ولكەمىزگە ءجۇز جىلدا ءبىر اينالىپ سوعىپ تۇراتىن جەر سىلكىنىسىنەن سوڭ جۇرت ەنءدى ەس جيىپ، مال مەن جانىن تۇگەندەپ جاتقان الاساپىران شاقتا جانتالاسا جەكەشەلەندىرىپ، اينالاسىن مەيىلىنشە كەڭ قورشاپ العان الاعاي دا بۇلاعاي اۋلالى، ۇگىتىلگەن ىرگەتاسىنىڭ قيسىقتىعى ۇسقىنسىز شاتىرىنىڭ الىپتىعىنان بايقالماي تۇرعان ءۇيىمنىڭ الدىندا وتىرعام. كورشىلەرمەن ارباسىپ ءوتىپ جاتقان ءومىرىمدەگى از قىزىقتىڭ ءبىرى – اۋلانىڭ ءار جەرىندە جابايى شىمدى شۇقىلاپ، شەگىرتكە اڭدىپ، قۇرت قۋالاعان قاراتورعايلاردىڭ رياسىز قام-قارەكەتىن قولىم قالت ەتە قالعاندا بالالارىممەن بىرگە وتىرىپ الىستان تاماشالاۋ ەدى. سونداي ءبىر اسەرلى ساتكە ەندى سۇڭگي بەرگەنىمدە جوتكىرىنگەن داۋىس ەستىلدى. كىشكەنتاي ءدۇربىسىن تومەن تۇسىرگەن قىزىم قاباعىن شىتتى. سول قاپتالىمدا تۇراتىن ءىرگەتاسىنىڭ ءوزى مەنىڭ ۇيىمنەن بيىك سارى كورءشىم ەكەن. – قالايسىڭ، قوڭسىلاس؟ نە بولدى ءوزى سونىمەن؟ – دەدى كۇندە قوياتىن ساۋالىن قايتالاپ. – از قالدى. ەندى كىرىسەم. – ءوزىڭ بىلەسىڭ. مەنىكى كورشىدەن دە ىستىق، تۋىستىق دەۋگە كەلەتىن پەيىل عوي. ءۇيىڭە زيانى تيمەسىن دەيمىن دە. اناۋ قوزعالماي تۇرىپ كىرىسپەسەڭ، وزىڭە قيىن بولادى-اۋ، – دەپ كوشەنىڭ ارعى بەتىندەگى گاراجىنىڭ ءوزى سارىنىڭ ۇيىمەن شامالاس، ال شويىن قاقپاسى مەنىڭ ۇيشىگىمنەن دە ۇلكەن دارياعا جەتەعابىل كانالمەن قورشالعان زور كورشىمنىڭ قامالىن نۇسقادى. – ايدالادا جاتقان وعان كەلىپ-كەتەر نە ءقاۋىپ بار ەكەن؟ – جەل فاكتورى، كورشى. جەل، – دەپ سارى كورشىم ماڭىزدانا ساۋساعىن شوشايتتى. – اعىلشىن گازونىنان كەم ەمەس جاسىل جەلەكتىڭ اسىل تۇقىمى بار. كەرەك كەزدە ايتا قويارسىڭ. تەزدەت. ايتپاقشى، اۋلامىزدى ءبولىپ تۇرعان الاسا قورشاۋدى الىپ تاستادىم، جەرىڭدى كۋلتيۆاتورىممەن ارزانعا قوپسىتىپ بەرەم. «اۋەلى ءوز اۋلاڭداعى شىڭىراۋ قۇدىعىڭدى سىنعان ءيىناعاش پەن قۇمنان تازارتىپ، توت باسقان تەمىر-تەرسەگىڭدى جيناپ ال، «تۋىس» دەپ ەستىرتپەي مىڭگىرلەدىم. سارى كورءشىم ەكەۋمىزدىڭ سوڭعى كەزدە سويلەسە قالساق بولدى اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنا اينالاتىن «جەل فاكتورى» جىنىما تيە باستاعان ەدى. «گازون؟» دەپ تاڭىرقاي سۇراعان قىزىمنىڭ سوزىنە جاۋاپ بەرمەستەن ونى ۇيگە كىرگىزىپ جىبەرىپ، قاقپا الدىنداعى پوشتا جاشىگىنە قاراي بەتتەدىم. ءتۇپتىڭ تۇبىندە «كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى» دەگەن قيسىنعا مويىنۇسىناتىنىمدى جانە بىلەتىنمىن. قالىڭ ويعا شومىپ كەتكەن ەكەم، شاڭك ەتكەن داۋىس سەلك ەتكىزدى: – سارىعا سەنبە! شىعىس بەتتەگى قارسى الدىمدا تۇراتىن قارا كورشىمنىڭ قاي ۋاقىتتا قاسىما كەلگەنىن بايقاماي قالىپپىن. يەگىمنىڭ استىنان سويلەپ تۇر ەكەن. – نەگە؟ – اعىلشىن گازونىنىنا جەتەعابىل ساپالى ءشوپ تۇقىمى – مەندە. ەڭ باستىسى – الدەقايدا ارزان! – ا، سونى ايتاسىڭ با؟ راقمەت. – الساڭ بولدى، ءوزىم-اق ەگىپ بەرەم. سول كەزدە ءبىرى – مانادان اۋلامنىڭ ءار بۇرىشىن تىرمالاپ جيناستىرىپ ءجۇرگەن، ەكىنشىسى – سىرتقى دۋالىمدى اكتەپ شىققان وڭ جاعىمداعى جاپسارلاس ەكى لاشىقتا تۇراتىن اقساق كورشىم مەن سوقىر كورشىم ءبىر-بىرىن جەتەكتەپ تاياپ كەلدى. ولاردى كورىپ قارا مەنىمەن قوشتاسۋعا دا ۇلگىرمەي، تۇرا جونەلدى دە، اۋلاسىنا كىرە سالىپ ءتۇر-پوشىمى زوردىكىنەن اينىمايتىن، ءبىراق قاڭىلتىردان جاسالعان قاقپاسىن سالدىرلاتىپ جاۋىپ الدى. – بولدىڭدار ما-ەي؟! – دەپ شىقتى تابيعي قالپىن تاپقان داۋىسىم. – بولدىق، اعاسى، ءبارىن جيناپ كەتتىك. ەرتەڭ قورا تازالاۋعا كىرىسەمىز. – جارايسىڭدار. بۇگىن كوپ شارۋا ءبىءتىردىڭدەر. ءبىر ەمەس، ەكى شەلەكتەن الىڭدار. – اللا رازى بولسىن، اعا! قوس-قوس شەلەككە شىپىلداتا سۋ تولتىرىپ، قايقايا كوتەرىپ بارا جاتقان ەكەۋدىڭ سوڭىنان ايعاي سالدىم: «ەي، ەرتەڭ قول قۇدىقتىڭ تۇتقاسىن مايلاپ، رەزەڭكەسىن جاڭارتىپ قويىڭدار!». – ماقۇل، اعاسى، ماقۇل! سارىنىڭ ەسكەرتۋىنەن سوڭ كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ زوردىڭ ارتقى اۋلاسىندا ۇيىمداستىرىلعان كوشەنىڭ ۇلكەن قۇرىلتايىنا جينالدىق. ءىشىم بەكەر قىپىلداماعان ەكەن – كۇن ءتارتىبىنىڭ جالعىز ءماسەلەسى «اۋلاسىن ءارامشوپ باسقان» مەن بولىپ شىقتىم. ءوز اۋلامدى قۇرتقانىم بىلاي تۇرسىن، وزگەنىڭ اۋلاسىنا جەل ارقىلى زيانكەس تۇقىم تاراتىپ جاتقان ءقاۋىپتىڭ وشاعى ەكەم. زور قاھارلانىپ ەدى، سارى كۇڭىرەنىپ، قارا باسىن شايقاي قالدى. «ارام ءشوپتىڭ جاندىك شاقىراتىنى، ءجاندىككە قۇس بىتكەن قۇمار بولاتىنى، قۇستىڭ اۋلا كوركى، بالالاردى كومپيۋتەردەن اجىراتىپ، سىرتقا الىپ شىعۋدىڭ جالعىز جولى ەكەنى» تۋرالى ۋاجدەرىم تۇككە جاراماي قالدى. «كەلەلى كەڭەس» ءۇستىندە بۇل سوزدەرىم، ءتىپتى، وزىمە كۇلكىلى ەسءتىلدى. سول كەزدە بارىپ سوڭعى كوزىرىمدى سۋىرىپ الدىم: – ەگەر ارامشوپپەن كۇرەس ناۋقانى قۇدىقتىڭ سۋىنان قىمبات بولسا، وزدەرىڭ ءبىلىڭدەر! وسى ءسوزىمدى كۇتىپ وتىرعانداي-اق زور كورءشىم وڭ جاعىنا جايعاسقان ساقالدى كورشىمە قاراپ يشارا جاسادى. كوشەنىڭ باسىنداعى ۇيدە تۇراتىن، قۇمداۋىت اۋلاسىنا ءجوندى ءشوپ وسپەسە دە، ساندىك سەكسەۋىل ەگىپ تاستاعان ساقالدى سارناي جونەلدى: – ادال رىزىعىن اقكوڭىل قۇلىنا بۇيىرتىپ وتىرعان اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر. سالتاناتپەن حابارلاۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر – اۋلامنىڭ ءتورت بۇرىشىنان سۋ شىعىپ، زور كورشىنىڭ ۇستاحاناسىندا جاسالعان جاپ-جاڭا ءتورت بىردەي ەلەكتر موتورلى تەءمىر قۇدىق ورناتىپ جاتىرمىن. كوشە بويى ارىققا دا، اۋىزعا دا جەتەرلىك سۋ قورى بار، ينشاللا! شابىتتانا دابىرلاسىپ كەتكەن كورءشى-قولاڭ كەلەسى ءبىر ءسات ۇندەمەي قالدى دا، «ەندى نە دەر ەكەن؟» دەگەندەي «كوشەدەگى جالعىز قۇدىق يەسى» دەگەن مارتەبەدەن جۇرداي بولىپ مەلشيە قالعان ماعان بۇرىلدى. ۇنسىزدىكتى ءدال الدىما تارس ەتىپ ءتۇسكەن ەكى قاپتىڭ داۋىسى بۇزىپ جىبەردى. ءبىرەۋى – اعىلشىن گازونىنىڭ تۇقىمى، ەكىنءشىسى – ارام ءشوپ ولتىرەتىن گەربيسيد ەكەن. – سىيلاعانىم بولسىن، – دەپ ادەتىنشە وتىز ەكى ءتىسىن كورسەتىپ اقسيا كۇلدى زور كورءشىم. – تەگىن بەردىم. الداعى اپتا اۋلاڭدا بىعىپ تۇرعان باقباق گۇلدەي باستايدى دا، تۇقىمى كوشەگە تۇگەل جايىلادى. ەندى كەشىكتىرسەڭ، اۋلاڭا قوسىپ جەركەپەڭ مەن شيقىلداق مەحانيكالىق قول قۇدىعىڭدى كورشىارالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كامپەسكەلەۋگە تۋرا كەلەدى. ال، حالايىق، نە تۇرىس؟ باۋ-باقشامنىڭ سيرەك جەمىستەرىنەن ءدام تاتىڭىزدار! جيىننان ەكى قاپ ارقالاپ، باسىم سالبىراپ ۇيگە قايتىسىمەن دەرەۋ بالا-شاعامدى كىشى قۇرىلتايعا، تورگى بولمەگە شاقىردىم. ءبىراق ساقالدىنىڭ ءتورت قۇدىعى تۋرالى ءتىس جارماۋعا بەكىندىم. – قۇرمەتتى ۇيلەستەر! – دەپ ادەيى تىم رەسمي تۇردە ماڭىزدانا ءسوز باستاپ ەم، جاڭا قاراتپا اتاۋعا ەندى ەڭبەكتەپ ءجۇرگەن كەنجە ۇلىما دەيىن ەلەڭ ەتىپ تاڭىرقاي قارادى. – ءححى عاسىر – كوشەلى قاۋىپسىزدىك عاسىرى. اركىمنىڭ ءوز اۋلاسىنا قامالىپ اپ، بىقسىپ تىرشىلىك كەشەتىن زامانى باياعىدا وتكەن. ال ءبىزدىڭ اۋلامىزدا بەرىسى تۋعان توپىراعىمىزعا، ارىسى كورشى-قولاڭنىڭ بارىنە ءقاۋىپ توندىرەتىن زياندى ەلەمەنتتەردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى انىق بايقالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، تاراكساكۋم، اركتيۋم تومەنتوسۋم، سەتاريا مەن كاردۋس ءتارىزدى سىرتتان كەلگەن قۇبىجىق زيانكەستەر – وشاق قاۋىپسىزدىگىنە زور قاتەر. ءبىراق جاۋ قولىنا جاي وتىرىپ بەرىلەتىن ءبىز جوق! بۇگىننەن باستاپ قىلمىسكەر پارازيتتەردى تۇگەل قۇرتامىز دا، قارسىلاسۋ قابىلەتىنىڭ جوق ەكەنى دالەلدەنگەن جابايى شىمدى قازىپ الىپ، ورنىنا ماڭگى جاسىل اعىلشىن گازونىن جايامىز. جايقالعان جەلەك جاساسىن! ارامشوپكە – ءولىم! تاڭداۋىمىز – وركەنيەت! جالىندى ءسوزىم بالا-شاعاما ءوزىم كۇتكەندەي اسەر ەتپەسە كەرەك. ۇلكەن ۇلىم باسىن قاسىدى، قىزىم مۇڭايىپ تەرەزەگە قارادى، ءتىلى شىقپاعان كەنجەمىز جىلامسىراي باستادى. سول كەزدە قۇرىلتايعا ماماندىعى بوتانيك ايەلىم ارالاستى: – نەمەنەگە اياق-استىنان لاتىنشا ءسويلەپ باسىمىزدى قاتىرىپ تۇرسىڭ؟ ب ا قب ا ق، شوڭاينا، يتقوناق پەن تۇيەتىكەن دەپ قازاقشا ايتۋعا بولماي ما؟ ونى قويشى. زور مەن سارىنىڭ ءسوزىن اينىتپاي قايتالايتىنداي نە باسىڭا كۇن تۋدى؟ ءار جەردە ءبىر ءوسىپ تۇرعان شوڭاينادان نە قيىندىق كوردىڭ؟ وتكەندە ءوتىڭ اۋىرعاندا سونىڭ شىرنەسىن ءىشىپ، جانىڭ قالدى ەمەس پە؟ يتقوناقتىڭ تۇقىمى بولماسا اۋلاڭا قۇس كەلىپ قونا ما؟ ول قاشاننان بەرى ارام بولىپ قاپتى؟ تۇيەتىكەندى قويشى، پارازيت بولسا بولار. قالاي وتاساڭ دا، ءوزىڭ ءبىل. ءبىراق اتام زاماننان بەرى بالاعا ەرمەك، باۋىرىڭا ەم بولعان باقباق قالاي داستۇرىڭە كىرمەي قالدى، ا؟ وسىنىڭ ءبارىن ارام ەتكەن انا ەكەۋىنىڭ بەتتەرىنە نەگە ءوز مىندەرىن باسپادىڭ؟ – تۇرا تۇر. سابىر ەت. بەتتەرىنە ءبىر ادامداي باستىم. وسىنداعى كورشى-قولاڭنىڭ بارشا بالا-شاعاسى سولاردىڭ اۋلاسىن تىرمالاپ، تاڭنان كەشكە دەيىن جۇمىسقا جەگىلىپ جۇرگەنىن، ساموگونىنا ۋلانىپ جاتقانىن ايتا باستاپ ەم، كورشى-قولاڭنىڭ ءوزى-اق شۋىلداپ، «قاناۋ دا، زورلاۋ دا جوق، ەرىكتى ەڭبەك، راحات سۋسىن» دەپ ءوزىمدى باسىپ تاستادى. سول كەزدە كەڭەسكە جوعارعى كلاستا وقيتىن ۇلكەن ۇلىم قوسىلدى: – سۋسىندى بىلمەدىم، ءبىراق ەڭبەكتىڭ ەرىكءتى ەكەنى راس قوي، پاپا. مەن دە جازعى كانيكۋلدا زور اعانىڭ اۋلاسىنا كوشەت وتىرعىزىپ، تيىن-تەبەن تاپتىم. ايتپاقشى، ءسىزءدىڭ اقساق اعا مەن سوقىر اعاعا بەرەءتىنىڭىزدەن الدەقايدا كوپ تولەدى، – دەدى. – نە دەيدى-ەي مىناۋ؟! قۇدىقتى ءۇيدىڭ بالاسى ەكەنىڭدى قالاي ۇمىتتىڭ؟ وتباسىلىق نامىس قايدا؟! – دەپ گۇجىلدەي ءجونەلءدىم. – ءوز ۇيىندە كوسەۋ ۇستامايتىن ۇلىڭ، ءوزگە ءۇيدىڭ كۇلىن شىعارىپ جۇرسە، ول دا ءوزىڭءنىڭ كىناڭ، – دەدى مانادان شۇلىق توقىپ وتىرعان شەشەم سوزگە ارالاسىپ. – اقساق پەن سوقىردى جۇمىسقا جەگىپ قويىپ، جانتايىپ جاتىپ اس ىشكەننەن باسقا نە بىلەسىڭ؟ وسەك ىزدەگەنشە، ونەر ىزدەسەيءشى. تىكەن ءشوپ پەن پەستيسيدكە قوسا زوردان جەمىس اعاشىنىڭ كوشەتىن سۇراپ المادىڭ با؟ ارا-تۇرا شاقىرعاندا ۇستاحاناسىنىڭ ەسىگىنەن قاراتا ما ءوزى سەنى؟ مىنا قۇدىعىڭ سىنسا، سارىدان قايران بولماي، زوردىڭ الدىنا تاعى تىزەرلەپ باراسىڭ عوي؟ مۇنداي باسىنۋعا ودان ارى توزە المادىم. دەرەۋ «قۇرىلتايدىڭ شىرقىن بۇزعان» ايەلىمدى اس ۇيگە قۋدىم. بالا-شاعانى «ساباق قاراۋعا» بولمەلەرىنە ءجونەلتءتىم. شەشەمنىڭ قالتاسىنا تەڭگە، ارقاسىنا كەنجەنى سالىپ بەردىم دە، اعايىننىڭ تويىنا جىبەردىم. مانادان بەءرى بۇگىنگى تاپسىرمانى كۇتىپ اۋلانىڭ ورتاسىندا سوستيىپ تۇرعان اقساق پەن سوقىردىڭ قولىنا گازوننىڭ تۇقىمى مەن گەرءبيسيدتى ۇستاتتىم دا، ۇستى-ۇستىنە ناسىبايىمدى اتقان كۇيى تەرراساداعى ساكىگە جانتايا كەتتىم. ارادا بىرنەشە اي وتكەن. كورشىلەر جىلى جىميىپ امانداساتىن بولعان. جىميماعاندا ءقايتسىن، ساقالدىعا ەرەگەسىپ اۋىز سۋدى ەكى ەسە، ارىق سۋدى ءتورت ەسە ارزانعا تارتىپ بەرىپ وتىرسام. ال اۋلامدا ءبىر تال ءارامشوپ قالماعان. كوز قارىقتىرارداي اشىق جاسىل ءتۇستى اعىلشىن گازونى قاشان قاراسام دا بىپ-بىردەي، تەپ-تەگىس بولىپ تىكىرەيىپ ساليۋت بەرىپ تۇرادى. «ءپىءلاسءماس قۇساعان ءيىسى جوق، يىلمەيتىن پالە ەكەن. جامباسىما كىرەدى» دەپ جۋىماي ءجۇرگەن شەشەمنىڭ ءسوزىن ۇعىپ قويدى ما ءبىلمەيمىن، ءبىزدىڭ اۋلاعا قۇستار دا ماڭايلامايتىن بولدى. بالالار دا سىرتقا ويناۋعا شىعۋدى ازايتتى. تەك وڭ جاقتاعى قۇداي بەرگەن ەكى كورشىمنىڭ جۇمىسى كوبەيگەن. كۇنۇزاق كورشىلەردىڭ ەكى ەسە كوبەيگەن فلياگالارىن تولتىرىپ، اراسىندا اشقاراق گازونىمدى سۋعارادى دا جۇرەدى. قىلتيىپ ءبىر تال جوڭىشقا، يا قىزىل ميا كورىنە قالسا بولدى، گەربيسيد الا جۇگىرەءدى. ۇلكەن قۇرىلتايدان سوڭ ءوز اۋلاسىن ايقۇش-ۇيقىش ەتىپ تۇگەل قازىپ شىققان سارى كورشىم مەن گاراجىنا كىرىپ الىپ ءالدەنەنى ۇزاق دانەكەرلەگەن قارا كورشىم ءبىرازعا دەيىن كورىنبەي قالدى دا، كەشە جۇرت اياعى باسىلا بەرە كەلىپ كەتتى. كوڭىءلىمءدى كوتەرىپ تاستاعان دا – سول ەكەۋى. «توپىراعىڭدى ابدەن زەرتتەدىك. اۋلاڭنىڭ تاعى جەتى جەرىنەن سۋ شىعارا الامىز. سارى قازادى، مەن موتورلى كولونكا قويىپ بەرەم. تەك ەكى كولونكانى يەلىگىمىزگە بەرەسىڭ»، – دەگەن. بۇل قارا – جەرءدىڭ ۇستىندەگىنى دە، استىنداعىنى دا بىلەتىن قۋ. سەنەم سوزىنە. جەتى قۇدىقتان سۋ تارتىپ، جەر-الەمدى اۋزىما قاراتقاندا كورەرمىن كورشىلەردىڭ قالاي ماعان ساليۋت بەرگەءنىن. كۇنۇزاق ساكىدە وسىلايشا ءتاتتى قيالعا بەرىلىپ جاتقانىمدا بالا-شاعا عانا شىرقىمدى بۇزا بەرەدى. قىزىم قاراتورعايىن جوقتاپ قىڭقىلدايدى. ۇلىم زوردىڭ ۇستاحاناسىن كورىپ كەلۋگە سۇرانادى. ايەءلىم بولسا مەنەن جاسىرىپ قىش ىدىسقا ەككەن جاس ارامشوپتەرىن باپتاپ الەك. شەشەم ساقالدىنىڭ ۇيىنە ەكى-ۇش مارتە تويعا بارعالى ساندىك سەكسەۋىلدىڭ قاسيەتىن تىزبەلەپ، ءجيى ماقتاۋدى شىعاردى. كورشىارالىق قاتىناستار مەن اۋلاارالىق ءقاۋىپءسىزدىكتەن وسىنشاما ماقۇرىم بولار ما؟
"قازاق ادەبيەتى" گازەتى
