سوڭعى ۋاقىتتاعى ماتەريالدارعا قاراسام، ولاردىڭ دەنى دسۇ بىزگە نە بەرەدى دەگەن ساۋالدان باستالادى ەكەن. ارينە، بىردەن - دسۇ بىزگە ەشتەڭە بەرمەيدى، نە بەرۋشى ەدى ))) دەپ قىسقا قايىرا سالساق تا بولار ەدى... سونىمەن دسۇ-نا كىردىك. قۋانىش قۇتتى بولسىن! بۇل نە بۇۇ ما، نە ءوزى؟! دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى باسقاسىن قايدام، قازاقتىڭ ناعىز ساۋداعا دەن قويعان شاعىندا، نۇرمۇقاساننىڭ "نە پايداسى" مەن باۋىرجان شوۋدىڭ "پايدا پايداسى" حيت بولىپ تۇرعان جىل - 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قىزمەتىنە كىرىسكەن حالىقارالىق ۇيىم. وسى تۇرعىدان العاندا بۋحگالتەرى بار، دارىگەرى، ءمۇعالىمى بار قارا حالىقتىڭ جاپپاي ساۋداعا شىققان كەزىندە ىسكە كىرىسكەنىن ايتساڭشى بۇل ۇيىمنىڭ. بىزبەن شارتتاس، بىزبەن تىلەۋلەس ۇيىم بولعانى عوي دەپ توپشىلاۋىمىزعا دا بولار. ءبىراق بۇل ۇيىم قۇرىلۋىنىڭ العىشارتتارى سوناۋ 1947 جىلدان باستالادى. دسۇ تارى-تالقانىمىزدى ارتىق قىلمايدى جانە تورى بايتالىن قورامىزعا بايلاپ بەرمەيدى. سۇرىلەنگەن سوعىم ەتىن كەرتىپ جەگەنىمىز دسۇ-عا ەمەس تەك وزىمىزگە بايلانىستى. ول تەك قانا حالىقارالىق ساۋدا ساتتىققا "مۇمكىندىك جاسايدى"، "ىقپال ەتەدى"، "پرينسيپتەر بەلگىلەيدى"، "قاعيدالار ورنىقتىرادى"، "ويىن ءتارتىبى مەن ەرەجەلەر بەلگىلەيدى"، بىلايشا ايتقاندا دسۇ كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن الاڭ. ول جەردە قاتاڭ ءتارتىپ، قاتاڭ باسەكەلەستىك، قاتاڭ تالاپتار، باسەكە، باسەكە، تاعى دا باسەكە! ابىگەرلىك ءالى الدا: دەمپينگكە قارسى شارالار بەلگىلەۋ، حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ، ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ، سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ناقتىلاۋ، بۇكىل زاڭنامانى قايتا قاراستىرۋ، حالىقارالىق اكتىلەردى يمپلەمەنتاسيالاۋ، اسىرەسە، ازاماتتىق كودەكستى قايتا قابىلداۋ، سالىق كودەكسى مەن كەدەن كودەكسىن وزگەرتىپ، تولىقتىرۋ. بۇنىڭ سىرتىندا حالىقارالىق ساۋدا مۇحيتىندا جۇتىلىپ كەتپەۋىمىزدى دە ويلاۋىمىز كەرەك. دسۇ-نا مۇشە بولۋ اشىعىن ايتساق دامىعان ەلدەر ءۇشىن وتە ءتيىمدى دە، ال ءبىز سياقتى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ءتيىمسىز بولماسا دا ماشاقاتتى ءىس. كوپپەن كورگەن ۇلى توي دەپ، 162ء-شى ەل بولىپ بۇل ۇيىمعا دا كىردىك. ەكسپورتتى دامىتا الماي جاتقانىمىزدا، يمپورتتىڭ استىندا قالماساق بولدى. ءدال ءقازىر بىزگە ەڭ الدىمەن: وتاندىق تاۋارلارىمىز بەن وندىرۋشىلەرىمىزدى دسۇ "كرىشيەۆات ەتەتىن" فيگۋرالاردان قورعاۋىمىز كەرەك، ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەرگە بارىنشا ساق بولۋ كەرەك، مەملەكەت الدىندا قارىزى شاش ەتەكتەن بولعان كاسىپورىندارعا وڭ كوزبەن قاراۋ كەرەك (دسۇ تالابى بويىنشا مۇندايلار مۇلدەم بولماۋى كەرەك)، باسەكەگە قابىلەتتىلىك الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋىمىز كەرەك، جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلار، جەرگىلىكتى ساۋدا ءداستۇرى، جەرگىلىكتى ساۋدا مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك. "بازار" دەگەن قاسيەتتى دە قاستەرلى ۇعىمدى "موللدار" مەن سۋپەر-گيپەر-مەگا-ماكرو ماركەتتەر مەن بۋتيكتەر الماستىرماۋى كەرەك. جاھاندانۋ ءوز ءىسىن ىستەمەي قويمايدى. سان ءتۇرلى سالاداعىداي الپاۋىتتار ساۋدا سالاسىنىڭ دا «ويىن ءتارتىبىن» بەلگىلەپ قويعان. جيىرما جىلعا جۋىق كەلىسسوزدەر ىسكە اسىپ قازاق ەلى بولىپ حالىقارالىق ساۋدا مۇحيتىنا كۇمپ بەردىك. ارينە، الەم ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قانداي دا ءبىر تارتىپكە باعىنۋ كەرەك قوي. سولاي ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە «وزىق ۇلگىدەگى» بۇيىمدارىمىز بەن تاۋارلارىمىزدى پاراگۆاي مەن ۋرۋگۆاي، اۋستريا مەن اۋستراليا تۇتىنىپ جاتسا قانداي ءا! الەمدىك نارىق دەگەن زور مۇمكىندىك. بۇل ەندى فورمالدى تۇجىرىم. دەگەنمەن، عىلىمداعى گلوبالدانۋ عالىمدارىمىزدى "يمپاكت فاكتور" دەگەن قۇبىجىق الدىندا جۇگىرتىپ قويدى، ءبىلىم بەرۋدەگى گلوبالدانۋ سانسىز رەفورما يىرىمىنە ءتۇسىرىپ قويدى. وسى سياقتى سپورتتاعى گلوبالدانۋ، مىسالى وليمپيادا وتكىزۋ ءۇشىن قىزتەكەلەر مەن لەزبيكەلەردى رەسمي تانۋ تالابىن قويدى. كومپاراتيستيكالىق سيپاتىنداعى مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك. دسۇ قويعان تالاپ ءدال ءقازىر ءبىز ءۇشىن كوتەرە الماس شوقپار. سۋبسيدياعا قاراپ وتىرعان اگرارلىق سالانىڭ كۇنى نە بولماق ەندى. دسۇ بەرگەن مۇمكىندىكتەردى ىسكە اسىرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسى. سوندىقتان ناقتى ءىس شارالار جاساۋىمىز كەرەك. تاۋارلار ارزانداۋى مۇمكىن دەگەن بولجامنىڭ راس-وتىرىگى دە بولاشاق ەنشىسىندە. دسۇ تۋ قىلىپ كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى - ساپا. ساپاعا كەلسەك "ساپا" دەگەن كاتەگوريا قالتارىسىندا ۋداي باعالار جاتۋى بەك مۇمكىن. اسىرەلەپ ايتار بولساق، اينالايىندار ساپا دەگەن نەگە كەرەك ءوزى، ارزان بولماعاننان كەيىن. قول جەتىمدى بولعانىڭا بولايىن قىمبات بولعاننان كەيىن. ساپالى ەكەن دەپ قانداي دا ءبىر زاتتى ءبىر عاسىر پايدالانعالى جاتقان ەشكىم جوق قوي. وسىدان ون جىل بۇرىن 500 دوللار تۇرعان "ساپالى" فين تەلەفونىن ءقازىر كىم تۇتىنادى مىسالى؟! ءقازىر ولاردىڭ 500 تەڭگە قۇرىلى قۇنى جوق ساپالى بولسا دا. سوندىقتان بىزگە ساۋدا قاقپاسى اشىلعانسىن لاپ قوياتىن "مودا"، "برەند" دەگەن سەكىلدى قارجىلىق ۆامپيرلەردەن بارىنشا ساق بولۋ كەرەك. دسۇ-نا مۇشە بولىپ كىرگەن ەكەنبىز، وندا الدىڭعى جىلداردا كىرگەن كەدەندىك وداق، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق دەگەندەردىڭ قۇرامىندا نە ءۇشىن ءجۇرمىز، نە ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا دا جۇرمەكپىز؟ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇلاردىڭ اراسىندا ەش قايشىلىق بولمايدى، ءبىر بىرىنە كەدەرگىسى جوق دەگەن جاۋابى كوڭىل كونشىتپەيتىنى راس.مىنە، بۇل ماسەلەلەر دە ناقتى شەشىمىن تابۋى كەرەك. دسۇ-نىڭ مۇشەلەرى قانداي ءوزى. ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تى عانا مىسالعا كەلتىرە بەرمەيىكشى. دسۇ-نىڭ مۇشەلەرى: ءۇندىستان مەن بانگلادەش، نيكاراگۋا مەن كۋبا قانشالىقتى ىقپالدى؟ انگولا، چاد، كونگو، كەنيا، ماروككو، زيمبابۆە، نيگەر مەن نيگەريانىڭ شەكەسى قىزىپ ءجۇر مە؟ گوندۋراس، ۋرۋگۆاي مەن پاراگۆاي تابىسقا كەنەلگەن ەلدەر مە؟ موڭعوليا قانشالىقتى دامىعان؟ الىسقا بارماي اق قويساق ۋكراينا، تاجىكستان مەن قىرعىزستان دامىپ كەتىپ پە ەكەن دسۇ-عا كىرىپ؟! بۇل ەلدەردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاماي، ءوز سارا جولىمىزدى بەلگىلەۋىمىز كەرەك. دسۇ-نا كىرگەنىمىز تەك شيكىزاتپەن شەكتەلمەي، الەم ەلدەرىنە ءىرى كولەمە ەكسپورت جاساعانىمىزدا عانا ءتيىمدى بولماق. سونىمەن "ساۋدا كلۋبىنا" كىرۋگە ديسكونت كارتامىز بار. ەندى وسى كارتانى دۇرىس پايدالانا بىلسەك بولعانى!
ەربولات قوشقاربايەۆ، Facebook پاراقشاسىنان
