كۇنى كەشەگى بالا كەزىمىز. بىردە-بىر قازاق بالاسى (قىزى دا، ۇلى دا) جالاڭباس جۇرمەيتىن. ۇلدار تاقيالارى مەن كەپكالارىن، قىزدار ورامالدارىن باستارىنان تاستامايتىن. ال كەلىنشەك بولىپ بوساعا اتتاعان سوڭ ورامالدىڭ ورنىن ساۋكەلەگە اۋىستىرىپ، كەيىن جاۋلىق تارتاتىن. ءبىر بالالى انا بولعان سوڭ ءتۇرلى جورالعىلارىمەن باسىنا كيمەشەك كيگىزەتىن.
ورامالدىڭ ءقادىرىن بىلەتىن ەكى ادام بولسا، ول ءبىرى مەنىڭ انام بولاتىن. ومىرىمدە انامنىڭ جالاڭباس جۇرگەنىن ەشقاشان كورمەپپىن. باسىنداعى اق شاڭقان جاۋلىعىن كۇن سايىن اۋىستىرىپ وتىراتىن. سول بالا كەزىمدە كورگەندەرىممەن، قازىرگى جاعدايدى سالىستىرسام، ءىشىم الاي-دۇلەي بولىپ، جۇرەگىم قان جىلايدى. ورامالدىڭ قاسيەتىن اكەمىز بەن شەشەمىز، بىزدەرگە كەزىندە جەرىنە جەتكىزىپ-اق ايتىپ كەتكەن بولاتىن. مىنا ەڭبەكتىڭ نەگىزى ماعان سولاردان قالدى.
وسى ەڭبەكتە جازار دا انە باستايمىن، مىنە باستايمىن دەپ ۇزاق ءجۇردىم. ءبىر كۇنى تاڭعا جاقىن ءتۇس كورىپ جاتىر ەكەنمىن. تۇسىمدە جۇبايىم ەكەۋمىز كىلەڭ قازاقشا باس كيىمدەر ساتىلاتىن دۇكەن ارالاپ ءجۇرمىز. ىشىنەن ءبىر اق شاڭقان، سۇتتەي اق، شاشاقتى اق جىبەك ورامال ەكەۋمىزگە دە قاتتى ۇنادى. ۇناعانى سونشا، سول بويدا كەلىنىمىزگە الىپ سىيلاعىمىز كەلدى. سۇرادىم. باعاسى، وتە قىمبات بولىپ شىقتى. ابدىراپ قالدىم. زەينەتكەردىڭ قالتاسى كوتەرەتىندەي اقشا ەمەس ەكەن. ويىما قايدان كەلگەنىن بىلمەيمىن (قۇداي سالعان شىعار) «قىز جىبەك» ارياسىنداعى «ورامالى قالقانىڭ بەس ءجۇز جورعا» دەگەن ولەڭ جولدارى ءتۇستى. ەسەپتەتتىم، ۇزاق مەرزىمگە كرەديتپەن ايىنا 41 000 تەڭگە تولەۋگە ءتيىس بولدىم.
سىزدەر مەنى نە ىستەدى دەپ ويلايسىزدار؟ ونىڭ جاۋابىن وسى ەڭبەكتىڭ ءون بويىنان تولىق تاباسىزدار.
ج. مانكەيەۆا 1997 جىلى «عىلىم» باسپاسىنان شىققان «مادەني لەكسيكانىڭ ۇلتتىق سيپاتى» اتتى ەڭبەگىندە: «قازاقتىڭ ەرلەرى مەن ايەلدەرىنىڭ كيىمىندە الەۋمەتتىك ايىرماشىلىقتار ايقىن كورىنىپ وتىرعان. قازاق ەركەكتەرى شاشىن تۇگەل العىزىپ تاستاپ، ۇيدە دە، تۇزدە دە باس كيىم كيگەن. ەر ادامنىڭ باس كيىمى ونى كيگەن ادامنىڭ دارەجەسى مەن بەدەلىن تانىتقان» دەگەن انىقتاما بەرەدى.
ال بۇگىن شە، كوشەگە شىقساڭ كورەتىنىڭ باستارى جالاڭباس قىز-قىرقىن. كوبىنىڭ شاشتارى قىسقا، كەيبىرەۋلەرىنىڭ قىسقالىعى سونشالىق، ءجۇنىن جۇلعان تاۋىقتان ءبىر اۋمايدى. ال، كەيبىرەۋلەرى بايى ولگەن ايەلدەردەي شاشتارىن جايىپ جىبەرگەن. قاپ-قارا بولىپ كيىنىپ قارا جامىلعاندار... ەندى ءبىرىنىڭ ۇستەرىندە «لىپا» جوقتىڭ قاسى. بار كيىمى بەلدەرىندە ءبىر قارىس بەلدەمشە، اراسىن ءبىر قارىستاي ەتىپ اشىق قالدىرىپ تاققان ەنى جارتى قارىس كەۋدەشە. بارلىق دەنە مۇشەلەرىن، اسىرەسە ۇياتتى جەرلەرىن ايقىنداپ كورسەتەتىن تار شالبار كيگەندەر. جارنامالاردا (بيلبورد)، قاپتاتا سالىنعان جالاڭاش قىزدار... جالاڭاشتار...، جالاڭاشتار... ەر ادامداردىڭ كوزدەرى كوشەدە الاق-جۇلاق، تۋرا ءبىر زووپاركتە جۇرگەن سياقتى.
«ەكسپرەسس ك» گازەتى 2014 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى بۋرابايدا نۋديستەر (جالاڭاشتار) فەستيۆالى وتەتىنىن جاريالاپتى. ۇيىمداستىرۋشىلار رەسەيدىڭ ومسكىدەگى نۋديستەر قوعامى ەكەن. ايتۋىنشا جاريالاعان بويدا بىرنەشە جۇزدەگەن ادامدار قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن. باتىس ەلدەرىنىڭ نۋديسكە اينالعاندارى الدەقاشان. انا ءبىر جىلى تۇتاستاي ءبىر قالا حالقىنىڭ كوشەگە جالاڭاش شىققاندارىن دا كورگەنبىز. باتىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە نۋديستەرگە ارنالعان ارنايى جاعاجايلار (پلياج) جۇمىس جاسايدى. دەمەك، بۇل «اۋرۋ» ورىسى كوپ سولتۇستىك ارقىلى قازاق دالاسىنا دا كەلىپ جەتتى دەگەن ءسوز.
دەمەك، بۇل كۇندەرى باسقا «ورامال» تارتۋ الەمدىك پروبلەماعا اينالعان.
قاسيەتتى قۇران – كارىمدە: «ءمۇمىن ايەلدەرگە ايت: (بوگدە ەرلەردەن) كوزدەرىن ساقتاسىن؛ ءارى ۇياتتى جەرلەرىن (زينادان) قورعاسىن. ...جانە بۇركەنشىكتەرىن ومىراۋلارىنا ءتۇسىرسىن». اياتتا پارىز ەتىلگەندەي، ونىڭ تافسيرىندە دە (تۇسىندىرمەسىندە) ايەلدەردىڭ باسىن جانە دەنەسىندەگى ۇياتتى ەسەپتەلەتىن جەرلەرىن نەكە جۇرەتىن بوگدە ەرلەردەن جانە مۇسىلمان ەمەس ايەلدەردەن جاسىرىپ ءجۇرۋى مىندەت دەلىنگەن. وسى ايات تۇسكەننەن كەيىن حز. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ساحابالاردىڭ جانە باسقا دا مۇسىلمان ايەلدەرى ءوز ۇياتتى جەرلەرىن جاۋىپ جۇرەتىن بولدى. بۇل كەيىن بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىندە داستۇرگە اينالدى. تاريحقا ۇڭىلسەك، بۇل ءداستۇر قازاق حالقىندا يسلامنان دا بۇرىن بولعان. يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىن جاھيليا (ناداندىق) داۋىرىندەگى ارابتاردىڭ ايەلدەرى جالاڭباس جۇرگەن.
تۇركيا رەسپۋبليكاسى دا قازىرگى تاڭدا وسى ورامال ماسەلەسىندە ءبىر بايلامعا كەلە الماي ءجۇر. ولاردا وقۋ ورىندارىنا ورامال تارتىپ كەلۋگە تىيىم سالىناتىن (باتىستىڭ ىقپالىمەن قابىلدانعان) زاڭ بار. تۇركيا پرەمەر-مينيسترى ر.ت.ەردوگان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنت قىزداردىڭ باستارىنا ورامال بايلاپ جۇرۋىنە بوگەت قويعان زاڭدى جويۋعا شاقىردى.
رەسەي. نيجنەكامسك پروكۋراتۋراسى جەرگىلىكتى № 5ء-شى ورتا مەكتەبىنىڭ اكىمشىلىگىنەن باسىنا ورامال تارتىپ، ناماز وقيتىن وقۋشى قىزدىڭ مەكتەپ فورماسىن رەتكە كەلتىرۋدى تالاپ ەتتى. قاداعالاۋشى ورگاننىڭ پىكىرىنشە، مۇسىلمان كيىم ۇلگىسى مەن ناماز اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ زايىرلى سيپاتىنا قايشى كەلەدى. پروكۋراتۋرانىڭ تالابى مۇسىلمان اتا-انالاردىڭ نارازىلىعىنا تاپ بولدى.
ورىس ءتىلدى قازاقستان بيلىگى دە تۋرا وسىنى قايتالادى. بiلiم بەرۋ سالاسىنىڭ جوعارعى باسشىلىعى مەكتەپ باسشىلارىنا، ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارىنا مينيسترلiكتiڭ اتىنان: "مەكتەپ، ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ەشقانداي ورامال تاعىپ كەلۋگە بولمايدى" دەگەن ماعىنادا حات جولدادى. بۇل جاعداي ەل اراسىندا نارازىلىق تۋعىزعاننان كەيىن بارىپ، ەل باسىمىزدىڭ ارالاسۋىمەن توقتاتىلدى.
ءاربىر حالىقتىڭ كيىم كيۋ ۇلگىسى تاريحىنا، تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە، كليماتتىق جاعدايلارىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. وسى تۇرعىدان قاراستىرعاندا مۇسىلمانداردىڭ ورامال تارتۋ، كيىم كيۋ ۇلگىلەرى ءار جەردە ءار باسقا ۇلگىدە بولىپ كەلەدى. ماسەلەن، ارابستاننىڭ كوپ جەرلەرى مەن يراندا، يراكتا ايەلدەردىڭ قارا ءتۇستى جامىلعى كيىپ ءجۇرۋى كۇندەلىكتى ءداستۇرلى كيىم ەسەبىندە بولسا، ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا مۇنداي جاعداي تەك ادامنىڭ باسىنا، نە بولماسا ەل باسىنا ناۋبەت تۇسكەن قارالى كەزدە عانا كيەتىن بولعان. دەمەك، ءبىر وركەنيەتتەگى قالىپتى سانالاتىن ءداستۇر ەكىنشى ءبىر وركەنيەتتە كەرىسىنشە بولاتىنى زاڭدى قۇبىلىس.
ال، قوزعاۋشى كۇشى ەۆرەيلەر بولىپ تابىلاتىن، ەۆروپاداعى ەۆانگەليەنى «ۇستانعان» ەۆانىڭ ۇرپاقتارىنا كەلسەك، ولار ءقازىر بارلىق كيىمدەرىن شەشىپ تاستاۋعا اينالدى، ياعني ادامي قاسيەتتىڭ ەڭ بيىك شىڭىنان قۇردىمعا قۇلاپ كەلەدى. تۋرا ءبىر، مايمىلدان جاراتىلعانداردىڭ مايمىل بولۋعا اسىعاتىنى سياقتى. ەۆروپالىقتار (ىشتەرىندە مىنا سولتۇستىكتەگى كورشى ورىستاردا بار) وزدەرىنىڭ ىشكى ۇستانىمدارىندا ءدارۆيننىڭ ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل دەگەن تەورياسىن باسشىلىققا الادى. ولاردىڭ دا، بىزدەردىڭ دە مەكتەپ وقۋلىقتارىمىزدا كۇنى بۇگىندە دە وسىلاي جازۋلى.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي جوعارىدا كورسەتىلگەن اتاۋلاردىڭ ءبارى «ەۆ»، «ەۆا» دەگەن ءبىر تۇبىردەن. ەسكە ۇستا! ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) ەشقاشان جاڭىلىسىپ كورگەن ەمەس.
تۇسىنىكتەمە. چارلز روبەرت دارۆين (1809 - 1882) - اعىلشىن ءناتۋراليسى، ونىڭ تابيعي سۇرىپتاۋ تەورياسى بيولوگيالىق كوپتۇرلىلىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ ريەۆوليۋسيالىق نەگىزدەمەسىن بەردى. دارۆين يدەيالارى «تۇرلەردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى» (1859) ەڭبەگىندە جارىق كوردى. ونىڭ تۇرلەردىڭ بىرتىندەپ ەۆوليۋسيالىق دامۋى تۋرالى يدەيانى بىلدىرەتىن عىلىمي ءتاسىلى كەڭ تارالدى جانە، سونىمەن بىرگە، العاشىندا وشپەندىلىكپەن قارسى الىندى، اسىرەسە، شىركەۋمەن.
ول ت.مالتۋستىڭ شىعارمالارىن زەرتتەپ، ونىڭ ويلارىن ءتىرى تابيعاتقا پايدالاندى. ونىڭ تۇجىرىمى بويىنشا جانۋارلاردىڭ جوعارى رەپرودۋكتيۆتىك پوتەنسيالىنا قاراماستان تابيعي پوپۋلياسيالاردىڭ سانى تۇراقتى بولادى. تۇرلەردىڭ ءوزارا باسەكەلەستىك، كۇرەسكە شىدامدى، بەيىمدەلگىش ءتۇرى عانا كوپ ۇرپاق قالدىرا الادى. 1858 جىلى تۋرا سونداي تۇجىرىمعا ا.ر.ۋوللەس تە كەلدى. بۇنى چ.لەيلدىڭ جۇمىستارى دالەلدەدى. ول پروگرەسسيۆتى وزگەرىستەردىڭ پولەونتولوگيالىق ماتەريالداردا بولاتىنىن كورسەتتى. دارۆين مەن ۋوللەس لوندونداعى ليننەيەۆتىك وتىرىسقا دوكلادپەن شىقتى. ال 1859 جىلى دارۆين ءوزىنىڭ نەگىزگى شىعارماسىن - «تابيعي سۇرىپتالۋ ارقىلى ءومىردىڭ پايدا بولۋى» جارىققا شىعاردى.
انتروپولوگيالىق پروبلەمالارعا تىكەلەي قاتىسى بار ءدارۆيننىڭ ەكى شىعارماسى بار. ولار: «ادامنىڭ شىعۋ تەگى جانە جىنىستىق تانداۋ» (1871ج) مەن «ادام مەن جانۋارلاردىن مىنەز – قۇلىقتارى» (1872ج). وسى جۇمىستار چ.ءدارۆيننىڭ جالپى تەورياسىن ادامنىڭ شىعۋ تەگى پروبلەمالارىن شەشۋدە قولدانۋدى ۇسىنادى. ءدارۆيننىڭ تەورياسىندا «ادام مايمىلدان شىقتى» دەپ تۇجىرىمدادى.
وسى ءىلىم اناعۇرلىم كۇشتى ءارى سول ورتاعا بەيىمدەلگەن ورگانيكالىق زاتتار مەن اعزالارعا قولدانۋعا جارامدى، ويتكەنى كۇشتى ءالسىزدى تابانىنا باسىپ جانىشتاپ وتىرۋى ءتيىس. دارۆينگە جۇگىنسەك، “ارتىقشىلىقتى راسا” ءومىر ءسۇرۋ كۇرەسىندە جەڭىسكە جەتۋى ءتيىس. ونىڭ ويىنشا ولار ەۋروپالىق اق ادامدار دا، ال افريكالىقتار مەن ازيالىقتار بۇل كۇرەستە جەڭىلىس تابۋى كەرەك. ول ءتىپتى بۇلار كوپ كەشىكپەي قۇرىپ كەتەدى دەگەن تۇجىرىم جاسادى. دارۆين بىلاي دەپ جازدى: “تەك عاسىرلارمەن عانا ولشەۋگە بولاتىن الداعى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وركەنيەتتى راسا ولاردى ءسوز جوق قۇرتىپ تىنادى، ال بۇدان كەيىن الەمدەگى جابايىلاردىڭ ءبارىن جويادى. سونىمەن بىرگە انتروپومورفتى مايمىلدار “ياعني مايمىلدىڭ ادامعا اينالۋ ساتىسىنداعىلار” دا قۇرتىلىپ جىبەرىلەدى.
ادام مەن ونىڭ جاقىن تەكتەرى اراسىنداعى الشاقتىق جەدەل قارقىنمەن ۇلعايا تۇسەدى، وركەنيەتتى ادامدار مەن جابايىلار اراسىنداعى ايىرماشىلىق مىسالى كاۆكاز حالىقتارى مەن گيببوندار اراسىنداعى سياقتى الشاقتايدى، قازىرگى كەزدە ول نەگر نەمەسە اۆتراليالىقتار مەن گوريللالار اراسىنداعىداي سيپاتتا”.
دارۆين بۇل تەورياسىن جاساۋ كەزىندە يدەيالىق “سەرپىلىستى” سول كەزدەگى زيالىلار ورتاسىندا كەڭىنەن تانىمال بولعان بريتاندىق ەكونوميست توماس مالتۋستىڭ كىتابىنان العان. ول جەر بەتىندەگى ادامدار سانى وتە كوپ، ولاردىڭ كوبەيۋىنىڭ جولىن كەسۋ قاجەت دەيدى. “سوعىس، اشتىق جانە جۇقپالى اۋرۋلار سياقتى الاپات اپاتتار حالىقتىڭ سانىن ازايتۋعا قاجەتتى مەحانيزم بولىپ تابىلادى، ويتكەنى ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى، باسقالارىنىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءولۋى ءتيىس. تەك وسىنداي “(ۇزدىكسىز) پەرمانەنتتى سوعىستىڭ” ناتيجەسىندە عانا ادامزات ءومىر سۇرە الادى”، – دەپ سانادى.
دارۆين ۇزدىكسىز شيەلەنىستى اۋقىمى زور تابيعي قۇبىلىس رەتىندە قاراستىرادى. بۇل تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستە ءارقاشان كۇشتىسى جانە جاعدايعا اناعۇرلىم جاقسى بەيىمدەلگەنى جەڭىسكە جەتەدى، ال بۇل تەك سولار ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى، ويتكەنى وسى زاڭ تابيعاتى تۇرعىسىنان ءوزىن اقتاي الادى دەپ مالىمدەدى. مىنە، اتاعى الەمگە ايگىلى عالىمنىڭ ءسوزى وسىنداي. بۇكىل ەۆروپا، رەسەي وسىنداي ادامي قاسيەتتەن جۇرداي، «جابايى (تۇرپايى)» تۇجىرىمدى باسشىلىققا الىپ، سونى ىسكە اسىرۋ جولىندا اشىقتان-اشىق كۇرەسىپ كەلەدى.
«ورامال – سۇرتىنۋگە ارنالعان ۇزىنشا ءتورت بۇرىشتى ماتا. ەتنولوگ س.قاسيمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ورامال ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى پارسىلاردىڭ “روي” – بەت جانە “مال” – ماتا سوزدەرىنەن قالىپتاسقان. ورامال پايدالانۋ ماقساتىنا قاراي بەت ورامال، قول ورامال، سۋلىق ورامال، مايلىق ورامال دەپ بولىنەدى. قول ورامالدى ەرتەرەكتە قىزدار كەستەلەپ ۇناتقان جىگىتىنە سىيعا تارتاتىن بولعان. ەۋرازيانى مەكەن ەتكەن كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ايەل وكىلدەرى ورامالدىڭ ارنايى جاسالعان تۇرلەرىن باسقا دا تارتقان. ونىڭ كولەمى مەن ءتۇرى ءاربىر تاريحي-مادەني وڭىرلەردە ءارقالاي بولىپ، وعان جەرگىلىكتى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر (كالوريت) بەرىلگەن. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ورامالدىڭ ەرەكشە باعالانعاندىعىن حالىق اراسىنداعى “ورامال تون بولمايدى، جول بولادى” دەگەن ماقالدان دا اڭعارۋعا بولادى. ونى ادامدار ءوزارا سىيلاستىق پەن ىقىلاستى كورسەتۋ ءۇشىن بىر-بىرىنە سىيعا دا بەرەدى. حالىق اراسىندا ورامالدىڭ باسقا تارتاتىن شارشى، قيىقشا، ت.ب. تۇرلەرى كەڭ تاراعان. (ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت).
«باس كيىمدەر قالاي ومىرگە كەلدى؟ العاشىندا ادامدار باس كيىمدى جاۋىننان، قاردان قورعانۋ ءۇشىن جانە باستان كۇن ءوتىپ كەتپەس ءۇشىن كيگەن. سولتۇستىكتەگى حالىق باس كيىمدەردى جىلى بولۋ ءۇشىن بىلعارىدان جاساعان. ال وڭتۇستىكتەگىلەر بۇل كيىم ءتۇرىن قامىستان نە ساباننان جاساپ كيگەن.
سودان سوڭ ادامدار اسكەري شلەمدەر ويلاپ تاپتى. ءبىراق ونى اركىم ءوز قالاۋىنشا كيدى: ءبىرى اسكەري ماقساتپەن، ال ءبىرى اسكەري شلەمدەردى كۇندەلىكتى كيىم ءتۇرى دەپ سانادى. باستى وق پەن جارىلىستاردان امان ساقتاپ تۇرۋى ءۇشىن ونداي باس كيىمدەر مەتالدان جاسالعان. كەيبىر العاشقى تايپالار بۇل باس كيىم ءتۇرىن دۇشپاندى يمەندىرەتىن كيىم رەتىندە قابىلدادى. اسكەري شلەمدى كيگەن ادام قارسىلاسىن وڭاي قورقىتادى دەپ ءتۇسىندى.
ۋاقىت وتە كەلە ءار ەلدە ءوز داستۇرىنە ساي باس كيىمنىڭ ءوز ءسانى پايدا بولا باستادى. مىسالى، تاقيا نەمەسە جولاقسىز كەپەش. تاقيا – كوبىنە تۇركى حالىقتارىنا ورتاق باس كيىم ءتۇرى.
ال جولاقسىز كەپەش – باتىس ازياعا اسا تانىمال بيس كيىم.
سونىمەن قاتار، ارابتار ءار ءتۇرلى سانمەن اسەمدەلگەن سالدە ويلاپ تاپتى.
5 نەمەسە 6 ءجۇزجىلدىقتان كەيىن عانا ادامدار باس كيىمدەردىڭ جاسالۋىنا اسا كوڭىل اۋدارا باستادى. العاشىندا باس كيىمدەردى قوي جۇنىنەن جاساي باستادى. ودان كەيىنگى جىلداردا باس كيىم جاساۋ ءۇشىن قۇندىز ءجۇنى پايدالانىلىپ، كامشات جۇنىنەن قالپاقتار ومىرگە كەلدى. ۋاقىت وتە كەلە باس كيىمدەردى قاراپايىم ادامدار دا باسىنان تاستامايتىن بولدى. ال جالپاق كولەمدى قالپاقتاردى دجەنتەلمەندەر كيىپ الاتىن. قاراپايىم عانا قالپاقتار كەي-كەيدە ءدىني جانە ساياسي قايراتكەرلەردىڭ دە باسىنان ءجيى كورىنە باستادى.
كوپتەگەن باس كيىمدەردىڭ اتى سول ۇلگىنى جاساپ شىعارىپ، العاش كيىپ شىققان ادامنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان (مىسالى، بوليۆار) نەمەسە سول كيىم ۇلگىسىنىڭ قاي جەردە كيىلەتىنىنە بايلانىستى اتالعان (حومبۋرگ). ال قاراپايىم پاناما باس كيىمى 300 جىل بۇرىن پانامادا ومىرگە كەلگەن». (اقەركە ءابىلحان).
بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ ورامال، كيىم جايلى بار بىلەتىنى دە، ۇستاناتىن تۇجىرىمدارى دا وسى. ال، عالىمدارىمىز ءتىپتى ورامالدى قازاقتىڭ ءتول ءسوزى دەپ ەسەپتەمەيتىن كورىنەدى.
كەلىڭىز ەندى انالارىمىز باستارىنا ورامالدى نە ءۇشىن تارتتى سونى سارالاپ كورەلىك:
بىرىنشىدەن، بارشامىزعا بەلگىلى ۇلى جاراتۋشى اللا - ادام بالاسىن جارىق دۇنيەگە اكەلگەندە كيىممەن بىرگە جاراتقان جوق. ادام بالاسى دۇنيەگە جالاڭاش كەلدى. سوعان سايكەس قازاقتىڭ سالتىندا «و دۇنيەگە» كەتكەنىڭدە دە جالاڭاش كەتەسىڭ (ەۋروپالىقتار كيىممەن جەرلەيدى). ادام بالاسى باسىندا ۇزاق ۋاقىتتار بويى جالاڭاش ءجۇردى. اللاتاعالا ولارعا سانا بەرگەن كۇنى «ۇيالىپ» الدى-ارتىن جاپىراقپەن جاپتى. بۇل وقيعا مانقىستاۋدا ءوتىپتى. مانقىستاۋلىق اقىن تۇمەن بالتاباس ۇلى اتامىز ونى بىلايشا جىرلايدى:
ماڭعىستاۋ ماشايىقتىڭ جاتقان جەرى
اعارىپ اتقان تاڭنىڭ اتقان جەرى
...ماڭعىستاۋ ماشايىقتىڭ جاتقان جەرى
اشىلعان ابىرويىن جاپقان جەرى. سول جەر كۇنى بۇگىندە دە «جاپىراقتى تاۋى» دەپ اتالادى. سول جاپىراقتار ماڭعىستاۋدا كۇنى بۇگىندە دە بار. «تۇيە جاپىراق» دەپ اتالادى. جالپاقتىعى ەرەكشە زور. ەڭ ءىرى دەگەن ادامداردىڭ الدى-ارتىن تولىقتاي جابۋىنا مولىنان جەتەدى. ارى قاراي اۋا رايى وزگەرىپ كۇن سۋىدى، قىس كەلدى. ادام بالاسى العاش رەت اڭنىڭ تەرىسىنەن ۇستەرىنە كيىم، باستارىنا باس كيىم، اياقتارىنا ەتىك تىگىپ كيدى. ايەلدەر جاعى جۇننەن توقىپ باستارىنا ورامال تارتتى. كۇنى بۇگىندە دە سول جەرلەر (العاشقى كيىم تىگىلىپ، قۇدالارىنا كيىت سىيلاعان جەرلەر) قيان، قياقتى، قياندى، ورامال تارتىلعان جەر ور، ال ەتىك تىگىلگەن جەر اق كەتىك (قازىرگى فورت-شيەۆچەنكو قالاسى) دەپ اتالادى. كيىم مەن قياننىڭ، ور مەن ورامالدىڭ، كەتىك پەن ەتىكتىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى وسىدان. ەسكە ۇستا! ءسوز ءتۇبىرى جاڭىلىسپايدى. سول ۇشىندە ماڭعىستاۋلىق قازاقتاردى قاس بي (قاز بي، كاسپيي) دەپ اتاعان. مىنە وسىلايشا، جەر بەتىندەگى بۇتكىل ادامزات بالاسىنىڭ ۇستەرىنە كيىم، باستارىنا باس كيىم، اياقتارىنا ەتىك تىگىپ كيۋلەرى قازاق دالاسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى 362 اۋليەلى كيەلى ماڭعىستاۋ توپىراعىنان باستاۋ العان بولاتىن. دەمەك، بۇكىل الەمدى كيىندىرگەن بۇگىنگى قازاقتىڭ اتا-بابالارى بولاتىن. ەسكە ۇستا! ءبىز قاراشاڭىراقتا وتىرمىز.
دەمەك، كيىم، ونىڭ ىشىندە باس كيىمدە بار، ادامداردىڭ «ۇياتىن» قورعايدى. ادام مەن ايۋاننىڭ نەگىزگى ايىرماسى دا وسى. ايۋان (مايمىل) ەشقاشان ادام بولا المايدى. سەبەبى، ۇلى جاراتۋشى وعان سانا (ۇيات سونىڭ ىشىندە) بەرمەگەن.
ەكىنشىدەن، ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ ۇياتتى جەرلەرىنىڭ ءبارىن جاۋىپ كيىنۋى قازاق، ياعني ازيا مادەنيەتىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى بولاتىن. ال، ءبىز ۇلى اتالارىمىز ۇستانعان «تاريحات» جولىنان اۋىتقىعانىمىزدىڭ كەسىرىنەن دارۆين ايتقانداي «مايمىلعا» بالا بولدىق. «اتاعا قاراپ ۇل وسەر» دەپ ۇلى اتالارىمىز ايتىپ كەتكەندەي، مايمىلدى اتا دەپ مويىنداعان ادام وڭۋشى ما ەدى، ەندى مىنە سول «مايمىل» كۇيىمىزگە قايتا ورالىپ كەلەمىز. ەسكە ۇستا! مايمىل كيىم كيمەيدى. ەۋروپاداعى «جەڭىل ءجۇرىستى دەموكراتيانىڭ» نۋديستەردى دۇنيەگە اكەلۋى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
تاريحقا شەگىنىس جاساساق، بۇكىل ازيا (ەجەلدە ءبارى از، ازاۋ، ازاۋلى، قاز، قازاق، قازار، قازان دەپ اتالعان) حالقى العاشقى ادامداردى ادام اتا (ادامداردىڭ اتاسى) جانە اۋا انا دەپ اسا قۇرمەتپەن اتاپ كەلەدى. ولار ەشقاشاندا ادام مەن اۋانىڭ قاسىنا اتا مەن انا دەگەن ءسوزدى قوسپاي اتامايدى. ال، باتىسقا (ەۋروپاعا) كەلسەك، ولار جاي عانا ءاۋىل-ۇيدىڭ تەنتەك بالاسى، نەمەسە «كوڭىلدەسى» سياقتى ەتىپ «ادام ي ەۆا» دەپ اتايدى. مىنە باتىستىڭ (ورىستار سولاردىڭ بەل ورتاسىندا) اتا مەن انالارىن سىيلاماي قارتتار ۇيىنەن توعىتاتىندارىنىڭ باستاۋ الاتىن جەرى.
اڭگىمەنىڭ اشىعىن ايتقاندا اتا مەن انانى قۇرمەت تۇتاتىنداردىڭ باسىندا بۇكىل ازيا حالقى، ياعني قازاق اتانىڭ ۇرپاقتارى، قازاقتىڭ ءسوز ءتۇبىرىنىڭ از (ءاز) بولاتىنى وسى)، ال ەۆروپانىڭ «جالاڭاش» ءىلىمىنىڭ باسىندا ەۆانىڭ ۇرپاقتارى. ولار وزدەرىن ەۆرەي، تاۋراتتىڭ (تورى اتتىڭ) كيەلى سوزدەرىن وزگەرتىپ، «جيەندىك» جاساعان «كيەلى» كىتاپتارىن ەۆانگەليە، ازياعا جالعاسىپ جاتقان قۇرلىقتى ەۆروپا، ارابياداعى ءبىر ەلدىڭ يزرايل (ەۆرەي)، ارابياداعى وزەننىڭ ەۆفرات، رەسەيدەگى امۋر وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى ءبىر ەلدىڭ ەۆرەي اۆتونوميالىق وبلىسى، قىرىمداعى قالالاردىڭ ەۆپاتوريا، سيەۆاستوپول، يسا پايعامباردىڭ اناسىن ديەۆا ماريا، مىنا كورشى ورىستاردىڭ قىزدارىن ديەۆۋشكا، قىزتەكەلەردى ەۆنۋح، ورتاق اقشالارىن ەۆرو دەپ اتايتىندارىنىڭ سىرى وسى. ولار ءتىپتى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى قاتىناستى دا وسى تۇبىرمەن اتايدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ءبارى «ەۆ، ەۆا» دەگەن ءبىر تۇبىردەن. كەشەگى ەۆرەيلىك كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ بارلىق قازاقتارعا زورلاپ جازىپ بەرگەن «وۆ پەن ەۆ جانە يچ» تەردىڭ دە سىرى وسى. جالپى بۇل سوزدەردى قازاق تىلىنە اۋدارعاندا مىناداي: اتام دا، انام دا، اكەم دە، شەشەم دە ەۆرەي دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇگىنگى قازاقستان بيلىگى باسىنداعىلاردىڭ بىردە بىرەۋىنىڭ ءوز تەكتەرىن «قازاقتىڭ ۇلى، قىزى» دەپ وزگەرتپەي، ازيانى ەۆروپاعا (باي ايەلگە) ۇيلەندىرىپ، ەۆرووداق قۇرامىن دەپ جۇرگەندەرىنىڭ دە سىرى وسى. ەسكە ۇستا! ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) ەشقاشان جاڭىلىسپايدى. جالپى ويلارى دۇرىس، ءبىراق ءدال ءقازىر سول «جالاڭاشتاردى» كيىندىرۋ قولىمىزدان كەلە مە؟ الدە ءوزىمىز دە «كۇشىك كۇيەۋ» اتانىپ، اكەمىزدى پاپا (پاپانى تەرىس وقى) دەپ، يت بولىپ ءۇرىپ، باس كيىمدەرىمىزدى ءسىرا شەشتىك، ەندى قالعان بارلىق كيىمدەرىمىزدى دە شەشىپ تاستاپ «جالاڭاشتانىپ» نۋديس - مايمىلعا اينالىپ كەتەمىز بە؟
باي ايەلگە (ەۆروپاعا) ۇيلەنۋ بۇرىندا دا بولعان. العاشقى «ۇيلەنگەندەر» توبىشتار بولاتىن. قازىرگى رەسەي ەلىندەگى باتىس ءسىبىردى بويلاي اعاتىن ەڭ ۇزىن وزەندەردىڭ ءبىرى كۇنى بۇگىندە دە وب (توبىش) دەپ اتالاتىنىنىڭ جانە ولاردىڭ بۇلتتى «وبلاكو»، اۋىستىرىلاتىن زاتتى «وبمەن توۆاروۆ»، مايمىلدى «وبەزيان»، دارۆين باستاعان ەۆروپا عالىمدارىنىڭ ادام مايمىلدان جاراتىلدى، مايمىل ءبارىمىزدىڭ اتامىز دەپ جار سالىپ جۇرگەندەرىنىڭ سىرى وسى. ورىستاردىڭ ءوز تەكتەرىن يۆانوۆ، سيدوروۆ، پەتروۆ دەپ جازاتىندارى دا وسىدان. قازاقتىڭ شەجىرە دەرەگىندە بۇكىل ازيا مەن ەۋروپاعا بيلىگىن جۇرگىزگەن اتاقتى ەدىل (اتتيلا) پاتشانىڭ دا، ودان كەيىندە سان عاسىرلار بويى سول ەلدەرگە بيلىگىن جۇرگىزگەن وراق، ماماي، قاراساي، قازي ت.ب. ءبارىنىڭ تەگى قازاقتىڭ توبىشى ەدى. قازاق دالاسىنداعى توبىل، قوبدا وزەندەرىنىڭ اتاۋلارى دا سولاردان قالدى. دەمەك، ولار ءبىزدىڭ اتالارىمىزدى «مايمىل» دەپ اتادى، وزدەرى دە وسىعان سەندى. بۇل سەنىمنىڭ سانالارىنا سىڭگەندىگى سونشالىق كۇنى بۇگىندە دە سەنىپ كەلەدى. ولاردىڭ مەكتەپ وقۋلىقتارىندا دا وسىلاي جازۋلى. ول جوعارىدا ايتقانىمداي دارۆين ءىلىمى دەپ اتالادى. ءبىراق، ولار سان عاسىرلاردان بەرى قانشاما سىناق (ەكسپەريمەنت) جاساسا دا بىردە-بىر مايمىلدان ادام جاساي العان جوق. جاساي دا المايدى. سەبەبى، ۇلى جاراتۋشى ادامنان باسقاعا سانا بەرمەگەن. كەرىسىنشە، قۇراندا ادامدار ازعىنداعان كەزدە مايمىلعا اينالاتىنى ايتىلعان.
شىندىعىندا دا، ادامدى مايمىل قىلۋ، وڭايدىڭ وڭايى. ول كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلەدى. ءتىپتى تەك قانا مايمىل ەمەس، بوققا اۋنايتىن شوشقا جاساۋدى دا بار-جوعى بەس-ون مينۋتتا ىسكە اسىرۋعا بولادى. بار-جوعى 200-300 گر اراق پەن شامالى ەسىرتكى بەرسەڭ جاراپ جاتىر.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي وزدەرىن ادام اتادان تاراتقاندار كيىم كيۋدى، ەۆا مەن وبەزياننان (مايمىلدان) تاراتقاندار جالاڭاش ءجۇرۋدى قولاي كورەدى.
ۇشىنشىدەن، ۇلى جاراتۋشى ادامنىڭ باسىنا شاشتى ماڭگى وسەتىن ەتىپ جاساعان. سەبەبى، شاشىڭنىڭ استىندا باس تەرىڭ مەن باس سۇيەگىڭنىڭ ىشىندە ميىڭ بار. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ باستى ماقساتى وسى ميدى قورعاۋعا ارنالعان. شاش بۇگىنگىشە ايتقاندا «ءفيلتردىڭ» قىزمەتىن اتقارادى. سەبەبى، مىنا اۋادا بارلىق ميكروورگانيزمدەر (جاعىمدىسىنان، جاعىمسىزى اسا كوپ) قوتىسىپ جاتىر. قازاقتاردىڭ وسىلاردىڭ ۇستىنە باس كيىمدى ويلاپ تاۋىپ ونى باستارىنان تاستاماي كيىپ جۇرۋلەرى تەڭدەسسىز ۇلى عىلىمي جەتىستىك بولاتىن. قازىرگى قازاق اتام ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنان وسى باس كيىمدى شەشىپ تاستاعالى بەرى اناۋ ايتقانداي ۇلى تۇلعالاردىڭ، ياعني ەلدى اۋزىنا قاراتقان اۋليە-پىرلەردىڭ، دانا مەن دانىشپانداردىڭ شىعا الماي، كوپشىلىگىمىزدىڭ تەك قانا دۇنيە قۋالاپ كەتكەندەرىمىزدىڭ جانە ايەل ادامداردىڭ (قىزداردىڭ) كيىمدەرىن سىپىرىپ تاستاپ، مايمىلعا ۇقساپ بارا جاتقاندارىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى دەسەم شىندىقتىڭ اۋىلىنان ونشا كوپ الىستاپ كەتپەسىم انىق.
قازىرگى زاماندا ەلدىڭ ءبارى ەۆرەي ۇرپاقتارىن اقىلدى دەپ سانايدى. بەرگەن باعالارى دا دۇرىس. سەبەبى، ولاردىڭ وزدەرى دە، ايەلدەرى دە ەشقاشان جالاڭباس جۇرمەيدى. بۇكىل ەۆروپا باس كيىمدەرىن شەشىپ، جالاڭاشتانعان كەزدە ولار شاشتارىنىڭ ۇستىنە «پاريك» كيدى. كۇنى بۇگىندە دە بىردە-بىر ەۆرەيدىڭ ۇلدارى تاقياسىز، قىزدارى پاريكسىز جۇرمەيدى. ولار پيراميدانىڭ باسىنا تەك قانا «دوللاردى» قويىپ، سول ارقىلى بۇكىل الەم ەلدەرىنە دەگەنىن ىستەتىپ وتىر. ولار، سونشاما اقىلدى بولعاندارىمەن مىنا ءبىر نارسەگە باستارى جەتپەي كەلەدى. ولاردىڭ باستى قاتەسى پيراميدانىڭ باسىندا اردى ەمەس، تەك قانا اقشانى قويۋى. اردىڭ ورنىنا اقشا جۇرگەن جەردە ادىلەتسىزدىك، پاراقورلىق، وتىرىك-وسەك پەن جەمقورلىق قاتار جۇرەدى. سوندىقتان بۇنداي «تىرلىكتىڭ» عۇمىرى ۇزاققا بارمايدى. بۇنداي جاعدايلار ادام بالاسىنىڭ جەتپىس مىڭ جىلعى عۇمىرىندا سان رەت بولعان. ءبىراق، سونىڭ بارىندە دە «ات اينالىپ قازىعىن تاۋىپ وتىرعان»، ياعني ءاز (قازاق) اتالارىنا قايتا ورالعان. سەبەبى، ءاز اتا ۇرپاقتارىنىڭ تۇرعىزعان پيراميدالارىنىڭ ۇشىندا «اقشا» ەمەس «ار» تۇرعان. «اقشانىڭ» ويلايتىنى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ قامى ەمەس، تەك قانا ءوز قارا باستارىنىڭ قامى.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي «پاريكتىڭ» ءسوز ءتۇبىرى «ار». دەمەك، ەۆانىڭ ۇرپاقتارى اقشانى «ارىم» دەپ قورعاپ وتىر.
دەمەك، شاش «انتەننانىڭ دا» قىزمەتىن اتقارادى. عارىشتان بەرىلەتىن تىلسىم كۇشتى دۇرىس قابىلداۋى ءۇشىن شاش تازا ۇستالۋعا ءتيىس. شاش لاستانعان كەزدە، قىزمەتتىك فۋنكسياسى ناشارلايدى.
بۇگىنگى تاڭدا وزدەرىن مايمىلدان تاراتاتىنداردىڭ بۇنى تۇسىنۋگە سانالارى (اقىلى مەن ءبىلىمى) جەتپەۋدە.
تورتىنشىدەن، باس كيىم باسىڭدى قىستا سۋىقتان، جازدى ىستىقتا كۇن ءوتىپ كەتپەۋدەن جانە ءار ءتۇرلى سوققى، نەمەسە قۇلاپ قالۋ كەزىندە الىناتىن جاراقاتتان جانە ميدىڭ شايقالۋىنان قورعايدى.
بەسىنشىدەن، كۇنى كەشەگە دەيىن بىردە-بىر قازاق بالاسى جالاڭباس وتىرىپ اس ىشپەگەن، سوعان سايكەس قازاقتىڭ بىردە-بىر كەلىنى ورامالسىز قازان وشاققا جولاماعان. سەبەبى، ولار ادام ومىرىنە اسا ءقاۋىپتى ميكروبتاردىڭ (كۇنى بويى لاس اۋادان جيناعان) ءبارى تاماققا تۇسەتىنىن بىزدەن جاقسى بىلگەن. قازىرگى ۋاقىت تا تاماق ىشىنەن ۇزىن شاشتاردىڭ شىعاتىنىن كەزدەستىرمەگەن ادام بالاسى قالىپ جارىماعان بولار. «اۋرۋ استان، داۋ قارىنداستان» دەگەن ماقالدا وسىعان وراي ايتىلعان. دەمەك، ورامال تارتۋدى ءسۇتتىڭ بەتىن جاۋىپ قويعاندا، ءسۇتتىڭ بەتىنە قوقىس تۇسپەيتىنىمەن سالىستىرساق دۇرىسى وسى بولار. بۇنى بۇكىل الەم ەلدەرىندەگى مەديسينا عىلىمى ءبىر اۋىزدان مويىندايدى. ايتپەسە، بۇكىل قوعامدىق اسحانا، تويحانا، كافەلەردە اسپازداردىڭ، وزگە دە قىزمەتكەرلەردىڭ باستارىنا باس كيىم كيۋلەرىن قاتاڭ تالاپ ەتپەس ەدى. كەز-كەلگەن قوعامدىق اس دايىندايتىن ورىنداردا باس كيىمسىز جۇرگەن اسپازدى سول بويدا جۇمىستان شىعارىپ جىبەرەدى... قايران، انالارىم! نەتكەن، دانا ەدىڭدەر! قازىرگى قازاقتىڭ، اسىرەسە جوعارى ءبىلىم العان قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ وسىنداي قاراپايىم دۇنيەنى دە تۇسىنۋگە شامالارى جەتپەۋ دە! دەمەك، مايمىل بولماعان نەمىز قالدى؟؟؟
ارى قاراي نە بولادى، دەيسىڭدەر مە؟ ارى قاراي... ارى قاراي مايمىلدان مايمىل تۋادى...
التىنشىدان، قىز بالانىڭ اسا قاتتى بويانىپ، اشىق-شاشىق كيىنۋى، شاشىن جيناماي، جايىپ ءجۇرۋى بارىپ تۇرعان اقىماقتىق. شىنىندا دا، كەۋدەنi اشىپ، سانىن جالتىراتىپ، كiم كورiنگەن ەركەكتiڭ ءناپسiسiن قوزدىرۋ، قوزدىرىپ قانا قويماي، ونى جامان جولعا يتەرمەلەۋ – قايبiر جاقسىلىق بولسىن. بۇل – قازاقتىڭ سالتى مەن ساناسىندا جوق نارسە. بۇل ەۋروپالىق، باتىستىق توبىرلىق مادەنيەتتiڭ ىقپالى.
قۇمارلىق سەزiمi قوزعان كەزدە ادام اقىل-ەسiنەن بەلگiلi مولشەردە ايرىلاتىنىن مەديسينا سالاسىنىڭ ماماندارى الدەقاشان دالەلدەگەن. قۇمارلىق سەزiمi ارتىپ، ءناپسiسi قوزعان يمانسىز ادامدار (ءقازىر وندايلار وتە كوپ) اقىلعا، زاڭعا، ار-وجدانعا دا ىرىق بەرمەيدى. سوندىقتان ەركەكتەردiڭ وسى بiر وسال تۇستارىن تۇرتكiلەمەۋ ءۇشiن ايەل ادامدار اشىق-شاشىق كيiنبەۋi كەرەك. اتام قازاقتىڭ «ەستi قىز ەتەگiن قىمتاپ ۇستايدى» دەگەن دانا ءسوزى وسىعان وراي اتىلعان. ەۋروپاداعى "Queens" ايەلدەر بيۋروسىنىڭ ءمالiمەتتەرiنە سۇيەنسەك، كانادادا ءار 6 مينۋت سايىن 1 زورلاۋ وقيعاسى تiركەلەتiن كورiنەدi. وندا ءاربiر ءۇش ايەلدiڭ بiرەۋi ءومiرiنiڭ بiر كەزەڭiندە زورلاۋ وقيعاسىنا تاپ بولادى. دەمەك، بiرiنشi ۇياتتى جەرگە كوز تۇسەدi، ودان كەيiن ول (قۇداي ساقتاسىن) «iسكە» كوشەدi...
جارتىلاي جالاڭاش جۇرگەننەن، ۇياتتى جەرلەردى جاۋىپ جۇرگەن مىڭ ەسە ارتىق. ورامال قىز بالانىڭ قورعانى. ورامال قىز بالانىڭ ارى. قىز بالانىڭ ارىن جوعالتىپ، تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتۋى جارتىلاي جالاڭاش كيىم كيىنۋدەن باستاۋ الادى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ قوعامدا كوبەيۋ سەبەبى دە وسى.
تاعى ءبىر اسا كوڭىل اۋداراتىن جاعداي، بۇگىنگى قوعامدا زامان تالابىنا iلەسۋدiڭ ولشەمi – «جالاڭاشتانۋ» سياقتى كوزقاراس قالىپتاسقان. ال ورامال تاعىپ، ۇزىن ەتەك كيiپ جۇرگەن جاندار زامانا كوشiنە iلەسە الماي، قاتاردان قالىپ كەتكەن ەسكiشiل ادامدارداي باعالانۋدا. بۇگiندە ايەل بالاسى بەينە بiر زات سەكiلدi، اركiمنiڭ ويىنا كەلگەن ارام پيعىلدارىنا ويىنشىق بولىپ ءجۇر. مىسالى، ايەلدiڭ جالاڭاش ءتانi وزگەلەردiڭ نازارىن تارتۋ ءۇشiن كاسiپكەرلەردiڭ تاۋارلارىن جارنامالايتىن جارناما قۇرالىنا اينالدى. ايتپەسە، گازەت جارناماسىندا، كولiكتiڭ دوڭگەلەگiنiڭ جانىندا جالاڭاش ءتانiمەن تۇرعان ايەلدiڭ وعان قانداي قاتىسى بار؟!
جالپى، ايەل بولسىن، ەركەك بولسىن، سۇلۋ ءتانiن جاۋىپ ءجۇرۋ، اۋرەتتi جەرiن كورسەتپەۋ – اتا سالتىمىزبەن قالىپتاسقان تابيعي قۇبىلىس بولاتىن. بiراق، بۇل قۇبىلىستى ەۋروپانىڭ «ۆيترينالىق مادەنيەتى» بۇزدى. بۇل نارىقتىق قوعامعا ءتان قۇبىلىس. ول ادام ءتانiن ساۋداعا سالعان سياقتى كورiنiس تاپتى. وسىلايشا، ولاردا ءتانiن كورسەتiپ ءجۇرۋ قاتتى بەلەڭ الدى. ءسويتiپ، ءوزiنiڭ ءتانiن بازارداعى تاۋار رەتiندە كورسەتتi. بۇل – باتىستىق (ەۆروپالىق) مادەنيەتكە ءتان قۇبىلىس. سوندىقتان، قازاق قىزدارىنىڭ اشىق-شاشىق كيىنۋى انايىلىق.
ونداي قىزدارعا ەسى دۇرىس قازاق بالاسى ۇيلەنبەيدى. وندايعا ۇيلەنەتىندەر دە تەك قانا سولاردىڭ وزدەرى سياقتى اقىماقتار. سەبەبى، ەر ازامات ۇيلەنگەن قىزىن كورمەگە قويمايدى. وعان تابيعي كوركىنە اقىلى مەن ءبىلىمى ساي جار مەن بالالارىنا اسىل انا كەرەك. سوندىقتان قازاق قىزدارىنا باتىستىڭ «جالاڭاش» مادەنيەتىمەن ەمەس، ءوزىمىزدىڭ اتا داستۇرىمىزبەن «مۇزداي» قارۋلانعانى كەرەك.
وسى «ۆيترينالىق مادەنيەتتىڭ» ايقىن بەينەسىن قازاق تەلەديدارىنان كۇندە كورەمىز. بيلىككە ارالاسقان ايەلدەر مەن تەلەجۇرگىزۋشى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بىردە-بىرى باستارىنا ورامال تارتپايدى. قاشان كورسەڭ «جەڭىل» كيىنىپ، شاشىن جايىپ «جوقتاۋ ايتىپ» وتىرعاندارى. اشىعىن ايتقاندا، بۇگىنگى قازاقتىڭ ۇل-قىزىن «شەشىندىرۋشىلەر» تۋرا وسىلار دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. قازىرگى جاستاردىڭ ءبارى سولارعا ەلىكتەيدى. بۇرىندارى شاشىن جايىپ، جەڭىل كيىنۋشىلەر اناۋ ايتقانداي كوپ بولمايتىن، ال ءقازىر ولار اتا-انالارىنىڭ دا ءتىلىن الماۋعا اينالدى. ايتاتىندارى «انتەنناسى» كىرلەگەن ادامنىڭ ءسوزى، «مودا» سولاي، ءقازىر ەشكىم ورامال تارتپايدى...
ەلۋ جىلدىق ەڭبەك ءوتiلi بار پروفەسسور ماكەن مولدابايەۆا ۋنيۆەرسيتەتكە قىسقا بەلدەمشەمەن كەلەتiن ستۋدەنتتەردi ءدارiستەن شىعارىپ جiبەرەتiن كەزدەرi دە بولاتىنىن جازىپتى. «بۇل تۋرالى وزدەرiنە قاتتى باتىرىپ تا ايتامىن»، – دەيدi پەداگوگ ماكەن مولدابايەۆا. بiرi تىڭدايدى، ال كەيبiرi ءوزiڭە ايبات كورسەتەدi. وزدەرiنiڭ اناسىمەن جاستى ۇستازعا داۋىس كوتەرەتiنiن قايتەرسiز؟ «ۇياتى جوقتىڭ – يمانى جوق» دەگەن ءسوزدiڭ راس ەكەنiنە سول كەزدە كوزiم جەتتi. ال ورامال تاعىپ، يمانىن ساقتاعان قىزداردان بايقاعانىم، ولاردا ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا ۇلكەنگە قۇرمەت، كiشiگە iزەتتiلiك، ءوتiرiك ايتپاۋ، ءسوزiندە تۇرۋ سەكiلدi ادامگەرشiلiك قاسيەتتەر باسىم. قازاق جەرiنiڭ ءار ايماعىنىڭ اۋا-رايىنا ءتان ايەلدەردiڭ كيمەشەگi ءارتۇرلi بولعان، سونداي-اق، ول جاس ەرەكشەلiكتەرiنە قاراي ءتۇرلi ۇلگiدە تiگiلگەن. اتا-بابالارىمىز قۇران قاعيداسىنا قارسى شىقپاعان. كەرiسiنشە، ونى عۇرپىمەن ساباقتاستىرىپ، ويۋ-ورنەگiمەن كوركەمدەپ، ءوزiنiڭ ءتول كيiم ۇلگiسiنە اينالدىرا بiلگەن».
ايەل ادامداردىڭ ءوز تاندەرىن اشىقتان-اشىق ساۋداعا الىپ، ەر ادامداردى قىلمىسقا شاقىرۋى بارىپ تۇرعان كۇنا.
جەتىنشىدەن، سوڭعى كەزدەرى قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ اراسىنان قاپ-قارا ماتادان «حيدجاب» كيەتىندەردى كوپتەپ كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. اشىعىن ايتقاندا، حيدجاب جالاڭاش جۇرگەننەن كوپ ارتىق. دەگەنمەن، ەكەۋى دە قازاقتىڭ اتا سالتىنا (اتا زاڭىنا) جات نارسە. قازاقتىڭ حيدجابتان شوشيتىنى ونىڭ قاپ-قارا ءتۇسى. سەبەبى، قازاقتىڭ اتا سالتىندا جۇبايى قايتىس بولعان ايەلدەر عانا شاشىن جايىپ، قارا جامىلعان.
قازاقتا «شاشىن جايۋ» دەگەن سالت بار. «قارا ءبىر شاشىم جايايىن،
جايايىن دا، جىلايىن» (جوقتاۋ).
جوقتاۋ، جىلاۋ قايعىلى، شەرلى، كۇيىكتى، مۇڭدى، زارلى، ازاپتى، باقىتسىز ايەلدىڭ ءىسى. بۇل ادەت داۋىس قىلۋ، جوقتاۋ كەزىندە جاسالادى. كەشەگى وتكەن زۇلمات زاماندا سوعىس، اشتىق، تاركىلەۋ، اپات، جۇت كەزىندە ايەلدەردىڭ شاشىن جايىپ جىلاۋى كوپ بولدى. ايەلدەر مۇڭ، شەر جىرلارىندا شىعارادى. مۇنداي كەزدە اقساقالدار، ايەلدەر كەلىپ، مۇڭدى ادامعا توقتام، باسىم ايتىپ جۇباتۋى كەرەك. قازاق قىزدارىنا «شاشىڭدى جايما» دەگەن تىيىم ءسوز توركىنى وسىندايدان شىققان.
ءقازىر قالاداعى قازاقتىڭ كوپتەگەن كەلىندەرى مەن قىزدارى بۇل تىيىمدى ساقتاۋدان باس تارتقان. مۇمكىن، دۇرىسى دا سول بولار. ەلىمىزدە باقىتسىز كارتەيگەن قىزدار، جۇبايىنان اجىراسقان جاس كەلىنشەكتەر، ءتىرى جەتىم بالالار جىل سايىن، اي سايىن، كۇن سايىن، ساعات سايىن ادام ايتسا نانعىسىز دەڭگەيدە كوبەيىپ كەلەدى ەمەس پە؟
قازاق ايەلدەرى، اپالارىمىز ەشقاشان جالاڭباس، اشىق-شاشىق جۇرمەگەن. ساۋكەلە كيگەن، ورامال تارتقان، جامىلعى جامىلعان. ءبىراق، ول حيجاب دەپ اتالماعان. قازاق قىزدارىنىڭ كيىمى شاريعاتقا جانە ۇلتتىق ادەت-عۇرپىمىزعا، سالت-داستۇرىمىزگە ساي بولعان.
باسى اشىق نارسە: قازاق حالقىنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان بۇكىل كيىمدەرىنىڭ بارىنە ورتاق ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ول ادامنىڭ دەنە ءبىتىمىن قىمتاپ جاۋىپ تۇراتىندىعىندا. بۇل قازاق كيىمدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەدى دەگەندى بىلدىرەدى. مەنىڭ قولىمداعى ماتەريالدار ءدال وسىنداي قورىتىندى جاساۋىما تولىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى.
ايەل زاتىنىڭ شاريعات بويىنشا كيىنۋى مەن ورامال تاعۋىنىڭ دىنىمىزدەگى ۇكىمى – پارىز. بۇل مۇسىلمان ءۇشىن تالقىلانبايتىن ءامىر. قۇران كارىمنىڭ «ءان-نۇر» سۇرەسىندە بۇل جايلى انىق ايتىلعان: «ءمۇمىن ايەلدەرگە ايت، وزدەرىنە حارام ەتىلگەن نارسەلەرگە قاراماسىن، ۇياتتى جەرلەرىن زينادان، كۇنا اتاۋلىدان قورعاسىن، ءماجبۇر كورىنگەن جەرلەرىنەن (بەت، ەكى قول، توبىقتان تومەن ەكى اياق) تىس ادەمىلىكتەرىن كورسەتپەسىن. ورامالدارىن جاعالارىنىڭ ويىعىن جاباتىنداي ەتىپ تاقسىن…». قۇراندا قاپ-قارا ەتىپ كيىنۋدى مىندەتتەيتىن بىردە-بىر ايات جوق. دەمەك، بۇل قارا كيىنۋ قازاق قىزدارىنىڭ ۇلتتىق سانا-دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى عانا دەگەن ءسوز. قازاق قىزىنا قارا كيگىزۋ جەڭىلدەتىپ ايتقاندا دوستىڭ ءىسى ەمەس. قازاق ازاماتتارىنا وتباسى مۇشەسىن (ايەلىن، نە قىزىن) قارا كيۋىنە رۇقسات ەتسە، ول ۇيدە قازاقتىڭ ەر-ازاماتى جوق، ول ۇيدە تەك قانا ءتىرى ولىك بار دەگەن ءسوز.
مۇسىلمانشا كيىمدى قازاقىلاندىرىپ كيۋگە شاريعات بويىنشا رۇقسات ەتىلگەن. ويتكەنى، قۇراندا پارىز ەتىلگەن كيىم ۇلگىسى «قارا، جاسىل ءتۇستى بولسىن» دەگەن سەكىلدى ناقتى ءارى قاتاڭ فورما كورسەتىلمەگەن. ولاي بولسا، ايەل بالاسى ءوزىنىڭ دەنە ءبىتىمىن قاتتى كەسكىندەمەيتىندەي كەڭ، دەنەسىن كورسەتەتىندەي جۇقا ەمەس جانە ءجۇزى، ەكى قولى، توبىقتىڭ تومەنگى جاعىنان تىس باسقا بارلىق جەرلەرىن جاباتىنداي كەز كەلگەن كيىم ۇلگىسىن تاڭداپ كيۋىنە بولادى.
تاعىدا قايتالايمىن، قاپ-قارا ءتۇستى ماتادان تىگىلگەن جانە تەك كوزدى عانا اشىق قالدىراتىن پارەنجە كيۋ شاريعاتىمىزدا پارىز ەمەس. ەلباسىمىز دا قازاق قىزدارى ەشقاشان جۇزدەرىن جاپپاعانىن سان رەت ەسكەرتكەن بولاتىن. ول كەيبىر ەلدەردە قالىپتاسقان ءداستۇر ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءار ءبىر قازاق ازاماتى وسىنى قىز-كەلىنشەكتەرگە اشىق تۇسىندىرۋگە مىندەتتى. ولاردى قاپ-قارا كيىنبەي، كەرىسىنشە، شاريعاتقا دا ساي، ۇلتتىق سانامىزعا دا جات ەمەس، ءارى كۇندەلىكتى كيىپ جۇرۋگە ىڭعايلى زاماناۋي تالعامعا سايكەس كيىم ۇلگىلەرىن كيۋگە شاقىرۋعا ءتيىسپىز.
جاۋلىق جابىنۋدىڭ فيزيولوگيالىق تۇرعىدان دا ايەلدەرگە پايداسى كوپ. مۇنى مەديسينا سالاسىنىڭ ماماندارى مويىنداۋدا. س.اسفەندياروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مەديسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەمدىك گيگيەنا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، مەديسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قارلىعاش توعىزبايەۆا بۇل جايلى بىلاي دەيدi: «...ەر ادام كوبiنە كوكتەن، ايەلدەر جەردەن قۋات الادى. سوندىقتان بولار، ايەلدiڭ شاشى ماگنيت ءتارiزدi اۋاداعى كiر-لاس قۋاتتى جيناعىش كەلەدi. بۇل دا ونىڭ، ءاسiرەسە، باس اۋرۋىنا ۇشىراۋىنا اسەر ەتەدi. اشىق-شاشىق جۇرگەن ايەل كوكتەن ءوزiنە قاجەت ەمەس، ارتىق قۋاتتى الادى، ءسويتiپ ونىڭ بويىندا ەركەكتەرگە ءتان گيستوستەرون گورمونى پايدا بولادى. ناتيجەسiندە، اعزانىڭ گورمونالدى بۇزىلۋى ەتەك الىپ، جىنىس ورگاندارىنداعى قاتەرلi iسiك، ت.ب. اۋرۋلارعا جول بەرەدi. ال بالانىڭ بiتۋi مەن تۋۋىنا اسا قاجەت ايەلگە ءتان ەكستروگەنوس گورموندارىنىڭ كەرەكتi مولشەردە قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتiن جەردەن كەلەتiن قۋات ۇزىن، كەڭ كويلەك ارقىلى ايەل دەنەسiنە مولىنان، ەركiن وتەدi. تار شالبار وسىنداي اسا ماڭىزدى پروسەسكە كەدەرگi جاسايدى. وسى پروسەستەر دۇرىس جۇزەگە اسپاعاندىقتان، قوعامدا ءجانتۇرشiگەرلiك ءتۇرلi وقيعالاردىڭ (لەسبيانكالار، گوموسەكسۋاليستەر، ترانسۆەستيتتەر، ت.ب.) ورىن الۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكiن. كۇشتi فەمينيستiك قوزعالىستار سالتانات قۇرعان باتىستا بەدەۋ ايەلدەر مەن ەركەكتەردiڭ كوبەيۋi، ءسويتiپ مورالدىق ازعىنداۋدىڭ شىڭىنا جەتپەگەن تمد ەلدەرiنەن بالا اسىراپ الۋ وزەكتi ماسەلەگە اينالۋى تەگiن ەمەس" ("مۇسىلمان" جۋرنالى، №1، قاڭتار، 24-بەت، 2004 جىل.)
سەگىزىنشىدەن، ورامال تارتۋ ەشبىر دىنگە جات ەمەس. كيiم كيۋدiڭ بۇل ۇلگiسi ءجويت (ەۆرەي) پەن حريستيان دiنiندە، مادەنيەتi تىم بۇرىننان باستالادى دەلىنەتىن كارiس، جاپون سەكiلدi ەلدەردە دە بار. مىسالى مەناحەم برەيەر («يەشيۆا» ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى) ياھۋدي دiنiنiڭ تالابى بويىنشا ايەلدەردiڭ مiندەتتi تۇردە ورامال تاعۋ كەرەكتiگiن ايتا كەلە، بiر ينتەرنەت باسىلىمىندا تانىمال راۆۆيننiڭ مىنانداي سوزدەرiن كەلتiرiپتi: «ەۆرەي قىزدارىنا ورامالسىز سىرتقا شىعۋ جاراسپايدى، ايەلدەرiنiڭ جاۋلىقسىز ءجۇرۋiنە رۇقسات ەتكەن ەركەكتەردi قارعىس اتسىن، ەركەكتەرگە ۇناۋ ءۇشiن باسىن اشىپ جۇرگەن ايەلدەر جوقشىلىق اكەلەدi…»
ايەلدiڭ ورامالسىز جالاڭباس ءجۇرۋi جالاڭاش جۇرۋمەن تەڭ سانالعاندىقتان، ياھۋدي دiن وكiلدەرi مۇنداي جاعدايدا ونىڭ جانىندا دۇعا قىلۋعا، عيبادات جاساۋعا تىيىم سالادى. ولاردىڭ كوزقاراسى بويىنشا، ورامال – ايەلدiڭ ابىرويى مەن بەدەلiن، الەۋمەتتiك جاعدايىن بiلدiرەتiن دiني بەلگi. سوندىقتان تومەنگi تاپتاعى ايەلدەر جوعارعى تاپتاعى ايەلدەردiڭ قاتارىندا كورiنۋ ءۇشiن ورامال تاعۋعا تىرىساتىن. اۋرەتتى جابۋدى تەكتiلiكتiڭ نىشانىنا بالاعان جويتتەر كەزiندە يزرايلدە زيناقور ايەلدەردiڭ ورامال تاعۋىنا رۇقسات بەرمەگەنiنە قارت تاريحتىڭ ءوزi كۋا. ەۋروپاداعى ەۆرەي ايەلدەرi حIح عاسىرعا دەيiن باسىنان ورامالىن تاستاماعان. باتىستا جالاڭباس ءجۇرۋ كۇشتەپ ەنگiزiلگەننەن كەيiن ەۆرەي ايەلدەرi ونىڭ ورنىنا پاريك كيگەن. ياھۋدي دiنiنiڭ «hassidism» باعىتىن ۇستانۋشىلار ورامالعا بالاما رەتiندە ءالi كۇنگە دەيiن پاريك كيۋدە. بۇل باتىس ءباسپاسوزىنىڭ تۇجىرىمى. ال، شىندىعىندا، ولار بۇكىل ەۆروپانى «شەشىندىرىپ» تاستاپ، وزدەرى باس كيىمنىڭ ورنىنا جۇرتتى الداۋ ءۇشىن پاريك كيدى. دەمەك، ولار باس كيىمنىڭ نە ءۇشىن كيىلەتىنىن جاقسى بىلگەن.
ال حريستيان دiنiندە ورامال تاعۋ ماسەلەسiنە كەلسەك، كاتوليك شiركەۋiندەگi موناح ايەلدەردiڭ 1000 جىلدان بەرi ورامالىن تاستاماي كيiپ كەلە جاتقانى بەلگiلi. حريستيان دiنiنiڭ تەرتۋلليان ەسiمدi عالىمى بويجەتكەندەردiڭ شاشىن بۇركەمەلەۋگە بايلانىستى بايانداماسىندا بىلاي دەيدi: «بويجەتكەندەر، كوشەدە جۇرگەندە باستارى
