ايجان ءجۇزباي – قاراپايىم قازاق وتباسىنان شىققان قىز. وتكىر مىنەزى مەن ەڭبەكققورلىعىنىڭ ارقاسىندا ميللياردتاعان تۇرعىنى بار بەيجىڭدە كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان، قىتايدىڭ «Mercedes Benz China Fashion» ءسان اپتالىعىنا قاتىسقان العاشقى قازاق ديزاينەرى. شىمكەنت قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ، قاراعاندىدا وسىپ-ونگەن ول جۇڭگو مەن قازاقستان، رۋحاني مەنەن ماتەريالدىق دۇنيە جايلى ويلارىمەن qamshy.kz سايتىمەن ءبولىستى.
–فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى ءبىر وقىرمانىمىز قىتايلار ايجان ءجۇزباي ەسىمدى ديزاينەرىمىزدەن سۇحبات الىپ جاتىر، ال ءبىزدىڭ قازاق جۋرناليستەرى نەگە ءۇنسىز دەپ حات جازعان بولاتىن. نەگىزى ءبىر بايقاعانىمىز، ەرەكشە تالانتىڭمەن قازاقستاندى باعىندىرعاننان قاراعاندا الەمدى مويىنداتۋ وڭايىراق. الەم مويىنداعان ادامدى قازاق تەز مويىندايدى. ەندەشە ءسىز كوزدەگەن ءبىرىنشى مەجە جۇڭگو ما، قازاقستان با؟
–ارينە، جۇڭگو. مەنىڭ و باستاعى كوزدەگەنىم شەتەل ەدى. شەتەلدە دامىپ، وركەندەپ، تاجىريبە جيناپ، ءوزىمدى، قازاق ونەرىن، قازاق ۇلتتىق كيىمىن شەتەلدە مويىنداتسام دەگەن ماقسات-جوسپارىم بار. بىزدە الەمدىك ارەنادا جۇمىس جاساپ جۇرگەن قازاق ديزاينەرى جوق. وكىنىشكە وراي.
–ءسىزدىڭ ديزاينەرلىك باعىتىڭىز قانداي؟
–زاماناۋي، كلاسسيكالىق، ۇلتتىق، ەتنوزاماناۋي ستيل.
–قازاق بار اقشاسىنا نە توي جاسايدى، نە كيىم ساتىپ الادى. ءبىز ۇيىمىزدە جاڭا جيھاز بولماسا دا جاڭا كيىم ساتىپ الاتىن جاندارمىز. قازاق قىمبات، ادەمى كيىنگەندى ۇناتادى دەپ شەتەلدىكتەردىڭ ايتقاندارىن قۇلاعىمىز ءسان مارتە شالعان. قازاقتىڭ قىمبات، برەند كيىمگە دەگەن ماحابباتىن ءسىز قالاي قابىلدايسىز؟
–جالپى قازاق شوپوگوليك (ساۋدا جاساعاندى ۇناتاتىن) حالىق. سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ادەمى ءومىر سۇرگىسى، ادەمى كيىم كيگىسى كەلەدى. بۇل نەگىزى بارىپ تۇرعان ءوزىن-وزى الداۋ، كوزبوياۋشىلىق. «ۇيات بولادى» دەپ ەسكى كويلەكتى كيە سالۋدىڭ ورنىنا جاعدايى كەلمەسە دە بيۋدجەتتى مەيلىنشە كەسىپ تويعا قوناق بولىپ بارۋ ءۇشىن جاڭا ءبىر كويلەك ساتىپ الادى. ليۋكس قاجەتتىلىكتى اڭساۋ، البەتتە، جامان دۇنيە ەمەس. ونى جاقسىلىققا، اسەمدىككە، تازالىققا ۇمتىلۋ دەپ قابىلدايمىز. ەگەر دە ادامنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى بولسا. كەلەسى ايدا قالاي كۇن كورەرىن بىلمەي تۇرىپ كيىم-كەشەك ساتىپ الۋ اقىماقتىق. اقشانى ءوز ورنىمەن جۇمساعان ابزال. باي بولىپ اقشا شاشقان دا جاقسىلىق اكەلمەيدى. بۇگىنگى تاڭدا مۇنتازداي كيىنگەن، ءبىراق كەۋدەسى ساڭىلاۋعا اينالىپ، كوزى جالتىراقتان باسقاسىن نازارعا ىلمەيتىن، قۇلاعى وسەك-اياڭعا جاقىن جاندار ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءورشىپ تۇرعان دەرتى.
–قىتايلار شە، ولار قالاي كيىنەدى؟ جاعداي-تۇرمىستارى قانداي جالپى؟
–كەيبىر قىتايلار اشىعىن ايتقاندا سۇمەلەك سياقتى كيىنەدى. ءبىراق جاعدايلارى سۇمەلەكتىكىندەي ەمەس. باي ادامنىڭ ءوزى وتە قاراپايىم كيىنۋى مۇمكىن. كيىمگە قاراپ ادامنىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسىن انىقتاي المايسىڭ. قازاقستاندا كيىم بارلىق نارسەنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. قىتايلار سان الۋان ءتۇرلى كيىم كيەدى. تالعامدارى قىزىق، كەيدە كيگەندەرى بىر-بىرىنە ۇيلەسىمسىز، كەيدە ەرەكشە. ءبىراق ساپاعا ونشا باس قاتىرمايدى.
–كيىم دەگەنىمىز قۇر شۇبەرەك نەگىزىندە. وندا شۇبەرەك نەگە سونشا قىمبات؟ ارزانىراق كيىم ساتىپ الامىن دەگەن ويمەن جۇرت قىتايلىق، قىرعىزدىق ونىمدەرگە تولى باراحولكاعا اعىلادى. الماتىنىڭ باراحولكاسىنا سوڭعى رەت قاشان جولىڭىز ءتۇستى؟
–قالتا كوتەرسە جاقسى كيىنۋگە تىرىسۋ كەرەك، ادەمى كيىم ادەمى كوڭىل-كۇي سىيلايدى. تەك سونىڭ ءبارى ادامگەرشىلىكتەن اتتاماسا بولدى. باراحولكادا ەكى رەت جۇمىس بابىمەن بولدىم. بىرىنشىدەن، مەن الماتىلىق ەمەسپىن. ەكىنشىدەن، كەيدە ون ارزان كويلەك العانشا سونىڭ باعاسىنا تاتيتىن ساپالى ءبىر كويلەك العان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ارزان ماتانىڭ حيميكاتى كوپ ءارى ساپاسى ناشار. ساراڭ ادامنىڭ ەكى تولەيتىنىن ۇمىتپايىق. مىسالى، ءبىزدىڭ برەندتىڭ كيىمدەرى قىمبات.
–باي-شەنەۋنىككە قىمبات كيىم ساتۋدىڭ ءمانى نەدە؟
–بۇل شەنەۋنىكتەردى نەمەسە تەك باي ادامداردى عانا كيىندىرەمىن دەگەنىم ەمەس. كوبىنەسە xالىق «قازاقستاندا جاسالعان عوي، نەگە قىمبات دەپ قولونەردى باعالاماي جاتادى. ءبىز ءۇش ءتۇرلى باعىتتا كيىم تىگەمىز: قىمبات، ورتا جانە جاستارعا ارنالعانى ءتۇرى. ۇشەۋى ءۇش ءتۇرلى باعامەن ساتىلادى. ءارى دەڭگەيلەرى ءارتۇرلى. مىسالى، بىزدەگى كويلەكتىڭ ءوز باعاسى 500$. جالپى كيىمنىڭ قىمبات بولۋىنىڭ سەبەبى – قىتايلىقتاردىڭ جۇمىسكەرلەر ەڭبەگىنىڭ ەكى ەسە قىمبات بولۋى. سونىمەن قاتار ءبىز ارزان ماتادان ەمەس يتالياندىق، قىتايدىڭ جىبەك ماتالارىمەن جۇمىس جاسايمىز. ءبىر كيىمنىڭ ديزاينىن 3-4 كۇن ويلاستىرامىز. تولىق تىگىپ شىعارۋعا 1 اپتا قاجەت. مەن بۇل سوزبەن ايتپاق ويىم – ونەردى، ەڭبەكتى، ءوز سالتىڭدى باعالاي بىلگەن شارت. قازاقتىڭ كوبى شەتەلدىك اتاعى جەر جارعان، ءبىراق زات رەتىندە دىم قۇندىلىعى جوق زاتتار مەن كيىمدەرگە ميلليونداپ اقشا توگىپ جاتىر. ال، وتاندىق ديزاينەرگە كەلگەندە ساراڭدىعى ۇستاپ قالادى. ءبارى ونداي ەمەس. ءبىراق «ارزان بەرسەيشى» دەپ جەڭىلدىك، باعا ءتۇسىرۋدى سۇرايتىن تانىستارىم جوق ەمەس. مۇندا تاعى ءبىر ماسەلە بار. قىتايلار جەرگىلىكتى قازاقتاردى مەنسىنبەيدى. سەبەبى قىتايداعى قازاقتاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ءماز ەمەس. مەن قازاق كيىمىن تابىستى، تانىمال شەتەلدىكتەردىڭ ماقتانىپ، قىزىعىپ ۇستەرىنەن تاستاماي كيگەندەرىن قالايمىن. سول ارقىلى قازاقتىڭ ەڭسەسىن، رۋحىن كوتەرگىم كەلەدى.
–قىتايلار ءسىزدى قالاي قابىلداپ جاتىر؟
جالپى قىتايلار قولونەرگە اۋەس جانە قولونەردى باعالاي بىلەدى. جۇڭگو ءسان اپتالىعىندا ونەر كورسەتكەن العاشقى قازاقپىن. قازاق قىزىن قىتايلار جاقسى قارسى الدى. ءالى دە بولسىن اقپاراتتىق قولداۋ-كومەك كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ 24 جىلدىق تاۋەلسىزدىگىنە ارناپ ەلشىلىك ۇيىمداستىرعان شارادا ءسان كورسەتتىك. ساحناعا بار-جوعى 13 مودەل شىقتى. ولاردىڭ بىرەۋى ورىس، بىرەۋى قازاق بولسا، فوتوگراف جۇڭگو بولدى. مودەلدەر اياقتارىنا كالوش كيىپ شىقتى. قىتايدا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، تەگىن كومەك كورسەتۋگە دايىن جاندار بارشىلىق. ەۋروپادا جۇرگەن جەردىڭ ءبارى اقشا. اقشاسىز ەشنارسە ۇيىمداستىرا المايدى ەكەنسىڭ. جۇڭگو سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاننىڭ شىنايى تابيعات-بولمىسىن، كەسكىن-كەلبەتىن تانىدى. قازاق جەرى تالانتتارعا باي، انا ءتىلى ابايدىڭ ءتىلى، مادەنيەتى مەن ءداستۇرى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن ءبىلدى. وعان ب ا ق، ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق كەلىسسۋلەر دە سەبەپشى.
–ديزاينىڭىزدا ۇلتتىق ويۋ-ورنەك قانداي ءرول وينايدى؟
–مەن ءۇشىن، مەنىڭ ومىرىمدە، مەنىڭ ديزاينەرلىك باعىتىمدا ۇلكەن ورىن اتقارادى. اسىرەسە كادىمگى قوشقار ءمۇيىز. بۇل ويۋ قاراپايىم بولسا دا بالا كەزدەن وسى قوشقار مۇيىزگە اۋەس ەدىم.
–قازاقستاندىق قانداي ديزاينەرلەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستاسىز؟
–قازاقستاندا ونەر سالاسىنان كوبىنەسە مۋزىكانت، سازگەر، زەرگەر جانە انشىلەرمەن دوسپىن. قازاقستاننان قىتايعا وقۋعا كەتكەن ساتتە 19 جاستا ەدىم، ول كەزدە تانىمال ديزاينەرلەردىڭ كوبىسى جاس جاعىنان اپكە بولىپ كەلەتىن ماعان، ەندى مىنە 5-6 جىلدا قانشاما جاڭا جاس بۋىن شىقتى. استاناعا جىلىنا 3-4 رەت كەلسەم دە از ۋاقىت بولامىن. سول ۋاقىتتى وتباسىممەن، تۋىسقاندارىممەن وتكىزەمىن. ءسويتىپ كوپ ديزاينەرلەردى شىنايى ومىردە كورە بەرمەيمىن. نەگىزى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءجيى وي ءبولىسىپ، پىكىر الماسىپ تۇرامىز.
–جالپى ديزاينەر بولۋ ارمانى قاشان، قالاي پايدا بولدى؟
–ارتقا شەگىنىس جاسايىن. مەن شىمكەنت قالاسى ورداباسى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدىم. انام قىزىلوردانىنىڭ قىزى، اكەم شىمكەنتتىك. اكەمنىڭ جۇمىس بابىمەن قاراعاندىعا قونىس اۋداردىق. قاراعاندىدا مەكتەپكە باردىم، ءوسىپ-وندىم. (وسى رەتتە ءوز باسىما قاراعاندىلىقتاردىڭ مىنەزى ۇنايتىندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى) اتام مەكتەپ ديرەكتورى بولاتىن. قازاق ءتىلى جانە ادەبيەت پاندەرىنىڭ مامانى. سول اتام ماعان جۋرناليست بول دەپ ايتاتىن. ءبىراق مەن مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاعازداردى جۇرگىزۋ جانە مۇرعاتتاۋ ماماندىعى بويىنشا كوللەدجكە وقۋ ءتۇستىم. كەيىن قاراعاندىنىڭ ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ماماندىعىن قاشىقتىقتا وقىپ ءبىتىردىم. وقۋ ءبىتىرۋ كەشىنە كويلەك تابا الماي جۇرگەندە قالاداعى «سۋم-عا» (ورتالىق امبەبەپ دۇكەنى) جولىم ءتۇستى. ««دوستىق» وقۋ ورتالىعىنا كەلىڭىزدەر! سىزدە جۇڭگو ءتىلىن بىلمەسەڭىز دە قىتايدا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار» دەگەن حابارلاندىرۋدى وقىپ قالدىم. مەنىڭ ءومىرىمدى سول اق قاعاز قاتتى وزگەرتتى. ديزاينەر بولۋ بالا كەزدەگى ارمانىم بولاتىن. بەس جاسىمدا تەلەديداردان ءسان قويىلىمىن كورىپ وتىرىپ اۋەستەنگەم. سول ءسات ءالى ەسىمدە. ءبىراق دۇكەندەگى جاڭاعى حابارلاندىرۋ ماعان قوزعاۋشى كۇش بولا ءبىلدى.
–گاردەروبىڭىزداعى ەڭ ارزان جانە ەڭ قىمبات كيىم؟ برەندتەرىن دە ايتىپ وتسەڭىز.
–قازىرگى ەڭ قىمبات كيىمىم – ءوزىمىز تىككەن كويلەكتەر. باعاسى 4000$. ەڭ قىمبات اياق-كيىمىم «Marni» برەندىنەن. باعاسى 700 ەۋرو. مەن نەگىزى كيىمدى برەندىنە ەمەس ديزاينىنا قاراپ الامىن. «Chanel»، «Marni»، «Balenciaga»، «Celine» برەندتەرىن قاتتى قۇرمەتتەيمىن. گاردەروبىمداعى ەڭ ارزان كيىمىم – 2500 تەڭگەلىك فۋتبولكا. ءوزىم ديزاينەر بولعاندىقتان تاۋاردىڭ-كيىمنىڭ شىن باعاسى قانداي بولۋ كەرەكتىگىن بىلەمىن. ەگەر دە ساپالى، ديزاينى ەرەكشە ويلاستىرىلعان شاپاندى كەزىكتىرسەم، 15000$ تولەۋگە دايىنمىن.
–تەلەفونمەن العاش سويلەسكەندە «بىربەتكەي اداممىن» دەپ ايتىپ قالدىڭىز. Fashion يندۋستريا دا شوۋ بيزنەس سياقتى. مۇندا دا قۋلىق-سۇمدىق قاجەت-اۋ. مىنەزىڭىزدەن وپىق جەپ جۇرگەن جوقسىز با؟
–مەن وتىرىك ايتقاندى ۇناتپايمىن. دۇكەنگە ساتىپ الۋشى كەلىپ، «مىنا كويلەك ماعان جاراسىپ تۇر ما؟» دەپ سۇراسا مەن تەك شىندىقتى ايتامىن. تاۋاردى وتكىزۋ ءۇشىن وتىرىك ماقتاۋعا بارا المايمىن. تەك ءبىر بايقاعانىم، كەيبىر ادامدار سۇراق قويا وتىرىپ وزدەرى ەستىگىس كەلەتىن جاۋاپتى كۇتەدى ەكەن. سوندىقتان وزىمە باعىتتالعان سۇراقتى ەستىگەندە «شىندىقتى ءبىلدىڭىز كەلە مە؟» دەپ قارىمتا سۇراق قوياتىن بولدىم.
–ءوزىڭىزدىڭ باسىڭىز بوس پا؟ قىتايدا جۇمىس جاسايمىن دەپ قالىپ قويامىن دەگەن قورقىنىشىڭىز جوق پا؟
–تۇرمىس قۇرماعانمىن. مەنىڭشە، جاقسى وتباسى بولۋ ءۇشىن ەكى ادامنىڭ كوزقاراسى، مىنەزى ۇيلەسىمدى بولۋى قاجەت. شەتەلدىك ازامات ۇناعانىمەن قازاق قىزىنىڭ ونىمەن بىرگە ءۇي بولىپ كەتۋى قيىن شارۋا. وعان كوپ ۋاقىت، كوپ جىگەر كەتەدى. سوڭىندا مەنتاليتەتى، سالت-ساناسى باسقا ەكى ادام ەكى جاققا كەتۋى مۇمكىن. ەرتەڭ كىمگە كۇيەۋگە شىعامىن، ول قانداي ادام بولادى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. بار بىلەتىنىم – نازىكجاندى ەر اداممەن ەمەس، كادىمگى ۋادەلى سوزىندە تۇراتىن، كەسەك وي ويلايتىن، قورعانىش بولا الاتىن ەركەكپەن ءومىرىمدى بايلانىستىرعىم كەلەدى. مىسالى، ماعان سۇيىكتىسىنىڭ سومكەسىن ۇستاپ جۇرەتىن جىگىتتەر ۇنامايدى. ولاردى كورسەم، جيىركەنىپ كەتەمىن. سومكە جولسومكە نەمەسە ازىق-تۇلىككە تولى دوربا بولسا اڭگىمە باسقاشا.
–قازاق قىزدارى جايلى اڭگىمەلەپ كەتتىك. ءبىر سۇراق – بۇگىنگى قىزداردىڭ ارمان-تىلەگى قانداي، ومىردەن نەنى اڭسايدى؟
–قىزدار بايۋدى ويلايدى. ماقسات-مۇراتى، اڭساعان ارمانى دا سول. قىمبات تون كيۋ، قىمبات تەمىر تۇلپاردىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ جانە ت.ب.
–ديزاينەرلىك، ادامدىق ارمانىڭىز قانداي؟
–قازاقستاننىڭ مادەنيەتىن اسقاقتاتۋ. قازاقستاندىق ديزاينەرلەردى فرانسيا، يتاليا، جاپونيا ديزاينەرلەرىنىڭ دەنگەيىنەن اسىرۋ. اتا-بابامىزدان قالعان ونەردى الەمگە تانىمال ەتۋ، مويىنداتۋ. تەك ايجان ءجۇزباي دەگەن اتىم ەمەس، قازاق دەگەن زاتىم، ونەرىم تورگە شىققانىن قالايمىن.
سۇحباتتاسقان: جازيرا بايدالى
