«قامشى.كز» سايتىندا تۇردىبەك قۇرمەتحان ەسىمدى ازامات الداعى 2015 جىلى بولاتىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن كىرىستىرە كەلىپ، ول ءوزىنىڭ شاعىن جازباسىندا بىلاي دەپ اعىنان جارىلىپتى: «...2015 جىل شىن مانىندەگى ەلدىكتىڭ تويى بولسىن دەسەك، تاريحىمىزعا كۇيە، سۇيەگىمىزگە تاڭبا بولىپ كەلە جاتقان پەتروپاۆل مەن پاۆلودار اتاۋىن وزگەرتۋ كەرەكپىز. ەكى وبلىس حان كەرەي مەن حان جانىبەك اتانىپ، وبلىس ورتالىقتارى قىزىلجار مەن كەرەكۋ اتىن السا بابالار مەن ۇرپاقتار الدىنداعى ءبىر پارىزمىزدى ورىنداعان بولار ەدىك».
ءبىزدىڭ كەڭىستىكتەگى قوعام – قاۋدىرلاق قوعام. ءبىر تال شىرپىنى تاستاي سالساڭىز، سابان سەكىلدى ءدۇر ەتىپ قاۋلاپ جانىپ قويا بەرەدى. ءۇپ دەگەن جەل شىقسا، دالپ ەتىپ سونە قالادى. كەيدە قوتانعا تۇتاتقان قولامتا قۇساپ قولقاڭدى جىبىرلاتىپ جاتىپ الاتىنى تاعى بار...
بۇل جولعى ورتكە جوعارداعى ادام سەبەپشى. جانىپ جاتقان دۇنيەگە الىستان قاراپ وتىرا بەرۋدى ار ساناپ، تۇتانعان وتقا بىزدە ءبىر اۋىز «ءۇپ» دەمەكپىز.
تۇردىبەك قۇرمەتحان ماسەلەنىڭ تامىرىن تالماۋرىن تۇسىنان ۇردى. جاقسى ايتتى. ءارى دەر كەزىنە ايتتى. الايدا جۋرناليستيكانىڭ وي ەركىندىگى، پىكىر الۋاندىلىعى ءھام تانىمعا ءبىر تابان جاقىندىعى بولماسا قۇر ۇر دا جىق ۇران «ۇيىتقى» بولا قويماس.
پەتروپاۆلدىڭ بۇرىنعى اتاۋى قىزىلجار ەكەندىگى – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن شىندىق. ارعى، بەرگى تاريحتا بار. بۇرىڭعى قارا ولەڭدەر دە بولسىن سول وڭىردەگى اقىن-جىراۋلارىڭ اۋزىنا ىلكەن قۇيقالى قىزىلجار عوي. ال قازىرگى پاۆلوداردى كەرەكۋ دەۋ – قاتە! قازاقتا «كەرەكۋ» دەگەن ءسوز جوق. مۇنداي ادامنىڭ دا، جەردىڭ دە تاۋىن ەستىگەندەرىڭىز جوق بولۋ كەرەك. «كەرەكۋ» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن كىم ايتىپ بەرە الادى؟ تۇبىرگە ءبول، ەتيمالوگيالىق تالدا ەش ماعىنا تابا المايسىڭ. قاي حالىق انىنەن ەستىدىڭىزدەر «اۋىلىم كوشىپ بارادى كەرەكۋگە» دەگەندى. جوق ءان ماتىندەرىندە ءھام تاريحي دەرەكتەردە دە كەرەكۋ اتاۋى ۇشىراسا بەرمەيتىنى انىق.
كەرەكۋ دەگەن ەسىمدى مەن قارا ءناسىلدى بەنينانىڭ پرەزيدەنتى Mathieu Kەrەkou (ماتە كەرەكۋدى) بىلەم.
قالاي ويلانسامدا كەرەكۋ دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن (سۋبەكتيپتى پىكىرىم) ءوزى باسىم تابا المادىم. ءبىراق بىردە ەتونوگروف، ەۇۋ-نىڭ جازۋ-تاريحىنىڭ مۇراجايىندا ىستەيتىن سىمبات احماتوۆا اپامىز ايتقان ەدى: «كەرەكۋ دەگەن قازاقتا ءسوز جوق. ول ورىستىڭ كورياكوۆ دەگەن اسكەري بەكىنىسىن – قازاقتار وزدەرىنشە قازاقشالاپ العان ءتۇرى» دەگەن ەدى. (1720 جىلى قازىرگى پوۆلولار وڭىرىندە كورياكوۆسك دەگەن فورپوست سالىنعان). ەندى «كورياكوۆ» دەگەندى قازاقتىڭ ءوز مانەرىمەن وقىساڭ – [كورياكۋ] بولىپ وقىلماي ما؟! ونى قازەكەڭ جوقتان تاپقانداي «كەرەكۋ» عىپ العان. سىمبات اپامىز پاۆلوداردىڭ ءالىمساقتان اتى كيەلى باياناۋىل ەكەنىن تاعى ايتقان. مىنە ءبىزدىڭ دە ايتپاعىمىز وسى باياناۋىل بولاتىن.
وتكەن عاسىرداعى گازەت-جۋرنالدار دا باياناۋىل اتاۋى بار. حالىق ءانى «ءجامىش-ايدىڭ» سوزىندە:
«باياناۋىل باسىنان ارشا اپ ءجۇرمىن،
كوتەرە الماي ارشامدى شارشاپ ءجۇرمىن.
كىشكەنتايدان بىرگە وسكەن قۇربىم ەدىڭ،
ءبىر كورۋگە ءجۇزىڭدى اڭساپ ءجۇرمىن، ءجامىش-اي!» نەمەسە «باسىندا باياناۋىل وينادى ارقار، سارقىرىپ تاۋدىڭ سۋى تومەن تارقار»،-دەگەن دە حالىق اندەرىندە بار. دەمەك، پوۆلودار قالاسىنىڭ اۋەلگى اتاۋى باياناۋىل! مۇنى ءبىز نە ءۇشىن ايتتىق، تەك عانا تاريحي اتاۋى ۇرپاق ساناسىندا دۇرىس ساقتالسىن دەگەن نيەتپەن ايتتىق. سوندىقتان مۇنداي جەردىڭ اتاۋىنا كەلگەندە جەرگىلىكتى حالىقپەن، سول ءوڭىردىڭ ولكە تانيتىن، جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ شىعۋ تەگىن ءجىتى بىلەتىن قاريالارمەن، وقىمىستىلارمەن كەڭەسكەن ءجون! اگاراكىم قازاقشالايتىن مۇمكىندىك تۋسا، بايرىعى باياناۋىل اتىندا قالعانى دۇرىس. بۇل ول جەردەگى باسقا ۇلتاردىڭ دا ايتار ءۋاجى قالمايدى – تاريحي اتاۋىنا قايتارعان جاعدايدا.
ال، قالا اتاۋنىڭ قازاقشالانۋىنا تىلەكتەسپىز! ءبىراق وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كەرەي مەن از-جانىبەك حانىڭ ءمۇسىنى استانا ءشاھارىنا ازەر «سىيعانى» بەلگىلى. سوندىقتان قىستان شىقپاي «ۋىز» دامەتە قويۋ قيىن، ويتكەنى بۇل ماسەلە ءالى دە بولسا «قىسىر».
جۋرناليستيكا جانە ساياساتتانۋ
فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى
باقىتبەك قادىر ۇلى
