بىرنەشە كۇن بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جانە وتاندىق باق-تا تورعاي جەرىنىڭ 76 مىڭ گەكتارى رەسەيلىكتەرگە راكەتا قالدىقتارىن توگۋگە بەرىلەتىندىگى جايلى اقپارات تاراعان بولاتىن. بۇل مالىمەتتىڭ راس-وتىرىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ق ر قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى بەيبىت باكىرۇلىنا ساۋالدار جولداپ، ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋگە تىرىستى.

قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترىنىڭ جاۋابى تومەندەگىدەي.

– تورعاي قالاسىندا 78 مىڭ گەكتار جەر رەسەيلىكتەرگە راكەتا قالدىقتارىن توگۋگە بەرىلەدى دەگەن اقپارات قانشالىقتى راس؟

– ەڭ الدىمەن جەر تەك ۋاقىتشا پايدالانىلاتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ول ەشكىمنىڭ مەنشىگىنە وتپەيدى، جالعا دا بەرىلمەيدى. ياعني، ەشكىمنىڭ تولىقتاي پايدالانۋ قۇقىعى جوق. جانگەلدى اۋدانىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بۇكىل زىمىراننىڭ قۇلاۋ اۋدانى رەتىندە ەمەس، «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشتىڭ العاشقى ساتىسىنىڭ بۇيىرلىك بلوكتارىنىڭ قۇلاۋ اۋدانى رەتىندە عانا پايدالانىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. جانە 78 مىڭ گەكتار ەمەس، 76 مىڭ گەكتار جەردى ۇشىرۋ كەزىندە عانا پايدالانۋ قاراستىرىلۋدا. ودان كەيىن ول جەر بولىگىن حالىق ءوز قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن پايدالانادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن اشۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ راسىمىنە كەلەتىن بولساق، سوڭعى شەشىم قابىلداعانعا دەيىن جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن اشۋ ماسەلەسى ماماندارمەن كوپتەگەن كريتەرييلەر (تەحنيكالىق، ەكولوگيالىق، قۇقىقتىق جانە ت.ب.) بويىنشا جان-جاقتى قاراستىرىلادى، مۇمكىن بولاتىن بارلىق نۇسقالار ەسەپتەلىپ، جوسپارلاناتىن قىزمەتىنىڭ ايماققا اسەر ەتۋ دارەجەسى بولجامدالادى.

نەگىزگى باعالاۋ كريتەرييلەرىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك. بۇل ماقساتتا ەكولوگ ماماندارمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ قۇراستىرىلادى. بۇدان سوڭ قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ماتەريالدارى كورسەتىلەدى جانە مۇددەلى قوعامداستىقپەن تالقىلانادى، كەيىن ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاماسىنا جىبەرىلەدى.

بۇگىنگى كۇنى جانگەلدى اۋدانىندا جاڭا قۇلاۋ اۋدانىن (قا 120ا) اشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءىس-شارالار جوعارىدا كورسەتىلگەن تارتىپكە سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل باعىتتا ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ وراگاندارى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءبىرتالاي جۇمىس اتقارىلدى.

– بۇل اقپارات راس بولعان جاعدايدا ەلباسىنىڭ جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جاريالاعان ماراتورييىنە قاتىستى نە ايتاسىز؟ بۇل زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ كەتپەي مە؟

– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، بۇل ەشقانداي جالعا بەرۋدى جانە جەردى بەرۋدى بىلدىرمەيدى. تەك زىمىراندى ۇشىرۋ كەزىندە جەر تەلىمى قىسقا مەرزىمگە 1-2 تاۋلىككە عانا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن زىمىراندى ۇشىرۋ كەزىندە عانا قۇلاۋ ايماعى 1-2 كۇنگە جابىلادى. قالعان بارلىق ۋاقىتتا ول جەر بوس بولادى. ياعني، ەركىن قاتىناي بەرۋگە جانە ەل يگىلى ءۇشىن پايدالانا بەرۋگە بولادى.

ءتيىستى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جوباسىن قوسا العاندا ول جەر سەرۆيتۋت شارتى بويىنشا «بايتەرەك» بىرلەسكەن كاسىپورنىنا قۇلاۋ ايماعى رەتىندە تەك ۋاقىتشا پايدالانىلاتىنىن تاعى ءبىر ايتا كەتكىم كەلەدى.

– ەگەر رەسەيلىكتەرگە راكەتا قالدىقتارىن توگۋگە 76 مىڭ گەكتار جەردى جالعا بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلسا، حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناسادى ما؟

– ارينە، ساناسادى. ءبىراق، بۇل جەر بەرۋدى دە، جالعا بەرۋدى دە بىلدىرمەيتىنىن قايتالاپ ايتامىن. تەك ۋاقىتشا پايدالانىلادى. ال، قۇلاۋ ايماعىن ۋاقىتشا پايدالانۋ تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جانە اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارى وسى جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستالىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى.

ماسەلەن، اعىمداعى جىلدىڭ 22-مامىرىندا «بايتەرەك» بىرلەسكەن كاسىپورنى وكىلدەرى اقكول اۋىلى مەن قاراسۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. اقكولدەگى مەكتەپتىڭ اكت زالىندا وتكەن جيىنعا 50-60 ادام، ال قاراسۋداعى كلۋبتا وتكەن كەزدەسۋگە 30-40 ادام قاتىسىپ، وزدەرىنىڭ ويلارىن جەتكىزدى. سۇراقتار قويىلىپ، پىكىر الماسىلدى. قويىلعان سۇراقتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرىلدى.

جانە مامىر-ماۋسىم ايلارىندا «قوستاناي تاڭى»، «ءبىزدىڭ تورعاي» سياقتى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا اقپاراتتىق جاريالانىمدار جارىق كوردى.

«بايتەرەك» بىرلەسكەن كاسىپورىنىنىڭ رەسمي سايتىندا (www.bayterek.kz) جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى اشىق اقپارات جاريالانىپ، فوتو-ۆيدەو ەسەپتەر دە قويىلدى جانە وسى سايتتان اقپاراتتىق مالىمەتتەردى دە تابۋعا بولادى.

ال، 8-تامىز كۇنى قوستاناي قالاسىندا قازعارىش ماماندارى مەن قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قاتىسۋىمەن جيىن ءوتتى.

وسىنداي ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىستارى كوپتەپ ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ ءبارىن تىزبەلەي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. ەڭ باستىسى – جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇسىنە ءبىلۋى.

كۇنى كەشە عانا، ياعني 6-قازاندا قوستاناي وبلىسى، جانگەلدى اۋدانى، تورعاي اۋىلىندا قوعامدىق تىڭدالىم ءوتىپ، تۇرعىندارمەن پىكىر الماسىلدى. بارلىق ۇسىنىس-پىكىرلەر ەسكەرىلىپ، حاتتاما تولتىرىلدى.

 جەر تەلىمىن ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرۋ مەحانيزمى الدىن-الا دايىندالىپ، قوستاناي وبلىسى جانە جانگەلدى اۋدانى اكىمدىگىمەن كەلىسىلدى. ناتيجەسىندە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەنىن دە ايتا كەتكىم كەلەدى.

قازىرگى تاڭدا «عارىش-ەكولوگيا» عزو» ج ش س ەكولوگيا جانە عارىش قىزمەتىن باقىلاۋ سالاسىندا مامانداندىرىلعان ۇيىمى بيوتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قازاقستاندىق اسسوسياسياسىمەن بىرلەسىپ جاساعان قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋى 6-قازاندا وتكەن قوعامدىق تىڭدالىم حاتتاماسىمەن بىرگە ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكىزۋ ءۇشىن مۇددەلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان – ق ر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە جىبەرىلۋگە دايىندالۋدا.

– تورعاي جەرىنە توگىلەتىن راكەتا قالدىقتارى قانشالىقتى زيان؟

– «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى – بۇل وتىننىڭ ۋىتى جوق بولىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن جانە حالىقارالىق ۋاكىلەتتى ۇيىمداردىڭ بارلىق ەكولوگيالىق ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن وتە سەنىمدى زىمىران.

ونىڭ نەگىزگى وتىنى سۇيىق كيسلورود پەن كەروسين، گەپتيل تۋرالى ەشقانداي ءسوز جوق. «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشى ەكولوگيالىق تازا وتىن (كيسلورود پەن كەروسين) ارقىلى جۇمىس ىستەگەندىكتەن ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر كەرى اسەرى وتە تومەن، ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. بۇعان وتكىزىلگەن ەكولوگيالىق ساراپتاما ناتيجەسى دالەل بولا الادى.

«سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشىنىڭ العاشقى ساتىسىنىڭ قۇرامىندا جوعارى ۋىتتى جانە راديواكتيۆتى زاتتار مەن ساۋلەمەن يونداۋ جوق.

زىمىراننىڭ وسى ءتۇرىن ۇشىرۋدىڭ سان جىلدىق تاجىريبەسى كورسەتكەندەي ونىڭ سەنىمدىلىگى جوعارى جانە انولوگتى تۇرلەندىرۋ حالىقارالىق عارىش ستانسياسىنا عارىشكەرلەردى جەتكىزۋ ءۇشىن قولدانىلادى.

وسى جەردە ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتسەم دەيمىن. كەز-كەلگەن ءىرى قالادا 1 كۇندە  15 مىڭ اۆتوكولىكتەن بولىنەتىن زياندى گازدىڭ كولەمى زىمىران-تاسىعىشتان بولىنەتىن قالدىقتىڭ 1 جىلعى كورسەتكىشىنە تەڭ.  سوندىقتان «سويۋز-2» زىمىران-تاسىعىشىنان كەلەتىن زيان مينيمالدى دەپ ايتۋعا بولادى. 

نازەركە لابيحان