كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە اجىراسۋ كورسەتكىشى ءوسىپ كەتتى. ەكىگە ايىرىلعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ناقتى سانى بەيمالىم بولسا دا، اجىراسقاندار سانى جىل ساناپ ەمەس، ءتىپتى كۇن سايىن ءوسىپ جاتقانداي. ماماندار بۇل ءۇردىس جىلىنا 10 پايىزعا ءوسىپ وتىرادى دەيدى. بۇعان قاراپ وتباسى دەگەن قۇندىلىقتىڭ ءمانى كەمىپ بارا ما دەيسىڭ. توڭىرەككە قاراساق،  كىلەڭ اجىراسقانداردى كورەتىن بولدىق. ادەتتە اجىراسۋعا كىم كىنالى دەگەندە شابلونعا اينالعان ەكى جاۋاپ بار، ءبىرى — ەنە مەن كەلىننىڭ كەلىسە الماۋى، ەكىنشىسى — ماتەريالدىق تۇرمىستىڭ قيىندىعى (ەركەكتىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى، باسپانانىڭ بولماۋى، ت.ب.) زاڭ جۇزىندە ايىرىلىسپاسا دا ەكى بولەك تۇرىپ جاتقان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ سانى ءنوپىر. وتباسى شاڭىراعىنىڭ شايقالۋىنا جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەكى سەبەپ باستى نەگىز بە؟ وسىعان ءمان بەرىپ كورەيىكشى.

كەتكەن كەلىن بايلىقتى قيماي كەلە بەرەدى

ءوزىمىز كۋا بولعان جاعدايلاردان مىسال كەلتىرەيىك. اكەسى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بوپ تۇرعان وتە اۋقاتتى ءبىر جىگىت ون توعىز جاسىندا ۇيلەندى. تويىنا باردىق. الماتىداعى ەڭ قىمبات مەيرامحانانىڭ بىرىندە 500 ادام جينالعان، ەڭ اتاقتى ەسترادا انشىلەرى قاتىسقان كەرەمەت توي ءوتتى. قالىڭدىقتىڭ كويلەگى نەشە مىڭ دوللار ەكەنىن ايتىپ جاتۋ ارتىق. اياعىنا دەيىن اق ەتىك كيگىزىپ، ۇلدە مەن بۇلدەگە وراعان سول قالىڭدىق ءبىر ۇل تۋعان سوڭ كۇيەۋىنەن كەتىپ تىندى. سەبەبى، تاماق پىسىرۋگە ەرىنەدى ەكەن. ءبىراق اجىراسسا دا الگى ءۇيدىڭ تۇرمىسى قىزىقتىرعانى سونشالىق، وتباسى قىتايعا بارسا، قىتايعا، امەريكاعا بارسا امەريكاعا دەگەندەي، قوسا ەرىپ جۇرەدى. كۇيەۋىنە تاماق جاساۋعا ەرىنگەن كەلىن شەت ەلىڭ كۋرورتىندا دەمالۋ ءۇشىن اتا-ەنەسىنىڭ ىزىنەن قالمايدى. اجىراسا تۇرىپ، جىگىتتىڭ ۇيىنە اندا-ساندا بارىپ قونىپ كەتەدى ەكەن. كۇيەۋى بىرنەشە قىمبات كولىكتى دە اپەرىپتى، جەكە دۇكەن دە اشىپ بەردى. سوندا دا بولەك كەتكىسى كەلمەيدى. جىگىتتىڭ اتا-اناسى اۋقاتتى بولعانىمەن قوسا وتە مەيىرىمدى، كەڭپەيىل كىسىلەر. مىنە سودان بەرى ون جىل ءوتتى. جىگىت وتىزدان استى، باسقا بىرەۋگە ۇيلەنەيىن دەسە بۇرىنعى ايەلى قولبايلاۋ.

باسىنا قونعان باقتى كوتەرە المايتىن كەلىندەر بار...

بار كىنانى تەك قانا جىگىتتىڭ اناسىنا جابۋعا دا بولمايدى. بۇگىندە كەيبىر ەنەلەر ءتىپتى ۇلىنىڭ كەلىنىمەن نە ءۇشىن اجىراسىپ جاتقانىن تۇسىنبەي دە قالادى. ۇيلەنگەنىنە ءبىر ايت وتپەستەن ەكىگە بولىنەتىن جاستاردىڭ سانى كوبەيىپ كەتكەن. قاي ورتاعا بارساق تا كۇيەۋسىز ايەل، اكەسىز بالانى كورەتىن بولدىق.  ون شاقتى ءۇيى بار، ءىرى كاسىپكەرگە كەلىن بولعان ءبىر تانىسىم ءبىر جىل وتپەي الگى ۇيدەن كەتىپ قالدى. سەبەبىن سۇراسام: «ۇيدە ىدىس جۋعىش ماشينەگە دەيىن كەرەك-جاراقتىڭ ءبارى بار. مەنىڭ مىندەتىم تەك تاماق ءپىسىرۋ بولدى. اتا-ەنەم قاباق شىتپاسا دا كەتىپ قالدىم. ويتكەنى، ولار كۇن سايىن ءمانتى، لاعمان سياقتى قۇنارلى تاماقتاردى ءپىسىرۋىمدى قالاپ تۇرادى. ولارعا تاماق ءپىسىرىپ وتىرامىن با؟ ءوزىم جۇمىس ىستەپ، دەربەس بولعىم كەلەدى» دەدى.

بۇل  كەلىن ءقازىر قانداي جۇمىس ىستەيدى دەيسىز عوي؟  كۇيەۋىنە شاي قۇيۋدان قاشقان ول جەكە مەنشىك فيرمادا ءارى حاتشى، ءارى ەدەن جۋۋشى، وعان قوسا شەت ەلدىك باستىقتىڭ شاي-سۋىن دايىنداپ، سونىڭ ىدىسىن جۋۋمەن اينالىسادى. جالاقىسى  40 مىڭ تەڭگە. قالا شەتىندە پاتەر جالداپ تۇرادى. جۇمىسى مەن ءۇيىنىڭ اراسى اۆتوبۋسپەن 2 ساعاتتىق جول. قۇربىلارى «وتباسىڭمەن اجىراسپاعانىڭدا قىمبات ماشينە ءمىنىپ، شالقىپ جۇرەر ەدىڭ عوي، اۆتوبۋسپەن سەندەلمەي» دەپ تە ايتقان.

اتا-انانىڭ ەڭبەگىن ەلەمەي...

قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا اتا-اناسىنا جانى اشىمايتىندارى سونشالىق، ولار بالاسى ءۇشىن قارجىنى تىرنەكتەپ جيناپ، جەتپەگەنىن بانكتەن قارىزدانىپ، تويىن وتكىزىپ بەرگەن سوڭ ەكى اي وتپەي ايىرىلىسقاندارى دا بار. ءبىر تانىسىمنىڭ قىزى مەكتەپ بىتىرگەنىنە ەكى جىل وتكەندە ءوز قالاۋىمەن ءبىر سۇڭعاق بويلى، كوركەم جىگىتكە تۇرمىسقا شىقتى. قىزدىڭ  اناسى (اكەسىمەن اجىراسقان) بار اقشاسىن جيناپ، بانكتەن قارىز الىپ، نامىسقا تىرىسىپ، دۇرىلدەتىپ ۇزاتۋ تويىن جاسادى. تويعا بارعان ءبىز ەكى جاستىڭ ماحابباتى شىنىمەن دە بەرىك ەكەندىگىنە كۋا بولعانداي ەدىك. ءبىراق قاتەلەسىپپىز. قاراپايىم قىزمەتكەر بوپ جۇمىس ىستەيتىن جىگىتتىڭ اتا-اناسى ءومىر بويى جيناعانىن تويىنا جۇمساعان سوڭ  ءۇش اي وتپەي جاتىپ، كەلىن توركىنىنە قايتىپ كەلدى. «اتا-انامىز ءبىز ءۇشىن تىرىسىپ باقتى عوي» دەگەن وي جىگىتتىڭ دە، قىزدىڭ دا ساناسىنا كەلگەن جوق.

كۇيەۋدەن گورى ءوز كۇشىنە سەنەدى

بۇرىنعى ايەلدەر مەن قازىرگى ايەلدەردى تەڭەستىرىپ سالىستىرۋ ماقسات ەمەس، ول زامان مەن بۇل زاماننىڭ اراسى الشاق جاتىر. ءبىراق قازىرگى قىزدار نەگە ءوزى ۇناتىپ شىققان جىگىتىنەن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە بەزىنىپ شىعا كەلەدى؟ ءتىپتى، «اليمەنتى قۇرسىن، ءوزىم اسىرايمىن»، «كۇيەۋدىڭ نە كەرەگى بار؟ بارىنان جوعى جاقسى، بوسقا ماسىل، نە اسىراي المايدى، نە سۇيەۋ بولۋعا جارامايدى» دەگەن  سياقتى ەركەكتەردى كىنالايتىن سوزدەردى قىزداردىڭ اۋزىنان ءجيى ەستيمىز. بۇل قازىرگى قازاق جىگىتتەرىنىڭ دەنى  بوسبەلبەۋ، ۇساق، ءالسىز بوپ كەتكەنىن بىلدىرە مە؟

كىشكەنە كەزىمىزدە جازعى دەمالىستا اۋىلدا بولاتىنبىز. سوندا 25-30 جاسار كوكەلەرىمىز بىزگە سۇستى كورىنەتىن. قۇربى قىزدار «اكەم ايتقان، اكەمنىڭ ءسوزى، اكەم ۇرسادى» دەپ، شەشەلەرىنەن گورى اكەلەرىن ۇلگى تۇتاتىن. سول ۇلگىلى اكەلەر بۇگىندە نەمەرە سۇيەتىن جاسقا جەتىپ، ەلگە سىيلى ازامات بوپ وتىر. قازىرگى 20-30 اراسىنداعى جىگىتتەردە بۇرىنعى قازاق ازاماتىنا ءتان قايسارلىق، اسقاق رۋح، ءور مىنەز، ايبار جوق پا سوندا؟! قازىرگى قىزداردىڭ دەنى ەر ازاماتقا ارقا سۇيەۋدەن گورى ءوز ءبىلىمى مەن كۇشىنە سەنەتىندەي كورىنەدى.

قازاق جىگىتىنەن شەت ەل ازاماتىنىڭ نەسى ارتىق؟

كەيىنگى جىلدارى بەلەڭ العان تاعى ءبىر ءۇردىس قازاق قىزدارىنىڭ تۇرمىس قۇرۋعا كەلگەندە قازاقتى ەمەس شەت ەل ازاماتىن تاڭداۋعا قۇشتارلىعى. 2014 جىلدىڭ 14 اقپانىندا قازاقستان بويىنشا شەت ەل جىگىتىمەن 429 قازاق قىزى نەكەگە تىركەلىپتى.  اقش، رەسەي، جۇڭگو، تۇركيانى بىلاي قويعاندا سوناۋ زيمبابۆەدەن كەلگەن جىگىتپەن دە وتاسقاندار بار ەكەن. ءبىر كۇندە تىركەلگەن حالىقارالىق نەكە سانى وسىنداي بولسا ءبىر جىلدا قانشا قازاق ارۋى جات ەلگە ايەل بوپ كەتىپ جاتىر؟ ءتىپتى ءدال سول 14 اقپاندا استانا قالاسىندا 65 جاسار شەت ەل ازاماتىمەن بەس جىلدان بەرى تۇرىپ جاتقان قازاق قىزىنىڭ نەكەسى راسىمدەلىپتى. تەڭىزدىڭ ار جاعىنان كەلگەن قارت كاسىپكەرگە تۇرمىسقا شىققان قىزدىڭ جاسى — 21-دە. نە دەگەن ەرلىك دەسەڭىزشى! سوندا ول قىز قازاق جىگىتتەرىن مەنسىنبەگەنى عوي. بۇل قىزدىڭ ءبىر قازاق، ەكى شەت ەلدىك فاميلياسى بار ەكەن. قارت  كاسىپكەردەن بۇرىن پەرۋ ازاماتىمەن وتاسقان كورىنەدى.

جيەنىن  «نەمەرەم» دەپ ءجۇرىپ...

ەكى جاستىڭ اجىراسۋىنا تۇرتكى بولاتىن تاعى ءبىر ماسەلە — جاڭا تۋعان نارەستەنى قىزدىڭ جاعى «نەمەرەمىز» دەپ، باۋىرىنا باسىپ، جاقىن تارتۋى. قازىرگى قازاق جيەن ءسوزىن ۇمىتا باستاعانداي. قىزدىڭ بالاسىن «نەمەرەم» دەپ ەركەلەتۋگە قۇمار. قىز تۋعان بالاسىن قۇشاقتاپ توركىنىنە بارا بەرگەن سوڭ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە كۇيەۋىنىڭ ەلىنە بارماي، ءوز ۇيىندە قالىپ قوياتىن جاعدايلار از ەمەس. اناسىنىڭ تۋىستارى تاراپىنان قامقورلىقتى كوپ كورگەن بالا دا اكەسىنىڭ بىرگە تۋعاندارىنان گورى ناعاشىلارىنا جاقىن بوپ وسەرى انىق.

اجىراسپاۋدىڭ امالى بار ما؟

ءسۇيىپ قوسىلعاندار اجىراسپاۋى ءۇشىن نە  قاجەت؟  ارينە، ۇلكەندەر ايتاتىن شىدامدىلىق، توزىمدىلىك، كەشىرىمدىلىك، ت.ب. قاسيەتتەر وتە ماڭىزدى. ەڭ باستىسى اجىراسپاۋدىڭ نەمەسە ەكى جاستى اجىراستىرماۋدىڭ كىلتىن تابۋ كەرەك سياقتى. ۇلگى رەتىندە ەمەس، مىسال ءۇشىن ءبىر وقيعانى كەلتىرەيىك. ءبىر تانىس كوكەمىز قىرىققا كەلگەندە ايەلى التى جاسار قىزىن الىپ توركىنىنە كەتىپ قالدى. سەبەبى، ەكەۋى ءبىر تويدان قايتىپ كەلە جاتىپ، بولماشى نارسەگە ۇرسىسىپ قالىپتى. ايەل اۋىلداعى اكەسىنە ەمەس، قالا ماڭىندا تۇراتىن اپكەسىنىڭ ۇيىنە بارىپ توعىز اي تۇرادى. كۇيەۋى ونى ىزدەپ بارمايدى دا. ەكەۋى ايىرىلىسقانىنا توعىز اي وتكەندە جىگىتتىڭ شەشەسى «كەلىندى الىپ كەل» دەپ  بالاسىنا ايتا بەرىپتى. نەگە دەسەڭىز، كەلىننىڭ اپكەسى وبلىستىق سوت بوپ تاعايىندالىپتى.  بالاما  اليمەنت تولەتەدى، سوتتاتىپ جىبەرۋى مۇمكىن دەپ قورىققان عوي. ءسويتىپ جىگىت شەشەسى ەكەۋى كەلىننىڭ ارتىنان بارىپ، وعان تۇركياعا اپاراتىن ساياحات كۋپونىن سىيلاپ، كەشىرىم سۇراپ، ۇيىنە الىپ كەلەدى. بۇل اپامىز وتباسى بۇتىندىگىن ويلاسا كەرەك.

ايعانىم ءبىرتۋار