تۇركيا مەن رەسەي بىتىمگەرشىلىك جوسپارىن جاسادى. ول سيرياداعى شيەلەنىستى  جاساعاندارعا ۇسىنىلادى. «انادولى» اگەنتتىگى حابارلاعانداي، الەپپونىڭ شىعىس ايماعىندا بىتىمگە كەلگەننەن كەيىن سيريانىڭ بارلىق ايماعىندا كەلەسىمگە كەلۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. رەسەي-تۇركيا كەلىسىمى سيريادا سوعىس ءورتىن ءورشىتىپ وتىرعاندارعا ۇسىنىلادى.

كەلىسىم وپپوزيسيالىق توپتار مەن اسادتىڭ رەجيمىن قولدايتىنداردىڭ اراسىنداعى ۇرىس جۇرگىزىلىپ جاتقان بارلىق ايماققا تارالادى.

تۇركيا مەن ماسكەۋدىڭ كەلىسىمى اياسىندا تەكەتىرەستى 29 جەلتوقسان ساعات 00:00 دەيىن توقتاتۋدى ۇسىنباق.

بىتىمگە كەلۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ لاڭكەستىك ۇيىمدارعا ەش قاتىسى جوق. ول ءساتتى اياقتالسا، تۇركيا مەن رەسەيدىڭ قولداۋىمەن استانادا سيرياداعى شيەلەنىستى ساياسي تۇرعىدا رەتتەۋ تۋرالى تالقىلاۋدى باستايدى.

تۇركيا  مەن رەسەي رەتتەۋگە قاتىستى كەپىل بولىپ تابىلادى. كەلىسىم بۇۇ باس اسسامبلەياسىنداعى №2254 سيريا بويىنشا قاراردا قاراستىرىلعان ساياسي پروسەسستى العا جىلجىتۋعا باعىتتالعان.

2016 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان مەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن. وندا شىعىس الەپپوداعى شيەلەنىستى جاعدايدى شەشۋگە جول ىزدەپ، سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس ماسەلەسىن تالقىلادى.

 تۇرىك قارۋلى كۇشتەرى سيرياعا كىرگەن ەۆفرات قالقانى قوزعالىسى (Fırat Kalkanı Harekatı) اياسىندا، ءال-باب ايماعىندا جۇرگىزىلگەن وپەراسيادا تۇرىك اسكەرلەرىنە قارسى شابۋىلدار جاسالعان. سوندىقتان دا پۋتين مەن ەردوعان تىزە قوسىپ ارەكەت ەتىپ، الەپپوداعى تۇرعىنداردىڭ تاعدىرىنا زارداپ كەلتىرمەي تىنىشتىق ورناتۋ ماسەلەسى تۋرالى سويلەسكەن ەدى.

سيريادا سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋى

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك سيرياداعى سوعىس 2011 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالدى. سوعىس ءورتىن قازىرگى سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادتىڭ جاقتاستارى تۇتاتتى. سيريا وپپوزيسياسى 1962 جىلدان باستاپ ەل باسقارىپ وتىرعان باشار اسادتى وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتىپ، ەلدە دەموكراتيا ورناتۋدى سۇرادى.

«يسلام مەملەكەتى» مەن تەرروريستەردىڭ  سيريا مەن يراكتى باسىپ الۋىن جەلەۋ ەتىپ  اقش اسكەرى 2014 جىلى قىركۇيەك ايىندا سيريا ۇكىمەتىنىڭ رۇقساتىنسىز «يسلام مەملەكەتىن» اۋەدەن اتقىلاي باستايدى.

سيريادا وسىنداي وپەراسيانى رەسەيدىڭ اۋە كۇشتەرى دە جاساعان. رف قورعانىس مينيسترلىگى سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادقا قولداۋ ءبىلدىردى. رەسەي قىركۇيەك ايىنان باستاپ سيرياداعى وپپوزيسيالىق قارۋلى جاساق پەن «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارىنا اۋەدەن شابۋىل جاساپ كەلگەن.

رەسەيلىك اۋە كۇشتەرىنىڭ وسىنداي شابۋىلعا اتتانىپ بارا جاتقان ۋاقىتىندا تۇركيانىڭ اسكەري ۇشاقتارى «شەكارانى بۇزعانى ءۇشىن» ۇشقۇشسىز باسقارىلاتىن اپپاراتتى اتىپ تۇسىرگەن. رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى «سۋ-24» اسكەري ۇشاعى تۇركيانىڭ شەكاراسىنا جاقىن سيريا اۋماعىندا قۇلاعانىن جانە ونى جەردەن اتىپ تۇسىرگەنىن راستادى. ال تۇركيانىڭ قورعانىس مينيسترلىگى «سۋ-24» ۇشاعىنا 5 مينۋتتا 10 رەت ەسكەرتۋ جاساعان حابارلاعان.

وسى وقيعادان كەيىن ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى كۇرت ناشارلاپ كەتكەن بولاتىن.

سيرياداعى بوسقىندار

5 جىلعا جالعاسىپ جاتقان سوعىستىڭ سالدارىنان سيريا حالقى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءۇزىلىسسىز بومبالاۋ مەن لاڭكەستەردىڭ ارەكەتىنەن قاجىعان حالىق شەت ەلگە كوشە باستادى. بۇۇ مالىمەتىنشە 2015 جىلى 65،5 ميلليون ادام بوسقىن اتانعان. ءقازىر ولاردىڭ سانى 5 ميلليونعا ءوستى. ياعني ءار 113 ادام بوسقىن. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى سيريا، اۋعانستان جانە سوماليدان ەكەن. 

سيريا بالالارى الەمدەگى ەڭ ناشار جاعدايدا تۇرادى. سوڭعى جىلدارى 3000 مەكتەپ قيراتىلدى. 50% استام بالا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى جوق. 3 ميلليوننان استام بالا الەۋمەتتىك كومەككە ءزارۋ. ونىڭ 1 ميلليوناننا استامى ۇنەمى اتىس پەن بومبالاۋ جاعدايىندا تۇرادى. سوندىقتان كومەكتى دە الا المايدى.

وتكەن جىلى 35 مىڭعا جۋىق بوسقىن ەۋروپاعا قۇرىلىقپەن كەلسە، ميلليونعا جۋىق سيريالىق تەڭىز ارقىلى قونىس اۋدارعان.

ەردوعاننىڭ ايەلى ەمينە ەردوعاننىڭ شەت ەلدىڭ ءبىرىنشى حانشايىمدارىنا جازعان حاتى

«ءبىز سيرياداعى تراگەدياعا قاتىستى كوز جاسىمىزدى توگۋدەن دە كوپ ءىس جاساۋعا مىندەتتەيتىن زاماندا ءومىر سۇرەمىز. الەمنىڭ بارلىق ايەلدەرىن، سيرياداعى قيىن جاعدايدا قالعاندارعا، اشتىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ايەلدەر مەن بالالارعا كومەكتەسۋگە شاقىرامىن» دەپ جازادى ەمينە ەردوعان.

تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ ايەلى سيريادا بەيبىت تۇرعىندارىنىڭ كوزىنشە بارلىق حالىقتىڭ گۋمانيتارلى تراگەدياسى جالعاسىپ جاتقانىن ايتتى.

«سيريادا 600 مىڭنان استام ادام كوز جۇمدى. 7 ميلليوننان استام ادام ءوز ۇيىنەن تاستاپ كەتسە، 5 ميلليونى تۋعان جەرىن تاستاۋعا ءماجبۇر بولعان. ۇرىس كەزىندە ءتىپتى حيميالىق قارۋ قولدانىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ايەلدەر مەن بالالار دۇنيە سالدى. ءبىزدىڭ جۇرەكتەرىمىز مۇنداي اۋىرلىقتى كوتەرە المايتىن دارەجەگە جەتتى. الەمدىك ۇيىمداردىڭ ۇنسىزدىگى بوسنيا، رۋاندا مەن گەرسەگوۆيندەگى قىلمىسقا الىپ كەلدى. ول ادامزات تاريحىندا قارا داق بولىپ قالدى.

«انا، ايەل جانە ادام رەتىندە اينالادا بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ شيەلەنىسكەنىن سەزىنگەندەرىڭىزدى قالايمىن».

سونىمەن قاتار ەمينە ەردوعان تۇركيادا 3 ميلليون سيريالىق بار ەكەنىن حابارلادى. الەپپو اۋدانىندا بولعان اپاتقا تۇركيا بەيجاي قارامادى. تۇركيامەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە مىڭداعان ادام ءقاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەنىن دە اتاپ ءوتتى.

«تۋعان ۇيلەرىنە ورالعاننان كەيىن سيريالىقتار تۇركيانىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولادى. 2017 جىل بارلىق ادامزاتقا بەيبىتشىلىك پەن باقىت الىپ كەلەتىنىنە سەنەمىن» دەلىنگەن جولداۋدا.

ازىرلەگەن: اسەم المۇحانبەت