڭ سەرىكتەستەرى قاتارىنان تابىلعانىن، ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ حح عاسىرداعى جۇلدىزدى شاقتارىن قاتارلاستارىمەن بىرگە جارقىراتقانىن پايىمدايسىز.

قارا شاڭىراقتىڭ نەگىزىن سالۋشى بۋىننىڭ داستۇر-ونەگەسىن لايىقتى جالعاستىرا بىلگەن كورنەكتى اكتەردىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساحنا ونەرىن دامىتۋداعى ەڭبەگى دە ۇلكەن. بۇل ورايدا م.بايسەركەنوۆتىڭ «ابىلايحاننىڭ اقىرعى كۇندەرىندەگى»  اتاقتى بۇقار جىراۋ – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى  كەزەڭىندە ۇلتتىق يدەياعا قىزمەت ەتكەن كوركەم بەينە. ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ «ءتورت تاقتا-جايناماز» دراما-ديالوگىندا «قان مەن تەردەگى»  سۇيەۋدىڭ جالعاسىنداي ءابدىناسىم شال، د.يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋىندەگى» ايتورە، ب.مۇقايدىڭ «ءومىرزاياسىنداعى» ءالي،  تەاتردىڭ قازىرگى رەپەرتۋارىندا تابىستى ءجۇرىپ جاتقان ف.بۋلياكوۆتىڭ «وتىز ۇلىڭ بولعانشا...» جانە ب.جاكييەۆتىڭ «جۇرەيىك جۇرەك اۋىرتپاي...» قويىلىمدارىنداعى ابدوللا جانە  قاريا سىندى كەيىپكەرلەر  - ءارقايسىسىنىڭ كۇن كەشكەن قوعامى، تاريحي ورتاسى وزگە بولا تۇرا ءوزارا ۇلتتىق مىقتى دىلىمەن ۇندەسەتىن، جۇرەگىندە ءوز زامانىنىڭ دەرتى بار، قوعامدىق-الەۋمەتتىك تيپ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن  بەينەلەر. 

اكتەردىڭ ۇلتتىق كينودا جاساعان قاداۋ-قاداۋ رولدەرى دە قوعامدىق-الەۋمەتتىك قۋاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل - «كوشپەندىلەردەگى» تولە بي، اسىرەسە، «ءبىرجان سال» كوركەم فيلمىندەگى «حالىق ىنتىماعىنىڭ دىڭگەگى كارى بي» (ءا.كەكىلبايەۆ)ماڭعىل  بەينەسىنە بەك قاتىستى. ال، تەلەفيلمدەردەگى، راديوقويىلىمدارداعى ەڭبەكتەرى - كۇيشى سەيتەك، جامبىل رولدەرى، قازاق تەلەديدارىنىڭ التىن قورىنا جازىلعان، ايتىلۋ مانەرى ەرەكشە  «ايمان-شولپان» جىرى، تاعى دا باسقا فيلم-كونسەرتتەرى، حالىقتىڭ رۋحاني مۋزىكالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋى دا  ونەرگە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس.

س.ورازبايەۆ سان قىرلى تالانتىمەن، ۇلتتىق بولمىس-پاراساتىمەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن تۇلعا. «بالا كەزىنەن جىر-داستاندار تىڭداپ وسكەن» توپىراعى قۇنارلى، ونەرى نۇرلى جىراۋ، سازگەر،  ءانشىنىڭ «دومبىرانى ساۋساقپەن ەمەس، كوڭىلمەن سويلەتەتىن» (ت.ءالىمقۇلوۆ) قاعىس-قاسيەتىن باعالايتىن قالىڭ كوپشىلىك  م.ماقاتايەۆتىڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان «توق­تا بوتام، اتاڭ كەلەدى ارتىڭ­دا!»، «ءسۇرىنىپ كەتپە»،  «بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم…» اندەرىن، «تولە ءبيدىڭ تولعاۋىن» ءسۇيىپ تىڭدايدى.

ساناسى سەرگەك، جادىسى زەرەك تۇلعانىڭ تەاتر تاريحى، ارىپتەستەرى، الەۋمەتتىك ورتاسى مەن قوعامى تۋرالى «الماتى اقشامىندا» جاريالانعان ءماندى دە قىزعىلىقتى اڭگىمەلەرى «ءومىردىڭ ءوزى – تەاتر»، «تازارعىڭ كەلسە، تەاترعا بار»  اتتى ەكى توم بولىپ جارىق كورۋى دە – رۋحانياتىمىزدىڭ  ولجاسى. سان قىرلى تالانتتىڭ ەندىگى ءبىر پاراسى – فوتوونەرى. كورنەكتى اكتەر جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى تۇسىرگەن سۋرەتتەرى جانە  بەينەتاسپالارى بۇگىندە ۇلتتىق ونەردىڭ قۇندى تاريحىنا اينالدى.

پاراساتتى ونەرى  - ونەگەلى ءومىرسالتى، ۇستانىمى، ۇلكەن جۇرەگى، وزگەگە دەگەن جاناشىرلىعى، قامقورلىعىمەن نۇرلانعان كورنەكتى اكتەر وتباسىندا  ارداقتى اكە، سۇيىكتى جار جانە قادىرمەندى اتا. ال، وزىندىك ساحنا مەكتەبى، ومىردەگى ۇلاعاتتى ىستەرى  جاس ۇرپاققا  ۇلگى-ونەگە قايراتكەر س.ورازبايەۆتىڭ ۇلتتىق ونەرگە سىڭىرگەن ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى (1976)، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1994)، سونداي-اق وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى (1994) اتاقتارىنا يە بولدى. ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «وتان»،   «پاراسات» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.

سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ابىرويلى مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن، قازاق ساحناسىنىڭ ابىزى! سىزگە الداعى ۋاقىتتا دا تولايىم شىعارماشىلىق تابىستار مەن ۇلكەن ادامي قۋانىشتار تىلەيمىز.

ءسابيت ورازبايەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان كەش 2016 جىلدىڭ 21 مامىرىندا ساعات 17.00-دە م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا وتەدى.

           

قاتىستى ماقالالار