اۋعان سوعىسى... ول سوعىس - قانداي سوعىس؟ كوزدەگەن مۇددەسى نە ەدى؟  تۇپكى ماقساتىنا جەتتى مە؟ 

بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ قيىن. سەبەبى بۇل –  ءبىر ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا باسقا ەلدىڭ ارالاسۋىنان تۋىنداعان  سوعىس. ءبىز وعان ەرىكسىز كۋا بولدىق، قاتىستىق، بوزداقتارىمىز قۇربان بولدى. اسىل ەرلەردى قۇربان ەتكەن – ولاردىڭ ينتەرناسيونالدىق بورىشى ەدى دەدىك... ال شىندىعىندا، تاريح كوشىندە قالعان ساياسي ويىن مەن تۇرلاۋىسىز مۇددەلەردىڭ قۇرباندارى ەدى ولار.  

اۋعانستان – الەمدەگى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى. ول ەلدە 1978 جىلى ساياسي توڭكەرىس بولىپ، سودان بەرى سوعىس قيمىلدارى توقتاعان ەمەس.

1979 جىلى جەلتوقسان ايىندا كرەملگە مۇشەلەرىن بىرنەشە رەت جيناعان  ساياسي بيۋرو سوڭعى شەشىمىن شىعاردى.  ءسويتىپ 1979 جىلى 25 جەلتوقساندا كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ  شەكتەۋلى كونتينگەنتى اۋعانستانعا كىرىپ، 1989  جىلدىڭ 15 اقپانىندا 40-ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ب.گروموۆتىڭ «كەڭەس اسكەرلەرى اۋعانستان جەرىنەن تولىقتاي شىقتى»  دەپ بايانداعان ۋاقىتىنا دەيىنگى 10 جىلعا جۋىق مەرزىمدە سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزدى. وعان كسرو ەلدەرىمەن قاتار قازاقستاننان 22 مىڭ ادام قاتىسىپ، ولاردىڭ 761ء-ى قازا تاپقان، 21ء-ى حابارسىز كەتكەن.

بيىل كەڭەس اسكەرلەرى  شەكتەۋلى كونتينگەنتىنىڭ اۋعانستان جەرىنەن شىعارىلعانىنا 29 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي اتاۋلى كۇن قارساڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانى  «وڭتۇستىك»  وڭىرلىك قولباسشىلىعىنىڭ قولباسشىسى  گەنەرال-مايور ق. اقتانوۆ اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىن قابىلدادى.   ولاردىڭ ىشىندە اۋعان جەرىندە اسا ماڭىزدى 9 جاۋىنگەرلىك وپەراسياعا قاتىسقان، جەكە قۇرامىن سوعىس ءىس-قيمىلدارىنان ەش شىعىنسىز الىپ شىققان جانە  تاۋەكەلشىل ارەكەتتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالعان، «وڭتۇستىك» وڭىرلىك قولباسشىلىعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك فالەيەۆ گەنناديي دميترييەۆيچ، 5-گۆارديالىق ديۆيزيا قاتارىندا اسكەري دارىگەر بولىپ قىزمەت اتقارعان، جارالىلار مەن ناۋقاستارعا جانە اۋعانستاننىڭ جەرگىلىكتى حالقىنا مەديسينالىق بىلىكتى كومەك كورسەتىپ، ساۋابى مول ءىس اتقارعان، «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى وتستاۆكاداعى ايماعانبەتوۆ ءسابيت يماندوس ۇلى، اۋعان جەرىندەگى سوعىس قيمىلدارىندا ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن، كانداگار قالاسىندا موتواتقىشتار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ اۋىر جاراقات العان «قىزىل جۇلدىز»، «ەرلىگى ءۇشىن»، «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» وردەندەرىنىڭ يەگەرى زاپاستاعى قوجابەرگەنوۆ اسقار دارمەن ۇلى، اۋعان جەرىندە ءبىر جارىم جىلعا جۋىق قىزمەت ەتىپ، ەرلىك ۇلگىلەرىن كورسەتكەن، جەكە قۇرام ىشىندە ەرەكشە ابىرويعا يە بولعان، «اۋعان حالقىنىڭ  ينتەرناسيوناليست جاۋىنگەرگە العىسى» مەدالىمەن ماراپاتتالعان، كۇرەڭ بەرەت يەسى وتستاۆكاداعى مايور سەمەنيۋك پاۆەل فيليپپوۆيچ، ءتۇرلى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردى ساپالى بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتكەن، اۋعانستاننىڭ قاتەرلى جولىمەن  18 رەت اۆتوموبيل لەگىن الىپ جۇرگەن جاۋجۇرەك جاۋىنگەر وتستاۆكاداعى «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن»، «اۋعان حالقىنىڭ  ينتەرناسيوناليست جاۋىنگەرگە العىسى» مەدالدارىنىڭ يەگەرلەرى مايور لينوك ۆيكتور بوريسوۆيچ جانە ۇلتتىق ۇلان قاتارىنان جاقىندا عانا زەينەتكە شىققان زاپاستاعى مەديسينا قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى  بۇرالحييەۆ قالىبەك امانگەلدى ۇلى بار. «مەن كابۋل قالاسىنداعى كەڭەس اسكەرلەرىنە ارنالعان اەرودرومدى كۇزەتكەن 29761 دالا پوچتاسىندا قىزمەت ەتتىم. قىزمەت اسا جاۋىپتى بولدى. سەبەبى اەرودرومعا شابۋىل جاسالۋ ءقاۋپى وتە جوعارى ەدى. ءارى اەرودرومنىڭ جانىندا وق-دارىلەر قويماسى بار بولاتىن. ءبىر كۇنى سول ءقاۋىپ شىنعا اينالدى. اەرودرومعا قارۋلى شابۋىل جاسالدى. سناريادتار قويماسىنا قاراي وق اتىلا باستالدى. مەن قاراۋىلدا تۇرعانمىن. ۆزۆودتى دەرەۋ كوتەرىپ، اشىق ۇرىسقا كوشتىك. بۇل ۇرىستان ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر ەش شىعىنسىز امان شىقتىق جانە اەرودرومنىڭ تالقاندالۋىنا جول بەرمەدىك. وسى قىزمەتىم ءۇشىن مەن «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدىم»، - دەپ  اڭگىمەسىن ساباقتادى اسكەردەگى مەرزىمدىك قىزمەتىن  ەسىنە تۇسىرگەن  زەينەتكەر پولكوۆنيك قالىبەك بۇرالحييەۆ. ول وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا 1 جىل 3 اي جۇرگەن.

قولباسشى ارداگەر جاۋىنگەرلەردى جىلى قابىلداپ، اتاۋلى كۇنمەن قۇتتىقتادى. ولاردىڭ جەكە قۇرامدى  تاربيەلەۋ ىسىنە قوسار ۇلەستەرىنىڭ زور ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارىپ، الداعى ۋاقىتتا دا بىرلەسىپ قىزمەت ەتە بەرەتىندىكتەرىنە تىلەك ءبىلدىردى.  

الدى ەگدە تارتا باستاعان، سوڭى جىگىت اعاسى بولىپ قالعان  اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى قولباسشى تاراپىنان ماراپاتتالدى. كەزدەسۋ ەرەكشە  ەمەن-جارقىن كۇيدە ءوتتى. ءومىر سۇرە ءبىلۋدىڭ ءقادىرىن ءبىر بىلسە، بەيبىت كۇندە سوعىس وتىن كورىپ كەلگەن وسى جاندار بىلەر! سوندىقتان ولار دوستىقتى، تۋىستىقتى، دەنساۋلىقتى – جالپى تىرلىكتىڭ ءمانىن جوعارى قويادى. ولاردىڭ ءاربىر ءسوزى، ءاربىر ىس-ارەكەتى – كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى.

وسى ماقساتتا دا اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى ءاردايىم جەكە قۇراممەن كەزدەسۋ وتكىزىپ، جاۋىنگەرلىك جىلدارىنان ەستەلىك ايتىپ وتىرادى، وتاندى سۇيۋگە، وعان ادال بولۋعا ۇيرەتەدى. سونداي-اق، ارداگەرلەر قالا مەكتەپتەرىنىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن دە كەزدەسۋلەرگە بارىپ تۇرادى. ونىڭ ءبىر مىسالى، 5571 اسكەري ءبولىمى شەفتىك كومەككە العان № 95 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەگى كەزدەسۋ. العاشقى اسكەري دايارلىق ساباقتارىنان از بولسا دا، اسكەر تۋرالى ماعلۇمات الىپ قالعان 10 – 11 سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ كەشىن وتكىزگەن وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك فالەيەۆ گەنناديي دميترييەۆيچ اۋعان سوعىسىنداعى ەستەلىكتەرىنەن باستاپ، ىشكى اسكەردەگى قىزمەت جولىنان ءبىراز اڭگىمە تارقاتتى. قارت جاۋىنگەردىڭ اڭگىمەسىنەن اسەرلەنىپ شىققان جاس بالالاردىڭ كوزىنەن ەرەكشە ۇشقىن بايقالدى. بۇل – ۇيىماستىرىلعان شارانىڭ ماقساتى ورىندالدى دەگەن ءسوز. جاۋىنگەر ءسوزى جاس بۋىننىڭ ساناسىنا وي سالدى، جۇرەگىنە جەتتى. باستى ماقسات تا سول ەدى!

امان جۇرىڭىزدەر، جاۋىنگەر اعالار! اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى! كەۋدەلەرىڭىزدەگى وردەن-مەدالدار ەرلىك پەن باتىلدىقتىڭ  بەلگىسىندەي،  جاس ۇرپاققا قوڭىراۋ بولىپ، سىڭعىرلاپ تۇرا بەرسىن!

دانارا تاڭىربەرگەن قىزى