قازاق تانىمىندا جەزدە دەگەن سىيلى اعامەن قاتار اتالاتىن قۇرمەتتى اتاۋ. بالدىزدار جەزدەگە ەركەلەپ، ءوزارا ازىلدەسىپ جاتادى. دەگەنمەن وسى جەزدە دەگەن ادەمى ەتنوگرافيالىق ۇعىمنىڭ رەالدى ومىردە نازىك جاندىلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقپەن بايلانىستى بولاتىن جاعدايلاردىڭ كەزدەسەتىنى وكىنىشتى. ءيا، تۋعان-تۋىسقا سىيلى، دوس-جاران ورتاسىندا ابىرويلى، جاقسى جار، بالدىزدارىنىڭ دا ءبىلىم الىپ، قىزمەتكە ورنالاسۋىنا كومەكتەسەتىن تاماشا جان ۇعىمىنداعى جەزدەلەرگە قۇرمەتىمىز دە ەرەكشە عوي. ءبىراق كەيبىر ەركەكتەر وزدەرىنىڭ "جەزدە" دەگەن قۇرمەتتى اتقا لايىق ەكەنىن ۇمىتىپ، نامىس پەن ابىرويدى اتتاپ ءوتىپ، بۇلدىرشىندەي بالدىزداردىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنى نەسى؟

اقپارات كەڭىستىگىندە ءوزىنىڭ جەزدەسى وبالىنا قالعانى تۋرالى جازعان قىزداردىڭ حاتتارى ءجيى جاريالانۋدا. بۇرىن نازىك جاندىلار وزدەرىنىڭ زورلىق-زومبىلىقتىڭ قانداي دا ءبىر ءتۇرىن باستان وتكەرگەنى تۋرالى كوپكە اشىق ايتپايتىن. جاقىن قۇربىسى، اپكەسى نەمەسە جەڭگەسىنە سىر اقتارعانى بولماسا. بۇگىندە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ەرلەر تاراپىنان كورەتىن «ابىرويى تاپتالۋ فاكتىلەرى» قوعامدىق قۇبىلىسقا اينالعانى سونشا، جالپاق جۇرتقا بۇكپەسىز جاريالايتىن بولدى. اقپاراتتىڭ بۇنداي اشىقتىعى بالكىم زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن-الۋ نەمەسە وعان قايتكەندە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن جۇرگىزىلىپ جاتقان بولار.

 قىز-كەلىنشەكتەردى ار-ابىروي تۇرعىسىنان قورلاعان ەرلەردىڭ اراسىندا وكىنىشكە وراي جەزدەلەر دە كەزدەسىپ قالادى. ەندى جەزدەسىنەن ءزابىر كورگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باستان وتكەرگەن وقيعالارىن قاز-قالپىندا (ەسىمدەرىن عانا وزگەرتىپ) باياندايىق.

جەزدەم تويى بىتپەي جاتىپ ماعان قىرىندادى

(ايتكۇل اپايدىڭ اڭگىمەسى)

مەن وتباسىندا جالعىز قىز بوپ ەر جەتتىم. ءتورت بالالى جاقىن تۋىسىمىز بار ەدى. ءۇش ۇلدىڭ ىشىندە اسىرەسە بايجان اعامىز بارىمىزگە قامقورشى بوپ جۇرەتىن. ول ءۇيدىڭ كەنجەسى ساعيرا حاس سۇلدىڭ ناق ءوزى. مەن مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىبىنا كوشكەندە ول جوو ءبىتىرىپ جۇمىسقا تۇرعان. قاراتورىنىڭ ادەمىسى، شاشى ءورىپ قويعاننىڭ وزىندە جەرگە دەيىن جەتەتىن. ونىڭ شاشىنا قاتتى قىزىعاتىنمىن. قاپ-قارا، قالىڭ، جىبەكتەي. سول ساعيرا اپكەمنىڭ سوڭىنان بەكەن دەگەن بىرەۋ  قالماي ءجۇردى. بەكەن جوو-نىڭ بىرىندە ىستەيدى. ساعيرا ۋنيۆەرسيتەتكە جاڭادان جۇمىسقا تۇرعان. ءوزى تاككاپپار، قانداي سىرباز جىگىتتەر ءسوز سالسا دا قاراماي جۇرگەن ساعيرانىڭ ءاربىر قادامىن اڭدىپ، ىزىنەن قالماعان بەكەن كوپ ۇزاماي اپكەمىزدى جۇكتى ەتتى. ساعيرا الماتىدا بايجانمەن بىرگە باسقا دا باۋىرلارى، جەڭگەلەرى بار، ءبىر ۇيدە تۇراتىن. ىشتەن تىنىپ جۇرگەن ساعيرانىڭ قارنى ۇلكەيە باستاعاندا بولعان جايت اشكەرە بولىپ، قاھارىنا مىنگەن بايجان بەكەندى تاۋىپ الىپ، جازاسىن بەرىپتى. "قارىنداسىمدى الماساڭ  ولتىرەمىن" دەپتى. بەكەننىڭ ءوزى جاسى وتىزعا تاقاپ قالعان. ايەلى ون سەگىزدە ەكەن. ءبىر جاسار بالاسى بار.  

ول كەزدە تۇرمىسقا شىقپاي بالالى بولۋ دەگەن ولىممەن تەڭ ەدى عوي. بايجاننان قورىققان بەكەن ساعيرانى الدى. بايجان اعامىز ۇيىندە توي جاساپ، ءبارىمىزدى شاقىردى. مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقيتىنمىن. ماقتانعانىم ەمەس، اڭگىمە بولعان سوڭ ايتايىن، جاس كەزىمدە ءجۇزىم اپپاق، كوزىم مولدىرەگەن كوركەم قىز بولاتىنمىن. سودان توي اياقتالار شاقتا بايجان اعامىز مەنى شىعارىپ سالۋدى بەكەنگە تاپسىردى. قاسىنا ءبىر دوسىن ەرتكەن بەكەن (ەندى جەزدە عوي) ايالداماعا جەتكەنشە قىرىنداپ مازامدى الىپ ءبىتتى. "قارىنداس قايدا وقيسىز؟ تەلەفون ءنومىرىڭىزدى بەرىڭىزشى" دەيدى. اشۋلانسام دا جاڭادان جەزدە بولىپ وتىرعان كىسىگە دورەكىلىك كورسەتپەيىن دەپ، ءوزىمدى ءوزىم ۇستادىم. ايالداماعا كەلىپ، اۆتوبۋسقا مىنگەنىمدە بەكەن دە سوڭىمنان كىرىپ، تۇسپەي قويدى. اتىمدى، تەلەفون ءنومىرىمدى، جاتاقحاناداعى بولمەمدى سۇراپ قويمايدى.

 نەتكەن جەكسۇرىن دەپ قويامىن ىشىمنەن. "ءوزى ون سەگىز جاسار ايەلىن جاس نارەستەسىمەن بىرگە تاستاپ، مەنىڭ ارۋ اپكەمدى بۇزىپ، ەندى ماعان قولقا سالماق. وي، وڭباعان!" دەيمىن وزىمشە. ءبىراق مادەنيەتتىلىك ساقتاپ، ۇندەمەدىم. ايتپەسە اشۋلانسام، الگىنى پەرىپ جىبەرەر ەدىم. بىردە ۋنيۆەرسيتەتكە تاڭەرتەڭ ەرتە بارعانىمدا ءبىر ەركەك ءمۇعالىمنىڭ تيىسكەنى بار. جۇدىرىقپەن ۇرىپ جىبەردىم. بايقۇس، شالقالاقتاپ بارىپ، باسپالداقتىڭ جاقتاۋىنان ۇستاپ قالدى. ەگەر جاقتاۋدان ۇستاماعاندا تاس ەدەنگە قۇلاپ باسى جارىلار ەدى. وتباسىلى ەركەكتىڭ جاس قىزعا قىرىنداعانىن كورسەم زىعىردانىم قاينايدى. بەكەندى ۇرسام، جازىم بولار، دەپ، جەزدەسىماققا ءتىل قاتپادىم. ونىڭ الگى ارەكەتى ىشىمدە تاس ءتۇيىن بولىپ قاتىپ قالدى. سودان كەيىن دە بەكەن ءتۇرلى توي-جيىنداردا كەزدەسكەن سايىن قىلجاقتاپ ءجۇردى. اپكەمە ونىڭ ارەكەتى تۋرالى ايتپادىم. ونسىز دا جانى جارالى، جۇرەگىن سىزداتىپ قايتەمىن.

ارادا كوپ جىلدار ءوتتى. بايجان اعامىز بەن بەكەن ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ىستەيدى. بايجان اعام عىلىمي اتاقتارعا يە بولىپ، قىزمەتى ءوستى. بەكەن جوعارى قىزمەتكە جەتكىسى كەلە مە، ايتەۋىر سول اعامىزدى جاعالاپ جۇرەتىن. مەن وقۋىمدى اياقتاپ، اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ، ديسسەرتاسيا قورعادىم. عىلىمي كىتاپ جازىپ، باسپاعا ۇسىندىم. مەنىڭ كىتابىمدى نەگە ەكەنى بايجان اعا ىستەيتىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسپاحاناسى شىعاراتىن بولدى. سودان بايجان اعا ءبىر كۇنى دوس-جاران، تۋىستارعا مەنى ماقتاپ ايتقان عوي: "قارىنداسىمىز عالىم بولدى، كىتابى شىعايىن دەپ جاتىر" دەپ. سويتسە بەكەن "سول كىتابىنا مەنى قوسىمشا اۆتور ەتىپ سىرتىنا ءاتى-جونىمدى جازدىرتسىنشى، ماعان عىلىمي اتاق الۋ ءۇشىن كەرەك بوپ تۇر" دەپتى.

ويىندا ەشتەڭە جوق بايجان اعا ماعان كەلىپ، الگىنىڭ تىلەگىن ايتتى. سوندا مەن كوپ جىل ىشىمە ساقتاپ كەلگەن ىزامدى اقتارىپ سالدىم: "اعا، سول بەكەندى مەن العاش كورگەننەن جەك كورەمىن. ءيا، جەك كورەمىن. شيەتتەي بالاسىن ايەلىمەن تاستاپ، ساعيرا اپكەمدى العانىمەن قويماي، تويى اياقتالماستان جاتىپ ماعان ءتيىستى" دەپ، جيىرما جىل بۇرىنعى وقيعانى باستان اياق ايتىپ بەردىم. ءۇنسىز قالعان بايجان اعام "مەيلى جارايدى" دەدى دە شىعىپ كەتتى. سودان بىر-ەكى كۇننەن كەيىن ءبىر جەڭگەم ايتتى، بايجان اعا بەكەننىڭ ۇيىنە بارىپ، جەر-جەبىرىنە جەتىپ، ۇرسىپتى. «وڭباعان، وپاسىز ەكەنسىڭ ءوزىڭ» دەپ. «وڭشەڭ سۇلۋ قارىنداستاردى شەتىنەن پايدالانايىن دەدىڭ عوي" دەپ تۇرىپ جاعاسىنان الىپتى. سودان كەيىن بەكەن مەنى كورسە انادايدان تەرىس اينالاتىن بولدى.  

سول جەزدەمىز جەتىسپەدى. قارتايماي جاتىپ، كوزى الايىپ، قانت ديابەتى دەيسىڭ بە، نەشە ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىقتى. سول جەزدەمىز ۇزاق جىلدار جوو-دا ءمۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ قانشاما ستۋدەنت قىزدى زابىرلەدى ەكەن؟ دەگەن وي كەلەدى كەيدە. بۇيتكەن جەزدەسى قۇرىسىن.

بالدىزىنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان

الماتى وبلىسىنداعى ءبىر اۋدان ورتالىعىندا جولداسبەك دەگەن كىسى وتباسىمەن تۇردى. بۇل وقيعانى ماعان سول جولداسبەكتىڭ بايبىشەسى اڭگىمەلەپ بەرگەن. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اۋداندا جوعارى قىزمەت اتقاراتىن جولداسبەكتىڭ ۇيىنە پاۆلوداردان تاستان دەگەن پارتيا قىزمەتكەرى كوشىپ كەلەدى. تاستان جاسى ەلۋلەردەگى، وقىعان ازامات بولسا دا قىز-كەلىنشەك كورسە قىرعيداي تيەتىن ادەتى بار ەكەن. وتباسىن كوشىرىپ اكەلمەس بۇرىن ءوزى  ەكى-ۇش اي جولداسبەكتىڭ ۇيىندە تۇرادى. بىردە ول جولداسبەكتىڭ ۇيىنە ون كۇنگە قىدىرىپ كەلگەن تۋىسىنىڭ قىزىن وڭاشا بولمەدە شەشىندىرمەك بولىپتى. قىز ايقايلاپ جاتىپ، بار كۇشىمەن ءوزىن-وزى قورعايدى. ايتەۋىر ۇيگە جولداسبەكتىڭ ايەلى كىرىپ قالىپ، تاستاننىڭ ارام ويى جۇزەگە اسپاي  قالىپتى. ول ول ما، تاستان وتباسى تولىق كوشىپ كەلىپ، كورشى ۇيگە ورنالاسقان سوڭ دا زورلىق ارەكەتتەرىن قويماپتى. پاۆلوداردان تاستاننىڭ بالدىزى الماتىعا وقۋعا تۇسۋگە كەلگەن عوي. ءبىر كۇنى سۇمدىق وقيعا بولادى. ايەلى بالالارىمەن ەمحاناعا كەتكەن كەزدە تاستان بالدىزىن اياۋسىز زورلايدى. "بىرەۋگە ايتساڭ ازاپتاپ ولتىرەمىن" دەپ قورقىتقان سوڭ بالدىزى بۇل تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارماپتى. ءسويتىپ ۇيدە ەشكىم جوق كەزدە بالدىزىن زورلاۋدى ادەتكە اينالدىرادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە بالدىزدىڭ ءىشى بىلىنە باستايدى. كىمگە مۇڭ شاعارىن بىلمەگەن 17 جاسار مۇڭلىق جۋىناتىن بولمەدە وزىنە ءوزى قول جۇمسايدى. 

سول تاستان ءومىرىنىڭ سوڭىندا قور بولدى. ۇزاق ءومىر سۇرگەن جوق، الپىسقا جەتپەستەن الاسۇرىپ اۋىرىپ، جامان اۋرۋدان مەرت بولدى.

نەگىزى زورلىق-زومبىلىق قاسيەت اكەدەن بالاعا بەرىلەدى دەگەن راس ءسوز. بىردە جولداسبەكتىڭ تۇرمىسقا شىقپاعان ءبىر قىزى الماتىدا جۇمىس ىستەيتىن. بىردە ول جۇمىستان شىعىپ اۆتوبۋسقا مىنەدى. اۆتوبۋس ىشىندە ارتىنان بىرەۋ يتەرە بەرەدى. قىز كىسى كوپ بولىپ، سىيماي بارا ما دەپ، ىلگەرى جىلجيدى. ارتىنا يتەرۋ سوندا دا توقتامايدى. يتەرگەنى بىلاي تۇرسىن، ارت جاعىنان ەتەك كويلەگىن كوتەرىپ، جاناسا بەرگەن ساتتە  جالت بۇرىلىپ قاراسا تاستاننىڭ بالاسى اۋىن ۋقالاپ تۇر دەيدى. وتىزدار شاماسىنداعى جىگىتتەن زارەسى كەتە قورىققان قىز دەرەۋ اۆتوبۋستان ءتۇسىپ كەتىپتى. بولعان جايدى اناسىنا ايتقاندا "اكەسى قانداي بولسا بالاسى دا سونداي" دەگەن ەكەن.

بالدىز كىنالى مە الدە جەزدە مە؟

كەيدە جەزدەلەر بۇلدىرشىندەي بالدىزدارىنا قىرىنداعان سىڭايدا ازىلدەپ جاتاتىنى بار. تۇرمىس قۇرماعان قىز بەن جەزدەسىنىڭ اراسىنداعى ويىننىڭ وتقا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كوپ جاعدايدا ەسكەرمەيمىز. جۋىردا  اقپارات پورتالىنا وقىرمان ايەلدىڭ حالىقتان اقىل-كەڭەس سۇراعان حاتى جاريالاندى. حات يەسى ءسىڭلىسى مەن كۇيەۋىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى جازىپتى. تۋىسىنىڭ وزىنە ساتقىندىق جاساپ، ال كۇيەۋىنىڭ وپاسىزدىققا بارعانىنا نالىعان ايەل سىرىن اقتارىپتى.

ول كۇيەۋىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە تانىسىپتى. كۇيەۋى وتە پىسىق، قامقورشى جان، تاماشا ازامات. ءوزى ءبىر جەردە مەكەمە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. ءۇش بولمەلى پاتەرى، قىزمەتتىك كولىگى بار. ايەلىن سىيلاپ، كىشكەنتاي قىزىن دا قاتتى جاقسى كورەتىن ول وتباسىنا كەرەك جاعدايدىڭ ءبارىن جاساپ وتىرعان كورىنەدى. ەكىنشى بالا — ۇلدى دۇنيەگە اكەلەردە بوتەن كۇتۋشى جالداعىسى كەلمەگەن ايەل اۋىلدان مەكتەپ بىتىرگەن ءسىڭلىسىن شاقىرتادى. ايەلدىڭ دەنساۋلىعى بۇرىننان ناشار ەكەن. ۇلىن ۇلكەن قيىندىقپەن بوسانعان سوڭ كورۋ قابىلەتى تومەندەپ كەتەدى. دارىگەر شەت ەلگە بارىپ وتا جاساتۋعا كەڭەس بەرەدى. ۇلى ءبىر جاسقا تولعان سوڭ كۇيەۋى ونى شەت ەلگە ەمدەلۋگە جىبەرەدى.  بىرنەشە اي ەم قابىلداعان ايەلدىڭ دەنساۋلىعى ازداپ بولسا دا جاقسارا باستايدى. سودان ءبىر كۇنى ول جۇمىستان كەلگەن كۇيەۋى مەن بالدىزىنىڭ قۇشاقتاسىپ، ءسۇيىسىپ وتىرعانىن كورەدى. قاتتى نالىعان كەلىنشەك ءسىڭلىسى مەن كۇيەۋىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى قانداي شەشىم قابىلداۋ كەرەگىن وقىرمانداردان سۇرايدى.

ول ءسىڭلىسىن اۋىلعا قايتارماق بولىپتى. ءبىراق كۇيەۋى بالاعا قارايتىن ادام كەرەك دەپ، كەلىسپەيدى. «بۇلاردىڭ قاتىناسى تىم تەرەڭدەپ كەتپەدى مە دەپ قاۋىپتەندىم. نە ىستەۋىم كەرەك؟" دەپ اياقتالىپتى حات.

ءيا، ءوزى الىستاعى ەلدە ەمدەلىپ جاتقاندا ۇيدەگى بويداق ءسىڭلىسىنىڭ كۇيەۋىمەن جاقىن بولىپ كەتۋى، ونسىز دا ناۋقاس ادامعا سوققى بوپ تيگەنى ءسوزسىز. بۇل ءبىر ايتىلعان جايت. ال بەلگىسىز بوپ، ايتىلماي قالعاندارى قانشاما؟ كىم كىنالى؟ كىم جازىقتى؟ بالدىز با الدە جەزدە  مە؟

جەزدە دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن ەركەك...

جەزدە. ءبىز بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن ايەلىنىڭ جاس ءسىڭلىسىن كورگەندە تارپا باس سالاتىن لاس ەركەكتەرگە اپارىپ تىرەگىمىز كەلمەيدى. تەك بولعان وقيعانى ءوز قالپىندا بايانداپ، ۇيىعان وتباسىنىڭ ويراندالماۋىنا، تۋىستار اراسىندا رەنىش، نالانىڭ بولماۋىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىرۋ عانا.   

ءسىڭلى بولعان سوڭ جەزدەلەر دە بولادى.  ەندى ءقاۋىپتى جەزدەلەردەن قالاي ساقتانۋعا بولادى؟ سوعان توقتالايىق.

1. ەگەر ءسىز ۇلكەن قىزىڭىزدى ۇزاتقان ۇلكەن جاستاعى كەلىنشەك بولساڭىز كىشى قىزىڭىز بەن جەزدەسىنىڭ قارىم-قاتىناسىنا  ساق بولىڭىز. قىزدى قانداي جاعداي بولسا دا جەزدەسىنىڭ ۇيىنە تۇنەۋگە جالعىز جىبەرمەگىنىڭىز دۇرىس. قازاقتار كوبىنەسە قالاعا وقۋعا كەتكەن قىزدارىن «جاتاقحانا ءقاۋىپتى عوي، جىلى ءۇي، جايلى ورىن، ۇلكەن قىزدىڭ قاسىندا بولسىن، بالاسىنا قاراسىپ،  كومەكتەسەدى، ەكەۋىنە دە جاقسى» دەپ جىبەرەتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. ءبىراق ول ۇيدە دە بوتەن ەركەك (جەزدە قانشا جاقىن، جاقسى ادام بولعانمەن ول ەڭ الدىمەن ەركەك قوي) بارىن ۇمىتپاڭىز.  

2. ەگەر ءسىز جاس قىز بولساڭىز جەزدەڭىزگە اسا جاقىن بوپ، ونىمەن جەكە قىدىرۋعا بارماعىنىڭىز دۇرىس. ارالارىڭىزدا سۇيىسپەنشىلىك ويانۋى ابدەن مۇمكىن. وعان جەزدەڭىز ەمەس، الدىمەن ءوزىڭىز سەبەپكەر بولۋىڭىز عاجاپ ەمەس. كەيدە سەزىمدى ادام باسقارا الماي كەتەتىنىن ۇمىتپاڭىز. سوندىقتان اپكەڭىزدىڭ بار ەكەنىن ويلاپ، جەزدەڭىز قانداي تارتىمدى جان بولسا دا ايەل زاتى رەتىندە كوزىنە تۇسپەۋ كەرەگىن ەسكەرىڭىز.

3. ەگەر ءسىزدىڭ اپكەڭىزدىڭ كۇيەۋى سىزگە قانداي ءبىر قىلجاق ءسوز ايتىپ، قىرىنداسا، مەيلى ول دورەكى تۇردە نەمەسە سىپايى تۇردە بولسىن، مىندەتتى تۇردە وتباسى مۇشەلەرىنە جاريا ەتىڭىز. جەزدەڭىزدىڭ قىرىنداعانىن جاسىرساڭىز وكىنىشكە اكەپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان وتباسى مۇشەلەرى جينالعان ورتادا جەزدەڭىزدىڭ بەيادەپ ارەكەت ەتكەنىن نەمەسە سويلەگەنىن جايىپ سالىڭىز. وسى ارقىلى ءسىز بولاتىن ءقاۋىپتىڭ الدىن الاسىز.

بۇل ارينە، جەزدە اتاۋلىدان بەزىنىپ، ونىڭ وتباسىمەن قاتىناسپاي، ات ءىزىن كەسىسۋ دەگەن ءسوز ەمەس. تۋىستاردى قۇرمەتتەي وتىرىپ، كەيبىر ءقاۋىپتى ادامداردان، ماسەلەن بالدىزىنا قىرىنداۋدان ارلانبايتىن جەزدەلەردەن دە ساقتانۋ كەرەك ەكەن.

ايعانىم ءبىرتۋار