Sáken Seıfýlınniń týǵanyna 120 jyl
Bul taǵdyrdyń qysastyǵyna ne shara bar eken? Ataman Annenkovtyń azap vagonynda talaı aýyr beınetti basynan keship, tar jol, taıǵaq keshýlerden ótken Sáken Seıfýllındeı suńqar aqyndy onyń óz qolymen ornatqan Keńes ókimeti NKVD abaqtysyna qamap, kózine kók shybyn úımeletken ǵoı.
Sáken «halyq jaýy» degen jalamen 1937 jyldyń 24 qyrkúıegi kúni qamaýǵa alynǵan. Bul suńqar aqynnyń qamal alar 40 jastyń qyrqasyna endi ǵana kóterilgen kezi. Biraq, Sáken qamal men ordany 30 jasyna jetpeı turyp-aq alǵan bolatyn.
Ol 1922 jyldyń jeltoqsan aıynda Qyrǵyz (Qazaq) avtonomıalyq respýblıkasy Halyq Komısarlary Keńesiniń Tóraǵasy bolyp saılanǵan. Búgingi tilmen aıtqanda – respýblıkanyń Premer-Mınıstri. Sol kezde Sáken bar bolǵany 28 jasta ǵana eken!
Ol osy joǵary laýazymdy qyzmette júrgen kezinde týǵan halqynyń óshken atyn jaryqqa shyǵaryp, «qyrǵyz» delinip kelgen halqyn «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» dep respýblıkalyq «Eńbekshi qazaq» gazetine maqala jazdy. Qolyna bılik tıgende bar múmkindikti paıdalanyp, «Qazaq tili memlekettik til bolsyn, is qaǵaz qazaq tilinde júrgizilsin, ol qazaq aýdandary men bolystarynda 1924 jyldyń 1 qańtarynan shildege deıin júzege assyn. Al 1 shildeden ary qaraı qazaq pen orys aralas otyrǵan jerdiń barlyǵynda da is qaǵazy qazaq tilinde júrgizilsin» dep taıǵa tańba basqandaı etip, Dekret shyǵaryp bergeni tarıhtan málim.
Bastapqyda tergeýshiniń «japon tyńshysy kórinesiń» degen jala sózderine jany kúıgen qaıran Sáken tarpań minezine basyp, ony oryndyqpen atyp urmaq bolyp alasurypty. Jalyna qol tıgizbeıtin arda aqynnyń áli de asaý tulpar kezi ǵoı. Saǵy syna qoımaǵan. Sóıtken Sákendi arada birer aı ótkende NKVD abaqtysynda qyzyl jaǵaly jendetter adam jany tózgisiz azaptaýlar men ıt qorlyqtardy kórsetip, músápir kúıge túsirgen.
Bir sát Sákenniń myna eki sýretin salystyryp qarańyzdarshy. Birinshi sýrette basyna qundyz bórik, ústine qundyz jaǵaly sándi palto kıgen ol sulýlyqtyń sımvolyndaı bolyp, bota kózderimen móldireı qarap qalǵan. Táni de, jany da sulý arly azamattyń adal beınesi ǵoı bul!
Ólimge jan ekensiń qıa almaıtyn,
Óleńniń qushaǵyna sıa almaıtyn.
Qazaqty kórgiń kelse, dál osy dep,
Kórsetse dúnıege uıalmaıtyn, - dep jazǵan syrshyl aqyn Syrbaı Máýlenovtiń sózinen asyryp ne aıta alǵandaımyz?
Al endi Sákenniń NKVD túrmesinde túsirilgen myna sońǵy sýretin kórýdiń ózi qorqynyshty. Asyl azamat qandaı adam tózgisiz azaptar kórgen deseńizshi! Aýyr soqqydan oń jaq kózi aqılanyp, bul kezde kórýden qalǵan da sıaqty. Saǵy synǵan, saqaly ósken. Bir kezderi móldireı qaraıtyn bota kózderinde eshqandaı ómir qyzyǵynyń belgisi qalmaǵan. Súlesoq, mán-maǵynasyz, úmitsiz kúıge túsken qajyǵan adamnyń dármensiz keıpi bul.
Adam tózgisiz aýyr azaptaýlardyń arasynda NKVD jendetteri Sákendi aıaqtarynan joǵaryǵa mal sıaqty asyp qoıyp, qazaqtyń qarshadaı balalaryna:
- Atańa nálet Seıfýllın!
- Halyq jaýy Seıfýllın!-dep betine túkirtip, murtyn bir taldap juldyrǵan degen de derek bar. Sonda bul qorlyqqa shydaı almaǵan asyl azamat:
- Men kóndim! Qaǵazǵa qol qoıaıyn, balalardy alyp ketińdershi Qudaı úshin!-dep jylapty.
Qor bolǵan qaıran Sáken!
Alaqanǵa salyp, aıalap ustaýǵa tıisti ardaqty azamatty osynsha músápir kúıge túsirgen, ataman Annenkovtyń azap vagonynyń ózi saǵyn syndyra almaǵan suńqar aqyndy ózine tańylǵan jalaǵa qol qoıýǵa májbúr etken stalındik zulym júıege ne deýge bolady? Qataldyǵy men soıqandyǵy jaǵynan ol tipti fashısik gestaponyń ózin orta jolda qaldyrǵandaı.
Sáken NKVD abaqtysyna qamalǵannan keıin 3-4 aıdan soń jary Gúlbahram onymen 5-10 mınýt kezdesýge áreń degende ruqsat alypty. Sonda buryn moınyma ájim túsedi dep tutas denesimen burylyp qaraıtyn, kóıleginiń jaǵasyna kir túsirmeıtin, shalbarynyń qyry synbaıtyn, denesinen qymbat ıissýdyń jupar ıisi burqyrap turatyn seri Sákeniniń elesi de qalmaǵanyn kórgen jary alǵashqyda ony tanymaı qalypty. Sáken jarynyń qoıǵan suraqtaryna da jaýap qatpaı, máńgirip otyra bergen kórinedi. Kók jelkesinen:
- Bolyńdar! Ýaqyt bitti!-dep qaraýyl soldat tónip tur.
- Sáken-aý, tym bolmasa óziń qolyńnan túsirmeıtin Aıanyńdy nege suramaısyń?-dep jylapty sonda jary.
- A, ne deısiń? Ol áli tiri me edi?-dep Sáken selk ete qalypty.
- Qoı, qaıdaǵyny aıtpa. Aıanyń úıde, seni saǵynyp júr,-deıdi Gúlbahram.
- Áı, bir jaman tús kórip edim...-dep kúmiljipti Sáken. Budan ári sóıleýine múmkindik bermeı, qaraýyl soldat Sákendi tas kameraǵa qaıta dedektetip, alyp ketipti.
Aqyry Sákenniń sol túsi aına-qatesiz týra keldi. Tulpardyń artynda qalǵan jalǵyz tuıaq Aıan kóp uzamaı Almatydan qashyp shyǵyp, Kókshetaýǵa bet alǵan anasynyń qolynda jolaýshylar poezynyń ishinde qatty aýyryp, qaıtys bolǵan.
Gúlbahram bir tatar kempirdiń kómegimen kishkentaı Aıanyn musylmandary qorymynyń bir shetine kómgen eken. Osy bertinde kókshetaýlyq azamattar Aıannyń basyna «Bul jerde Sáken suńqardyń bir tal qaýyrsyny jatyr» dep belgi tas qoıdy.
Sáken 1938 jyldyń 26 aqpanynda ózine atý jazasyn kesken «úshtik» sotynyń úkimi shyǵar aldyndaǵy sońǵy sózinde:
- Men tergeý kezinde aýyr azaptaýlarǵa shydaı almaı, jazýshy Galına Serebrákovanyń kontrrevolúsıalyq uıymǵa qatysy bar deýge májbúr boldym. Sol sózimnen bas tartamyn. Adal adam retinde ólgim keledi!-depti.
NKVD jendetteri qansha jerden «syndyrsa» da, syn sátte Sáken Seıfýllın qataıyp, óziniń bekzat bolmysyna qaıta oralǵan. Bul – aıtar aýyzǵa ǵana ońaı.
Aqboz atty qulatqan – jala-kerme,
Magadanǵa mola izdep bara berme.
Sáken degen – halqymnyń rýhy ǵoı,
Rýhtardy kómbeıdi qara jerge! - dep Alashtyń aqberen aqyny Ǵalym Jaılybaı aıtpaqshy, Sáken – qazaq halqynyń kóginde máńgi jarqyrap tura beretin jaryq juldyzdarymyzdyń biri.
Tóleýbaı ERMEKBAEV,
Qazaqstan Jýrnalıser odaǵynyń múshesi
Qaraǵandy qalasy
Abai.kz
