قۇدايى كورشىمىز، وداقتاسىمىز ءارى سەنىمدى سەرىگىمىز! وسى سوزدەردى ەستي-ەستي ەت قۇلاعىمىز قۋىرىلىپ بولدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. ءبىز ەسكى ءھام جاڭا وداقتاسىمىزدى ەت-باۋىرىمىزعا جاقىن تارتقانىمىزبەن، وزگەنىڭ اتى وزگە. ءبىر ساۋساعىن بۇگىپ جۇرگەندەردىڭ جىمىسقى ويىن كىم ۇعىپتى؟! وسىندايدا دانالاردىڭ «جاۋ جوق دەمە، جار استىندا»، دەگەن ءسوزى ويعا ورالاتىنى راس. مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن...
رەسەيدە سەپەراتيستىك، ناسيستىك سيپاتتاعى، گەو-ساياسي مىسقىلدى، كادىگى ءتاتتى شوكولاتتىڭ جاڭا ءتۇرى ساتىلىمعا تۇسكەن. بۇلاي دەيتىنىمىز، شوكولاد - سوڭعى جىلدارى رف وككۋپاسيالاعان وزگە مەملەكەتتەردىڭ تەرريتوريالارىمەن قوسا، بولاشاقتاعى رف كوز تىگىپ وتىرعان جەرلەر جانە جاڭا رەسەيدىڭ 2015 جىلعى كارتاسى بەينەلەنگەن قاپتاماعا ورالعان. بۇل تۋرالى «قامشى» پورتالى رەسەيلىك «روسسيا 24» ارناسىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ جازادى. اتالمىش ءتاتتىنىڭ قاپتاماسىندا رەسەي تاراپىنان وككۋپاسيالانعان قىرىم، بالتىق ەلدەرى، فينليانديا جانە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارى بەينەلەنگەن. اتالمىش شوكولاد رف اۋماعىندا 2014 جىلدان بەرى شىعارىلىپ كەلەدى. ال ءوندىرۋشى كومپانيا باسشىلارى بولسا، «بۇل ءجاي عانا ديزاينەرلەردىڭ فانتازياسى ەمەس، شىندىق»، دەيدى.
بۇل قۇدايى كورشىلەرىمىزدىڭ بۇرىنعى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا جاساپ وتىرعان استىرتىن ساياسي ويىندارىنىڭ العاشقىسى ەمەس. ەندەشە «قامشى» پورتالى سوڭعى جىلدارداعى رەسەي ۇلتشىلدارى مەن سەپەراتيستەرىنىڭ قازاقستانعا جاساپ وتىرعان ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرىنىڭ ءبىرسىپىراسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى:
- 2014 جىلى استانا دۇكەندەرىندە «سسسر» دەگەن بالمۇزداق ساتىلىمعا شىققانى ەسىڭىزدە بولار. بۇل كەلمەسكە كەتكەن كسرو-نى كوكسەگەندەردىڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرىنىڭ بىرەۋى عانا ەدى. ساياسي پيعىلداعى بۇل بالمۇزداق رەسەيدىڭ چەليابينسك وبلىسى، ترويسك قالاسىندا شىعارىلعان.
- «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە «سيەۆرنىي كازاحستان – ەتو رۋسسكايا زەمليا» اتتى پاراقشا اشىلعان. وندا «سولتۇستىك قازاقستان-بۇل ەكونوميكالىق جانە گەوگرافيالىق تۇرعىدان ۋاقىتشا قازاقستاننىڭ (ورىستاردىڭ جاۋى – ستالين قۇرعان بۇرىنعى قازاق ءسسر-نىڭ) قۇرامىنداعى رەسەي فەدەراسياسىنىڭ جەرى»، «بۇل جەرلەردىڭ بارلىعى رەسەيگە قايتارىلۋى ءتيىس»، دەلىنگەن. الايدا بىرنەشە ۋاقىتتان كەيىن ق ر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارانداتۋشى پاراقشا جويىلعان. ال «ازاتتىقتىڭ» ورىس قىزمەتىنە سۇحبات بەرگەن، پاراقشا ادمينيستراتورى ۆلاد كوتوۆ «بۇل پاراقشا ۋاقىتشا جابىلىپ تۇر. ءبىراق، ءبىز ونى قايتا اشامىز. ەگەر وعان شامامىز جەتپەسە، باسقا پاراقشا اشاتىن بولامىز» دەگەن.
- 9 مامىر جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى مەگوپوليسى الماتى كوشەلەرىمەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۋىن جالاۋلاتىپ وتكەن بەينەجازبانى جاريالاعان. مۇنىڭ ارتىندا كىمدەر تۇر؟ ولار نەگە جازاسىز قالدى؟
- وتكەن جىلعى قىرىم اننەكسياسىنان كەيىن رەسەي سەرەپاتيستەرىنىڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرى قازاقستاننىڭ رەسەيمەن شەكارالاس ورانالاسقان ايماقتارىنا دا ءبىراز ءقاۋىپ توندىرگەنى جاسىرىن ەمەس. 2014 جىلدىڭ اقپان ايىندا رەسەي وپپازيسونەرى ەدۋارد ليمونوۆ كرەمل باسشىلارىنا قازاقاستانداعى تەڭگە ديەۆالۆاسياسىن پايدالانىپ، ونىڭ سولتۇستىك ايماقتارىن اننەكسيالاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسى ەستەرىڭىزدە بولار.
- ەدۋاردتىڭ ارتىن سۋىتپاستان، رف دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ءھام شەشەنى، لدپر فراكسياسى جەتەكشىسى جيرينوۆسكيي مىرزا ۋكرايناداعى جاعدايدى ءسوز ەتە كەلە، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءشۇبا كەلتىرگەن بولاتىن.
- ال سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا حاكاسيانىڭ جوعارعى كەڭەسى ءتوراعاسى ۆ. شتىگاشيەۆ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارى «رەفەرەندۋم» وتكىزۋ ارقىلى رەسەي قۇرامىنا قايتارىلۋى ءتيىس دەپ كوكىگەن ەدى.
- بيىلعى جىلى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ جارمەڭكەسىندە شقو-دا رەسەي فەدەراسياسىنىڭ تۋى ساتىلىمعا شىققان بولاتىن. سونىمەن قاتار، قوعامدىق كولىكتەردە، قوعامدىق ورتالاردا، بازارلار مەن دۇكەندەردە رف تۋىن ناسيحاتتاپ جۇرگەندەر جەتەرلىك ەكەنى تاعى راس.
- ال، كرەملدەگى پرەزيدەنت “شەكارامىز بولماعان، مەملەكەتتiگiمiز بولماعان” دەپ ەكi رەت ايتىپ ۇلگەردi.
ەندى مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارىڭىز: قازاقستانداعى ينتەرنەت قولدانۋشىلارى ارسىندا ارنايى ساۋالناما جۇرگىزىپ، زەرتتەۋ جاساعان «اitaber.kz» پورتالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك،
- قازاقستانداعى جەتى ءىرى ەتنوس:قازاقتار — 65،3؛ ورىستار — 21،7 پايىز.
- جەر كولەمى جاعىنان قازاقستاننىڭ ەڭ كىشكەنە وبلىسى — سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى (97 مىڭ كم.كۆ).
- 2009-شى جىلعى جالپىحالىقتىق ساناقتا قازاقستاندا تۇرعان 10 096 763 قازاقتىڭ 9 982 276-سى «انا ءتىلىم — قازاق ءتىلى» دەپ كورسەتكەن، ال 114 487ء-سى انا ءتىلى رەتىندە باسقا ءتىلدى كورسەتكەن.
- سونىڭ ىشىندە، ورىستاردىڭ 25،4 پايىزى عانا «قازاق ءتىلىن بىلەمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
- ال ، ورىستاردىڭ 5،9 پايىزى «قازاق تىلىندە ەركىن وقىپ ەركىن جازا الامىن، جەتىك بىلەمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ءتۇيىن: رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ قازاقستان تۋرالى قيسىنسىز مالىمدەمەلەرىنە قانشا كوز جۇمىپ كەلگەنىمىزبەن، ءار نارسەدە شەك بولاتىنى بەلگىلى. وسى شەك كەمەرىنە جەتكەندە نە ءبۇل بولادى، نە كۇل بولادى. «ورىسپەن دوس بولساڭ، ايبالتاڭ جانىڭدا بولسىن!» دەگەن ءسوزدى اتا-بابامىز بەكەرگە ايتپاعان بولسا كەرەك-تى.. ءالى دە ءبىز تىم ورىسشىلمىز. سىرتقى ەلدەر ءبىزدى «ەكىنشى رەسەي» دەپ ايتىپ ءجۇر. سونىڭ ەڭ باستىسى — رەسەيدىڭ باسپا ءسوز، اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۇستەمدىگى. وزىمىزدىكىن ايتپاعاندا، ورىستىڭ بارلىق باق-ى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە الشاڭ باسادى. ءجاي الشاڭ باسپايدى، رەسەي مەملەكەتىنىڭ ساياساتىن سىنالاپ كىرگىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءتور سولاردىكى. وسىندا جۇرسە دە قازاقتىڭ مۇددەسىنە پىسقىرىپ تا قارامايدى.. اسىرەسە انداعايلاعان رەسەيدىڭ كوپ تەلەارناسى ءوزىنىڭ ساياساتىن دا، ءتىلىن دە، يدەولوگياسىن دا قازەكەڭنىڭ ساناسىنا، الپىس ەكى تامىرىنا باتپانداپ ەنگىزە بەرەدى-اۋ، ءسىرا! بۇعان نە دەيسىز؟!
نۇرزات توعجان قىزى
