(جۋرناليست-جازۋشى جۇمابەك كەنجالين – 60 جاستا)
جازعان كۇندەلىكتەرىمدى كىتاپ ەتىپ باسپادان شىعارىپ قويعانمىن. قولعا الىپ، وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ تۇراتىن ادەتىم. سول ءبىر وتكەن شاقتارعا قايىرىلا قاراپ وتىرىپ، مىنا جولدارعا كوزىم ءتۇستى.
***
«قاراشانىڭ 15ء-شى جاڭاسىنان باستاپ، «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە ءتىلشى بولىپ جۇمىسقا الىندىم. ازىرگى مىندەتىم سەكرەتاريات بولىمىندە. بىلاي ايتقاندا حاتشىلار ءبولىمى. ونىڭ ىشىندە ماكەت سىزۋ، بەت جۇرگىزۋ سەكىلدى جۇمىستار. باس رەداكتور – جۇمابەك كەنجالين، ءبىرىنشى ورىنباسارى – جانبولات اۋىپبايەۆ، ورىنباسارى – سامات ىبىرايىموۆ، جاۋاپتى حاتشى ءقىدىرالى قويتايەۆ، ءبارى دە جاقسى ادامدار، قامقور كىسىلەر. شەتەل قازاقتارىن تۇسىنەدى. 22.11.1994ج»
***
«مەن كەشە ماكەت سىزدىم. ءقىدىرالى اعاي كومەكتەستى. بۇگىن گازەتتىڭ №178 سانىن جۇرگىزدىم. رەداكسيادان مەيرامبەك تولەپبەرگەنوۆ جاۋاپتى بولدى. ءدال ءقازىر تۇنگى كەزەكشىلىكتى ورىنداپ بولىپ، ۇيگە كەلگەن بەتىم. جۇمىستار ءساتتى. وسى كۇنى العاشقى جارتى ايعا ەڭبەك اقىمدى - 1201 تگ 40 تيىن الدىم. 29.11.1994ج»
***
«ءبىزدىڭ گازەتتەگى ەڭ ءبىر جاقسى ادامدار: جانبولات اۋىپبايەۆ پەن جۇمابەك كەنجالين، سامات ىبىرايىموۆ پەن ءقىدىرالى قويتايەۆ تاۋىپ قويىلعان تولىمدى باسشىلار. 07.01.1995ج»
***
«كەشە رەداكسيادا جاڭا جىلدى قارسى الۋ قيمىلى بولدى. اسا ءبىر كوڭىلدى، ءماندى كۇن بولعان سەكىلدى. مەكەمەدەن 100 تگ سىيلىق الدىم. ول وتكەندەگى «حالىق كەڭەسى» مەن «يمان» قورىنىڭ بىرلەسىپ وتكىزگەن ءىس-شاراسى بارىسىندا ەتكەن ەڭبەگىمىز ءۇشىن بولدى. ونان جۇمابەك كەنجاليننىڭ جاريالاعان جەكە سىيلىعى ءۇشىن ولەڭ وقىپ، ءان ايتىپ، توپقا تۇسكەندەردەن: ءادىلعازى قايىربەكوۆ، ءمادي قايىڭبايەۆ جانە مەن 50 تگ-دەن سىيلىق الدىق. 30.12.1995ج»
***
ءيا، كۇندەلىك بەتتەرى ونان ارى جالعاسا بەرەدى. ءدال وسى ارادان قايىرعانىم ءجون. 30جەلتوقسان ويىما جۇمابەك كەنجالين اعانى سالدى. مەنىڭ قازاقستانعا كەلگەندەگى العاشقى رەداكتورىمنىڭ الداعى 30 جەلتوقسان 60 جاسقا تولاتىن تۋعان كۇنى. بىلاي قاراعاندا، الپىس دەپ ايتۋعا بولمايتىنداي. ءبىراق، ۋاقىت كەرۋەنى بۇل كىسىنى دە الپىستىڭ اسۋىنا الىپ شىقتى. جوعارىداعى كۇندەلىك بەتتەرىنە قاراپ وتىرىپ، سونداعى العاشقى سەزىمدەرىمنىڭ مەنى الداماعانىنا قۋاندىم. جاقسى ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزعان ەكەنمىن-اۋ! وسى ويىم 20 جىل بويى دالەلدەنىپ، تياناقتانىپ كەلەدى.
قىرى مەن سىرىن بىلمەيتىن بەيتانىس ورتاعا توپ ەتە تۇسكەندە، قانداي ادامدارعا كەزدەسەمىن، قانداي جاعدايعا تاپ بولامىن دەپ الاڭدايتىنىمىز بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە باسقا تاربيە، باسقا جۇيەدەن كەلگەن ادام ءۇشىن مىڭ جەردەن قازاق بولساڭ دا، ءمىنسىز بولمايتىنىڭ تاعى بار. ءجۇرىسىڭ، تۇرىسىڭ، كوزقاراسىڭ مەن ءسوز جاراسىمىڭ دا بىركەلكى بولا بەرمەيدى. ءبىز انە سونداي كۇيدى باسىمىزدان كەشىردىك. بىرگە كەلگەن دوسىم قۇل كەرىم ەلەمەس «ەگەمەن قازاقستانعا» جۇمىسقا تۇردى دا، مەنىڭ باعىتىما «حالىق كەڭەسىن» لايىق كوردى. ءوزى مىقتى اقىن، باتىل، باتىر ادام عوي، ول مەيلىنشە ەركىن ءجۇردى. ال مەن بولسام، بۇرىنعى فيزيكا ۇستازى بولعاندىعىم ءۇشىن بە، تابيعاتىمدا ءسال بوگەلىپ، تارتىنشاقتاي قالاتىن مىنەزىمنىڭ بولعاندىعىنان با، قوبالجىعانىم راس. ءدال سونداي كەزدە الدىمنان اشىق جارقىن، ەڭ باستىسى بارىڭا دا، جوعىڭا دا تۇسىنىستىكپەن قارايتىن اعالار مەن زامانداستاردىڭ كەزدەسكەنى قانداي باقىت!
ادام ءبىر-اق كۇندە ءبىلىمدى، پاراساتتى، كەمەلدى بولىپ جاسالا قالمايدى. سۇيكىمدى ىزدەنگىش بالا ساليقالى، ورنىقتى ازاماتقا، ونان ارى قازىلى قارياعا جول السا كەرەك-تى. ءالى دە جاسى قىرىققا تولماعان جۇمابەك اعا ءبىر مەكەمەگە باسشى بولىپ، سان الۋان مىنەزدەگى الۋان ەرەكشەلىكتەگى ادامداردى ورتاق جۇمىسقا جۇمىلدىرۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن ونەر ەدى.
مەنىڭ جازعان ءوتىنىشىم نەگىزىندە ورىنباسارلارىمەن اقىلداسىپ العان بولۋ كەرەك، «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ رەداكسياسىن شۇعىل جيىپ، جينالىس اشتى. ءسوزدىڭ ۇزىن ىرعاسى «... وسىلاي دا وسىلاي، الىستان اعايىندار كەلىپ، قارا شاڭىراققا قوسىلۋدا، سولاردىڭ ءبىرى – باۋىرىمىز داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى ارامىزدا وتىر. سەكرەتاريات بولىمىنە جۇمىسقا الدىق. بىلمەگەنىنە كومەكتەسىپ، باۋىرلارىڭىزعا تارتىڭىزدار»-دەدى. ماعان بولا قىرىققا جۋىق ادامدى تىك كوتەرىپ، قاداپ تۇرىپ ايتىپ تاپسىرعانى نەسى ەكەن دەپ، ىشتەي ىڭعايسىزدانسام دا، مەرەيىم ءوسىپ، كادىمگىدەي كوتەرىلىپ قالدىم. جۇمىسىم وسىلايشا باستالىپ كەتىپ ەدى. بىرتە-بىرتە كوپپەن تانىسىپ، قىزمەتتىڭ ءتىلىن تۇسىنە باستادىم. اتامەكەننىڭ التىن بەسىگىندە، بەرەكەلى ءومىردىڭ قايناعان ورتاسىندا وسكەن اعالارمەن ءتاتۋ-تاتتى ءومىرىمىز جالعاسا ءتۇستى. سول كەزدەن قالىپتاسقان قارىم-قاتىناستار ناتيجەسىندە جانبولات اۋىپبايەۆ، سامات ىبىرايىموۆ، سامات مۇسا، ءقىدىرالى قويتايەۆ، ءادىلعازى قايىربەكوۆ، تالعات ايىپباي ۇلى، قۋانبەك بوقايەۆ، مەيرامبەك تولەپبەرگەنوۆ، دۋمان رامازان، سەرىك قاراجان سەكىلدى اعا-باۋىرلارمەن ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەسكەن جەردە قۇشاق ايقاستىرىپ، اعىنان جارىلامىز. ويلاپ وتىرسام، وسىنىڭ بارىنە سەبەپ بولىپ، سەپتەستىرىپ جۇرگەن، ۇيلەستىرىپ، ۇندەستىرىپ جۇرگەن ىسكەر باسشى، مەيىرىمدى اعانىڭ العىرلىعى ەكەنىن ءومىر ءوزى ۇعىندىردى.
مەن جۇمىسقا تۇرعان كەزدە ءالى دە قازاقستان ازاماتىن الىپ ۇلگىرمەگەن كەزىم ەدى. سويتە تۇرا جوعارعى كەڭەستىڭ ورگانى بولعان باس باسىلىمعا قابىلداۋ جەڭىل شارۋا ەمەس ەكەنىن كەيىن بىلدىك. جۇمابەك اعا «اقيقات» جۋرنالىندا، «قازاق ادەبيەتىندە»، «قازاق گازەتتەرىندە» ءبىرىنشى باسشى بولىپ جۇرگەندە، تۋرا مەن سەكىلدى الدىنا كىرگەن فوتوجۋرناليست سارسەنبەك قىزايبەكۇلىن (ءقازىر «الماتى اقشامىندا») جۇمىسقا الىپ، تاجىريبە جيناۋىنا باسپاسوزدە كورىنىپ، بويداعى مۇمكىندىگىن اشۋىنا ارقا-تىرەك بولدى. بۇل تۋرالى باس قوسىپ كەزدەسكەندە، جۇمابەك اعانىڭ سىرتىنان قۇلاعىن قىزدىراتىنىمىز بار. ارينە، شاراپاتىن جاريا قىپ، نۇرىن تاسىتۋ ءۇشىن...
اتقان وقتاي، شاپقان اتتاي ايالسىز ءوتىپ جاتقان ۋاقىتقا توقتاۋ جوق. قازاقستان قوعامى تۇبىرىمەن وزگەردى. ەندى عانا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇش جاس كەزىندە كەلگەن بىزدەر وسى ەلمەن بار مەن جوقتى، اش پەن توقتى بىرگە كوردىك. بىلايىنشا دايار اسقا تىك قاسىق بولايىق دەپ ەمەس، ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭايىق دەپ كەلگەن ەدىك. ول ارمانىمىز مۇلتىكسىز ورىندالدى. قيىندىعىن كورە ءجۇرىپ قىزىعىنا كەنەلدىك. وزدەرىڭىز جاڭا عانا كورگەندەرىڭىزدەي شامامەن 2400 تگ جالاقىنى مىسە تۇتتىق. 150 تگ سىياقىعا بالاشا قۋاندىق. وسى اڭگىمەنى بۇگىنگى تاڭدا ارتىنىپ-تارتىنىپ كەلىپ جاتقان ورالمان قانداس باۋىرلارىما ايتسام سەنەر مە؟ ەلدىكتىڭ العاشقى كەزىندە ات باسىن بۇرعان از عانا قازاقتىڭ ءبىرى بولىپ، كوپتىڭ كوشۋىنە مۇرىندىق بولعانىمىزدى ويلاسام، ىشتەي ريزا بولىپ، مىڭ شۇكىر دەيمىن. وسىنىڭ ءبارى الدىمىزدان شىققان اعايىنداردىڭ، ارقامىزدان قاققان اعالاردىڭ بار بولعانى دەپ بىلەم. اركىم ءار قىرىنان، قابىلەتىنە، قولىنان كەلگەن شارۋاسىنا قاراي قىزمەت ەتەدى. ال ءبىزدىڭ ماڭدايعا جازىلعانى – اق قاعاز بەن كوك قالام ارقىلى ەڭبەكتەنۋ بولدى. جازۋشىلار وداعىنا، جۋرناليستتەر وداعىنا مۇشە بولدىق. بىرنەشە مەكەمەدە مىندەت اتقاردىق. مىنە وسىلاردىڭ باسىندا مەنىڭ العاشقى ساۋاتىمدى اشقان ۇستازىم باتىرباي ءمۇعالىم سەكىلدى، قازاقستانداعى ومىرىمدە العاشقى ۇستازىم بولىپ جۇمابەك اعا قىلاڭ بەرەدى...
وسى كۇنگە دەيىن ءوزىمنىڭ داۋىسىمنىڭ جەتكەن جەرىندە راديودا، گازەتتە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە بار شىندىقتى ايتۋدان تانعان ەمەسپىن. سەبەبى بۇل الەم وسىنداي جاقسى كىسىلەرمەن جارىق جانە ءماندى.
الداعى 30 جەلتوقسان جاقىنداعان سايىن تاعى ءبىر مارتە وسى ءبىر تاقىرىپقا ورالعانىم دۇرىس دەپ شەشتىم. استانادا اۋىپ مۇقيبەك باۋىرىم «ەسەنعاليدىڭ ەلۋ قويىن» ءجيى ايتىپ، جىلى-جىلى سويلەپ ءجۇر. قۇل كەرىم ەلەمەس مىرزا فاريزا وڭعارسىن اپامىز بەن نۇرلان ءورازاليندى كەزدەسكەن سايىن اۋزىنا السا، مۇرات شايماران اقىن باۋىرى باۋىرجان جاقىپتى جادىنان تاستامايدى. اركىمنىڭ كىرگەن ەسىگى ءارتۇرلى بولسا دا، باراتىن ءورى، شىعاتىن ءتورى ءبىر. ول كيەلى شاڭىراق وتتاي ىستىق وتانىمىز قازاقستان! سول كۇندەردەگى ءبىر ولەڭىمدى قاز-قالپىندا ۇسىنايىن.
ارالاسىپ حالىقتىڭ كەڭەسىنە،
مىنگەندەيمىن الىپتىڭ كەمەسىنە.
باياۋ جىلجىپ، باعدارمەن كەتىپ بارام
بولاشاقتىڭ بوزامىق كوبەسىنە.
شەجىرەلى عاجايىپ جەر اڭىزدان،
تانىپ ءوستىم ءتالىم اپ ەل ابىزدان.
قانداي باقىت وتاننىڭ قۇشاعىندا،
ەلدىگىم دەپ ەڭبەكپەن تەر اعىزعان.
ءبىر قازاقتان بىلەمىن كەم وسپەدىم،
اڭساپ وتكەن الىستان ەمەس پە ەدىم؟..
و، جاراتقان، ءسۇيىندىر ۇزاعىنان –
اتامەكەن، استانا، «كەڭەستەمىن»!
(28.11.1994ج) «كۇناسىز مەكەن» 164 ب.
بىزگە وسىنداي مۇمكىندىك بەرگەن، ايتۋعا، جازۋعا جاعداي جاراتقان تاۋەلسىز ەلىمىز. اقجۇرەك ۇلدارى مەن مەيىرىمدى قىزدارى.
جۇمابەك اعانىڭ لاۋازىمدارىن، العان اتاق دارەجەلەرىن، مەدال-وردەندەرىن، التى كىتابىن جىپكە تىزبەدىم. كەزدەسۋلەردە، بىرگە جۇرگەن ساپارلاردا وزىنە دە راحمەتىمدى ايتقانمىن. الاي دا اعانىڭ ونەگەسىن ارتىنان ەرگەن ءىنى-قارىنداستارى دا ءبىلسىن دەپ، كەلىپ جاتقان باۋىرلار كەڭ قولتىق ەلدىڭ كەڭ پەيىلىن كورسىن دەپ، باسىلىم بەتىندە جاريا ەتۋدى ءجون كوردىم.
داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى، اقىن
