«… يمان ءجۇسىپ كەشەگى كەڭەس زامانىندا كولحوزداستىرۋ كەزەڭى كەلىپ، سوزاقتا سايقال ساياساتقا قارسى كوتەرىلىس بولعاندا، سول كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ بىرىنە اينالعان عوي. كوتەرىلىس كۇشپەن باسىلعاندا، اۋليە-اتانىڭ ماڭىندا بولشيەۆيكتەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، قالا شەتىندەگى قاراسۋ بويىندا «حالىق جاۋلارى» اتىلعان وردا ەسىل ەردىڭ سۇيەگى قالدى.
باسىنا بارىپ، دۇعا وقيتىن بەلگى جوق: قاراسۋ بويى قاپتاعان ۇيلەر. قاي ءۇيدىڭ استىندا قالعانىن قۇداي بىلەدى…»
شەرحان مۇرتازا، «ءبىر كەم دۇنيە»
سوۆەت وكىمەتى ورناعان العاشقى ون-ونبەس جىل بويى ءىرى-ۇساقتى قارۋلى قارسىلىقتارعا تاپ بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كەڭ بايتاق «رسفسر» دەپ اتالعان ەلدىڭ بارلىق اۋماقتارىندا جاڭا قۇرىلىمعا قارسىلىق كوبەيىپ تۇردى. وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا تىنىش جاتقان قازاق حالقى دا وكىمەت پەن ۇكىمەتتىڭ 1927-1930 جىلدارى بايلاردى تاركىلەۋ تۋرالى قابىلداعان ءارتۇرلى شەشىمدەرىنەن كەيىن قولىنا قارۋ الىپ، جاڭا قۇرىلىمعا قارسىلىق كورسەتۋى ءورشىدى. قازاق دالاسىنىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە جاپپاي نارازىلىق وتى تۇتاندى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى سىرداريا وكرۋگىندە بولدى. ول كەزدە وكرۋگكە قازىرگى قىزىلوردا، وڭتۇستىك قازاقستان، جامبىل وبلىستارى جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارساقپاي ءوڭىرى قارايتىن. وسى ايماقتاردىڭ ءبارىندە سوۆەت وكىمەتىنە قارسى ەرۋىلدەر مەن نارازىلىقتار قارۋلى كوتەءرىلىستەرگە ۇلاستى. سولاردىڭ ءىشىندە قىزىلوردانىڭ قارماقشى، قازالى، شىمكەنتتىڭ بوستاندىق، سوزاق، قارساقپايدىڭ بايقوڭىر، اۋليەاتانىڭ سارىسۋ وڭىرلەرىن قامتىعان كوتەرىلىستەر بولدى. بۇل كوتەرىلىستەر تۋرالى بەلگىلى تاريحشى تالاس وماربەكوۆ، جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆتان باستاپ كىتاپ تا، زەرتتەۋ ماقالا جازعاندار دا كوپ. مەن سولاردا ايتىلماعان، جازىلسا دا تولىق جەتكىزىلمەگەن دەرەكتەردى عانا وقىرماندارعا ۇسىنۋدى ماقسات ەتتىم.
جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ – 778 جانە 11، وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ 74 – قورلارىندا سارىسۋ-سوزاق كوتەرىلىسىنە بايلانىستى بىرنەشە قۇجاتتار ساقتالعان. بىرىنشىسىندە –كوتەرىلىستىڭ باستالعانى، ول قالاي توقتاتىلعانى جونىندە شىمكەنتتەن الماتىعا، موسكۆاعا جولدانعان جەدەل حاتتاردىڭ ءماتىنى بولسا، ەكىنشىسىندە – 1930 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا سىرداريا وكرۋگتىك ۆكپ(ب) كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى گۋرين مەن سىرداريا وكرۋگتىك ۆكپ(ب) كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ءاقبوتيننىڭ سىرداريا وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بارلىق اۋداندىق كوميتەتتەرى مەن باستاۋىش پارتيا ۇيىمدارىنا، ۆكپ(ب)-نىڭ بارلىق مۇشەلەرى مەن كانديداتتارىنا جولداعان جابىق حاتى.
كوپ جاعدايلاردا 1930 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 7-16 ارالىعىندا سوزاق پەن سارىسۋ جەرىندە بولعان كوتەرىلىستى تەك «سوزاق كوتەرىلىسى» دەپ قانا اتايدى. ال شىن مانىندە سول كەزدەگى بيلىك كوتەرىلىستى «سوزاق پەن سارىسۋ…» دەپ ەكەۋىن قوساقتاپ اتاعان. وعان جوعارىدا اتى اتالعان سىرداريا وكرۋگتىك ۆكپ(ب)ء-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەرگە جانە پارتيا مۇشەلەرىنە جولداعان جابىق حاتىنىڭ «سوزاق پەن سارىسۋ تاعىلىمى جانە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز» (ۋروكي سۋزاكا ي سارى-سۋ ي ناشي زاداچي) دەپ اتالۋى دالەل. ارينە، بيلىك كوتەرىلىستى «كوتەرىلىس» دەپ ايتقىسى كەلمەگەنى ايتپاسادا تۇسىنىكتى.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وسى كوتەرىلىس تۋرالى قىسقاشا عانا ماعلۇمات بەرە كەتەيىك. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قابىلدانعان بايلاردى تاركىلەۋ جانە جاپپاي كوللەكتيۆتەندىرۋ تۋرالى ورتالىقتىڭ قاۋلىلارىنا جانە 1930 جىلدىڭ العاشقى ايىندا وتكەن مۇسىلمانداردىڭ رامازان ايىنداعى ءدىني سالتتارعا قاتىسقاندارعا ايىپپۇل سالۋ جونىندەگى شەشىمىنە قارسىلىق كورسەتكەن سوزاق جانە سارىسۋ وڭىرلەرىنىڭ ازاماتتارى سارت ساۋرانباي دەگەن جەردە جينالىپ، سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسۋ جونىندە شەءشىم قابىلدايدى. ءتورت جۇزدەن اسا ادام قاتىسقان جيىندا «سوۆەت وكىمەتى جويىلسىن!»، «حان بيلىگى جاساسىن!»، «قازاق ۇكىمەتى جاساسىن!» دەپ ۇرانداپ، بۇرىنعى بولىس سۇلتانبەك شولاقۇلىن (كەيبىر قۇجاتتاردا شالاق ۇلى) اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلايدى. حاننىڭ ءدىن ىستەرى جونىندەگى ءۋازىرى بولىپ اسادۋللا ىبىرايىم ۇلى (دەرەكتەردە ول يراننان كەلگەن، لاقاپ اتى – «اۋعان ءتاۋىپ» دەپ اتالعان)، اسكەر ىستەرى جونىندەگى باس ءۋازىرى ءارى باس قولباسشىسى بولىپ ساعىندىق شىلمامبەت ۇلى بەلگىلەنگەن. سول سياقتى ءارتۇرلى قىزمەتتەرگە دوسجان ءاجى ۇلى، مىرزاحمەت بازىكەن، يمامبەك ءالىباي ۇلى تاعايىندالعان. ەرتەڭىنە جۇما كۇنى تاڭ نامازىن وقىعاننان كەيىن بىر-بىرىنە «حانىمىز قۇتتى بولسىن!» دەگەندەر اتقا قونىپ، سوۆەت وكىمەتىنىڭ بيلىگىن جويۋ ءۇشىن اۋىلدارعا اتتانادى. ناتيجەسىندە اۋدان ورتالىعى شولاققورعاندى باسىپ الىپ، اۋداننىڭ ون سەگىز باسشىسىن ءولتىرىپ، كەڭسەلەردى ورتەپ، قۇجاتتاردى جويىپ، جان-جاققا بيلىك حاندىقتىڭ قولىنا كوشكەنى جايىندا حابارلار جىبەرىپ جاتتى. تاپ وسى كەزدە وكرۋگتىڭ بوستاندىق جانە سارىسۋ اۋداندارىندا دا كوتەرىلىسشىلەر اتقا قوندى. سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى كەنت – ارالدا بيلىك باسىندا وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كوتەرىلىسشىلەر جاعىنا ءوتىپ، پارتيالىق بيلەتتەرىن ورتەپ، باستارىنا سالدە وراپ، حانعا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەرىپ، كەشەگى جاۋلارىنىڭ جاعىنا شىعىپ كەتتى.
سارىسۋلىقتار بيلىككە وتە قاتتى نارازى ەدى. ەلگە سىيلى ءىرى بايلار مەن بىرگە ورتا شارۋالار دا تاركىلەنۋگە ءىلىنىپ كەتكەن. ونىڭ ءۇستىنە كوپتەگەن ۇلتتىق ءسالت-داستۇردى ءدىني مەرەكەلەرگە جاتقىزىپ، وعان قاتىسقانداردى جازالاۋ بەلەڭ العان. ماسەلەن سارىسۋ اۋدانىنان سول جىلى قاھۋ ارعىنبايەۆ، تۇسىپبەك ىقىلاسوۆ (قوبىزشى ىقىلاستىڭ بالاسى)، وكىمباي ارىنبايەۆ، سىزدىق وتىنشييەۆ، ءۇسىپ شاحايەۆ، ءالىپ كوكەنوۆ، اۋەسبەك قوجانتايەۆ، يمانبەك قوجانتايەۆ، تويشىبەك جانىبەكوۆ، اقبەرگەن كەڭكوزوۆ (اتى اتالعان كىسىلەردىڭ ءاتى-جونىن جازۋدا ءارىپ قاتەلەرى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ولاردىڭ ءاتى-جونى ورىس تىلىندە بۇرمالانىپ جازىلعان) تاركىلەندى. شىن مانىندە ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ مالى كوپ بولماعان.
اسىرا سىلتەۋشىلىك، جالعان ءماءلىمەتپەن قولدان باي جاساۋ سول كەزدە بارلىق جەردە ورىن العان سياقتى. بۇعان سوۆەت وكىمەتى ورناعان العاشقى جىلدارى لەنيننىڭ «استىق ءۇشىن كۇرەس – تاپ شايقاسى» دەگەن ءسوزىن باسشىلىققا الىپ، اتقارۋشى ورگانداردىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويۋ اسەر ەتكەندەي. ماسەلەن، 1929 جىلى 11-قىركۇيەكتە «سوۆەتسكايا ستەپ» گازەتىندە قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ ءتوراعاسى وراز يسايەۆ: «ءاربىر باي، كۋلاك، ورتا شارۋا ءبارى 1929 جىلدىڭ 1-قازانىنا دەيىن ارتىق استىقتارىن تاپسىرۋلارى كەرەك. استىق تاپسىرۋعا قارسىلىق بىلدىرگەندەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ قاجەت» دەپ جازسا، قازاق سسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ەلتاي ەرنازاروۆ 1929 جىلدىڭ 7-قازانىندا «…باي مەن كۋلاكتى تۇبەگەيلى جويۋ كاپيتاليزىمنىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن قايتا قۇرۋعا نەگىز قالايدى» دەپ ناقتىلادى.
مىنە، وسىنداي نۇسقاۋلىقتى باسشىلىققا العان جەرگىلىكتى وكىمەت استىق وسپەيتىن سوزاق، سارىسۋ سياقتى ءوڭىرلەردىڭ شارۋالارىنا دا استىق تاپسىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىندا كورسەتتى. استىقتى مالعا ايىرباستاپ الۋ جونىندە نۇسقاۋ بەردى. مۇراعات قۇجاتتارىندا ءبىر قويعا – التى كەلى، ءبىر سيىرعا – جيىرما ءتورت كەلى، ءبىر جىلقىنى ءبىر قاپ استىققا ايىرباستاۋعا بولاتىندىعىن ايتتى. مىنە، وسىنداي نۇسقاۋلاردان كەيىن شارۋالار قورالارىنداعى مالىن ەرىكسىز استىققا ايىرباستاي باستادى. وسى ىستە ۇلكەن بەلسەندىلىك تانىتقان سىرداريا وكرۋگى سول جىلى استىق تاپسىرۋدى اسىرا ورىندادى. ءتىپتى، سول ءۇشىن ورتالىقتان سىيلىققا بىرنەشە اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكالارىن العاندىعى جونىندە مالىمەتتەر بار. بۇل وكىمەتكە جاققانىمەن حالىققا ۇنامادى. بايلارمەن قوسا ورتا شارۋالاردى، ءدىن ادامدارىن قۋدالاۋ، جازالاۋ بەلەڭ الدى. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىق قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاستى. كوتەرىلىستىڭ شىعۋىنا بۇدان دا باسقا سەبەپتەر بار. ونى بيلىكتىڭ ءوزى ايتقان جانە مويىنداعان. ول جونىندە جوعارىدا اتى اتالعان جابىق حاتتا ناقتى ايتىلعان. ونى كەيىنىرەك ايتامىز. سونىمەن نە كەرەك ەرەۋىلشىلەردى تاشكەنتتەن، تۇركىستاننان، شىمكەنتتەن، اۋليەاتادان، الماتىدان، كەنتاۋدان، قىزىلوردادان جەتكەن جازالاۋشى وتريادتتار اياۋسىز قىرىپ، جويدى. وقيعانىڭ باسى-قاسىندا قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ ءتوراعاسى وراز يسايەۆ جۇرگەنىن جوعارىعا جولدانعان جەدەلحاتتاردان بىلدىك.
وسى تۇستا مىنا ءبىر دەرەكتەردى ايتا كەتەيىك. سوزاق كوتەرىلىسىنە قاتىسقان 400-500 ادام اتىلدى دەسە، ەندى ءبىر دەرەكتەردە 2000 ادامنىڭ اتىلعاندىعى ايتىلادى. ال سارىسۋ، بوستاندىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقان ادامداردىڭ جازالانۋى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. بۇلاردى بىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ال سارىسۋ اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى ورتالىعى كەنت-ارال (بۇل اتاقتى قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ رۋحى ماڭگى سايا تاپقان قۋارال بەلىنەن 25 شاقىرىم جەردە بولعان اۋىل. ءقازىر ول جەردە مەكەن جوق) ادامسىز قاڭىراپ بوس قالسا، حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى مالىنان ايىرىلدى. ادامداردى بيلىك «كوتەرىلىسكە قاتىستىڭدار» دەپ اتتى، استى. باس ساۋعالاپ قاشقاندارى قانشاما؟! سونىڭ سالدارىنان اقىرى كەنت-ارال بوس قالىپ، اۋدان ورتالىعى ساۋداكەنتكە كوشىرىلدى.
ءبىز جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتاۋلى بولعانىمەن 1997 جىلعا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن جوعارىدا اتى اتالعان جابىق، قۇپيا حاتتا ايتىلعان ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز. بۇل دەرەك سوزاق، سارىسۋ جانە بوستاندىق كوتەرىلىستەرى تۋرالى دەرەكتەر مەن دايەكتەردى تولىقتىرا تۇسەدى. حات اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنە، ۇيالارىنا جانە بارلىق كوممۋنيستەرگە جولدانعان.
«جولداستار!» دەپ باستالعان حاتتىڭ العاشقى بولىگىندە وكرۋگتە سوڭعى ەكى جىلدا بايلار مەن جارتىلاي فەودالداردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ، سوۆەتتەردى قايتا سايلاۋ، استىق، ماقتا دايىنداۋ، كوتەمگى ەگىس ناۋقانىنا دايىندىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ، ۇجىمداستىرۋ (كوللەكتيۆتەندىرۋ) جانە كۋلاكتار مەن بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلگەندىگىن ايتا كەلىپ، بارلىق كاپيتاليستىك ەلەمەنتتەر پارتيا مەن سوۆەت بيلىگىنە قارسى شابۋىلعا شىعىپ، كەدەرگى كەلتىرۋدە دەيدى. وكرۋگتىڭ بوستاندىق، سوزاق، سارىسۋ اۋداندارى مەن تۇركىستان اۋدانىنىڭ قارناق قىستاعىندا قارسىلىق ورىن العانىن، الاشوردانىڭ «قاسيەتتى» ۇرانىمەن سوۆەت بيلىگىنە قارسى شىققانىن جازعان. «بوستاندىق، سوزاق، سارىسۋ اۋداندارىندا بولعان وقيعالاردى سارالاي كەلىپ، ۆكپ (ب) وكرۋگتىك كوميتەتى مىنانى مويىندايدى» دەپ وزدەرىنىڭ تاراپىنان جىبەرىلگەن پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ-كوپشىلىك جۇمىستارى سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى سانامالاعان.
حاتتا پارتيا ۇيىمدارىنىڭ ينتەرناسيونالدىق تاربيەگە ءمان بەرمەۋى سالدارىنان كوممۋنيستەردىڭ تاراپىنان ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەرىلگەندىگى دە ايتىلادى. ماسەلەن، قارناق كىستاعىنىڭ كۋلاك-باندىلارىنىڭ قارسىلىعىن توقتاتۋعا جىبەرگەندە تۇركىستان اسكەري وتريادىنىڭ كومانديرى وتريادقا قازاقتار مەن وزبەكتەردى المايتىندىعىن اشىق ايتقان. ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيستىك جانە ۇلتشىلدىق كوزقاراستا بولعان كوماندير قازاقتار مەن وزبەكتەر باندىلاردان دا ءقاۋىپتى دەگەن. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر مىسالدى كەلتىرۋگە بولادى. سوزاق وپەراسياسى كەزىندە ورىس كوممۋنارلارى شايقاس كەزىندە «تەك ورىستار عانا ءولدى» دەگەندى العا تارتىپ، وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن. ال قازاقتاردىڭ ءولىمىن، كورگەن زورلىق-زومبىلىعى تۋرالى اۋىز اشپايدى دەيدى.
جابىق حاتتا ءدىني سەنىمگە قارسى ناسيحات وتە ناشار جۇرگىزىلگەندىگى ايتىلادى. سوزاق اۋدانىندا مولدالار مەن يشاندار «رامزان ايىنىڭ» كومەگىمەن ديحانداردى كوتەرىلىسكە تارتا بىلگەن دەپ جازىلعان حاتتا. كەيبىر كەزدەرى بيلىك باسىنداعى ادامدار دىنمەن كۇرەستى دۇرىس جۇرگىزبەيدى. ماسەلەن، كەلەس اۋدانىنىڭ توبولينو نەمىس سەلوسىنىڭ ۆكپ(ب) پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ءوزىنىڭ شەشىمىمەن ءدىندارلاردىڭ سىيىناتىن ءۇيىن جاۋىپ تاستاعان. بەلوۆود اۋدانىندا اۋدان باسشىلارى استىق جيناۋ قىزىپ تۇرعان كەزدە شىركەۋلەردى جابۋ جانە ولاردىڭ قوڭىراۋلارىن الۋ جونىندە جارىس وتكىزگەن.
كوپتەگەن اۋدانداردا بيلىك باسىندا وتىرعان پارتيا قىزمەتكەرلەرى حالىقتى توبىر رەتىندە عانا بىلگەن دەپ اتاپ كورسەتكەن سول حاتتا. ساياسي-كوپشىلىك جۇمىستىڭ ءمانىن تۇسىنبەگەن پارتيا قىزمەتكەرلەرى كوپ ەكەندىگى دە اتالىپ وتىلگەن.
شىندىقتى ايتقان قاراپايىم ادامداردى جازالاۋ دا ورىن الا باستاعان. ماسەلەن بوستاندىق اۋدانىندا سەلولىق سوۆەتتىڭ قىزمەتىنە سىن ايتقان كەدەي شارۋانى سەلولىق سوۆەتتىڭ ءتوراعاسى بايلاردىڭ قاتارىنا ادەيى قوسىپ جىبەرىپ، جازالانۋىنا جاعداي جاساعان. پارتيا ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى تاپتىق كۇرەستەن تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستى جوعارى قويىپ، ءسوسياليزمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ۇمىتىپ كەتكەن.
سوزاق پەن سارىسۋدا بولعان كوتەءرىلىس كەزىندە سوزاق اۋداندىق پارتيا جانە كومسومول كوميتەتتەرى، اۋداندىق ميليسيا باستىقتارى پارتيا مەن سوۆەت وكىمەتىنە ساتقىندىق جاساپ، بانديتتەردىڭ جاعىنا ءوتىپ، ءتىپتى، قولىنا قارۋ الىپ، بىزگە قاراي سوعىستى دەپ جازىلعان حاتتا. ولار، ءتىپتى، باندانىڭ ساپىنا ءوتىپ، حانعا انت بەرىپ، يسلامدى قابىلداپ، حانمەن بىرگە ناماز وقىپ، باستارىنا سالدە دە ورادى دەپ جازىلعان حاتتا.
پارتيا ۇيىمدارى مەن كوممۋنيستەرگە جولدانعان قۇپيا حاتتا جەكەلەگەن باسشى كوممۋنيستەردىڭ تاراپىنان كەلەڭسىز ىستەر ورىن العاندىعى دا جازىلعان. ماسەلەن، كوتەرىلىستى باسۋ كەزىندە قازا تاپقانداردى جەرلەۋ قارالى ميتينگىسىندە وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەيتىن قۇلمۇحامەدوۆ دەگەن كوممۋنيست ءوز ەركىمەن سوزاق اۋدانىنا قىزمەتكە باراتىنىن ايتسا، ەرتەڭىنە پارتيا مەن سوۆەت بيلىگىنە قارسى قارالاۋ جانە جالا جابۋ سوزدەرىن ايتىپ، سوزاققا بارمايتىندىعىن مالىمدەگەن. سوندىقتان دا ول جەدەل تۇردە پارتيا قاتارىنان شىعارىلىپ، ارتىنشا ءىسى اسكەري- ريەۆوليۋسيالىق تريبۋنالعا تاپسىرىلعان. سول سياقتى «كازگوستورگ» باسقارۋشىسى باللود پەن «كازحيمترەست» باسقارۋشىسى ۋسوۆ وزدەرىنىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەيءتىن، جاۋىنگەرلىك وپەراسياعا قاتىسقان كوممۋنارلاردىڭ ءبىرىنىڭ وتباسىن قازىنا پاتەرىنەن شىعارسا، ەكىنشىسى – كوممۋنارلاردى جۇمىستان بوساتقان.
حاتتا سارىسۋ اۋدانىندا قالىپتاسقان جاعداي دا ايتىلعان. اۋدان باسشىلارى كوتەرىلىستىڭ باستالعانىن ەستي سالىپ، قىزمەت ورىندارىن تاستاپ، قاشىپ كەتكەن. سونىڭ سالدارىنان اۋداندىق پارتيا ۇيىمىنىڭ مۇلىكتەرى تونالعان. سوندىقتان دا حاتتا ولاردى كوپ ويلانباستان-اق قورقاقتار مەن ساتقىنداردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى دەپ جازىلعان.
كەرەكسىز تاريح جوق. سوندىقتان دا قانشا اۋىر بولعانىمەن بۇل قاندى وقيعانى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بىلگەنى ءجون. سەبەبى ءبىز ءسوز ەتكەن كوتەرىلىس تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىنىڭ اسا ءبىر اۋىر كەزەڭى. سوۆەت بيلىگىنە، ونىڭ ءىشىندە كولحوزداستىرۋعا قارسىلىق حالقىمىزدىڭ تاريحىندا اسا اۋىر، قايعىلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇلاسقانىن دا بىلگەنىمىز ءجون.
1930 جىلى سوزاق پەن سارىسۋدا، بوستاندىق پەن قارناقتا ورىن العان قاندى قىرعىن وڭىرلەردىڭ كوپتەگەن زيالى قاۋىمىن جويىپ جىبەردى. قۇران وقي الاتىنداردىڭ ءبارى اتىلدى، قۋدالاۋعا ءتۇستى. سول ەسىل ەرلەردىڭ اراسىندا قازاق حالقىنىڭ بەلگىلى اقىنى، ءانشىسى، سال- سەرىسى يمان ءجۇسىپ قۇتپانوۆ قازىرگى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ ۇلانبەل اۋىلىندا ديحانشىلىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن. تۋعان جەردە بولشيەۆيكتەردەن تەپكى كورىپ، بەتپاقدالانىڭ وتىندە كوزدەن تاسا جۇرگەن يمان ءجۇسىپ سارىسۋ كوتەرىلىسىندە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. مىنە، وسى ەردى دە سول قاندى قىرعىن جالمادى. قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا اركەز بۇرىنعى جامبىل قالاسىندا تۇرمەدە ازاپتى كۇندەرىن وتكىزىپ، اقىرى اتىلعان يمان ءجۇسىپتىڭ كومىلگەن جەرىنە بەلگى قويۋدى ايتىپ ءجۇر. بىردە حالىق جازۋشىسىمەن بىرگە ايشا ءبيبى اۋىلىنىڭ كوپتى كورگەن، كوڭىلىنە تۇيگەنى مول اۋىل اقساقالى سۇلتان ازىمبەكۇلىنا بارىپ جولىعىپ، اشارشىلىق تۋرالى اڭگىمە قوزعادىق. شەراعا الدىمەن سۇلتان اقساقالمەن ەكەۋارا اڭگىمەلەسىپ، «حالىق جاۋى» دەپ اتىلعان اكەسى تۋرالى سۇراعان. سول كۇنى سۇلتان اقساقال اۋليەاتا تۇرمەسىندە سارىسۋ كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندارى ءۇشىن اتىلعانداردى جانە اشتىقتان قىرىلعانداردى قالانىڭ شەتىندەگى جىراعا كومىلگەنى جونىندە اڭگىمەلەپ ەدى. سودان بەرى كوپ جىل ءوتتى. شەراعاڭ مىنە سول اقساقالدىڭ اڭگىمەسىندەگى دەرەكتەردى نەگىزگە الىپ، تارازدىڭ باتىسىنان قالاعا كىرە بەرىستەگى سايعا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اتىلىپ، كومىلگەندەرگە بەلگى قويۋدى ايتادى.
1930 جىلى بولعان سىرداريا وكرۋگىندەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەن كوتەرىلىستىڭ تاريحي ءمانى مەن ماڭىزدىلىعىنا ساياسي باعا بەرىپ، ونىڭ ەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتەتىن ۋاقىت جەتتى. سول جىلدارى بۇكىل ەلىمىزدە سوۆەت وكمەتىنە قارۋمەن قارسىلىق كورسەتكەنىمەن باسى بىرىكپەگەن ولاردى جەكە-جەكە اياۋسىز باسىپ، جانشىدى. سول كوتەرىلىستەر تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ارپالىسقان شايقاستاردىڭ ءبىر تاراۋى. سوندىقتان دا ءاربىر ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ءوز باعاسىن الۋى كەرەك.تاريحتىڭ تاعىلىمى ماڭگىلىك بولۋىنا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ماقۇلبەك رىسداۋلەت، جازۋشى-مۇراعاتتانۋشى.
تاراز
دەرەككوز: «تۇركىستان» گازەتى
