جەر تۋرالى داۋدان بەيحابار قازاق جوق شىعار بۇگىندە. باسىندا الەۋمەتتىك جەلىدە، بىرتىندەپ جەكەلەگەن اقپارات قۇرالدارىندا قىزۋ تالقىلانعان بۇل تاقىرىپ، ءساۋىردىڭ سوڭىندا اتىراۋ جۇرتىن الاڭعا الىپ شىقتى. ارتىنان اقتوبە، سەمەي، قىزىلوردا...

بۇگىندە جەر تاقىرىبىنداعى ماسەلە بار قازاقتى، بۇكىل قازاقستاندى تولعاندىرىپ وتىر. ماڭىزدى ماسەلەگە ەلباسى ارالاسىپ، شيكى رەفورماعا موراتوريي جاريالاماعاندا جاعدايدىڭ قالاي ءوربيتىنىن بولجاۋ قيىن.ەل ىشىندە جەرگە قاتىستى تولقۋلاردى سىرتتان بىرەۋلەر ادەيى ۇيىمداستىرىپ وتىر ەكەن دەگەن دە اڭگىمە شىققانىن بىلەمىز. العاشىندا اقپارات قۇرالدارىنا سۇحبات بەرگەن دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى اتىراۋدا بولعان ميتينگتى «سىرتقى كۇشتەردىڭ ارالاسۋى» دەپ باعالاسا، كەيىن ءتىپتى «ەۋرازيا» تەلەارناسىندا ميتينگكە شىققان ءاربىر ادام ءۇشىن 50-150 دوللار قاراجات تولەنگەن دەگەن اقپارات جاريالاندى. باستاپقىدا كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جۇرت بۇل مالىمدەمەلەرگە سەنبەي، ءتىپتى كۇلكىگە اينالدىرىپ، الگىنى ايتقانداردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ءاجۋا ەتتى. ەندى ەلباسى جاريالاعان موراتوريي جەر ماسەلەسىندە بارشامىزدى سابىرعا كەلىپ، ماڭىزدى تاقىرىپ توڭىرەگىندە سالماقتى وي ايتۋعا، ەموسيانى جيىپ قويىپ، ناقتى ساراپتامالارعا، تۇششىمدى تالداۋلارعا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، وتكەن-كەتكەندى از-ماز سالماقتاساق.

ءاسىلى، «سىرتقى كۇشتەر» تۋرالى اڭگىمە بەكەرگە ايتىلعان جوق. مۇنداي شيەلەنىستى، داۋلى ماسەلەلەردى پايدالانىپ، كەز-كەلگەن ەلدىڭ ىشىندە بۇلىك شىعارۋ، توڭكەرىس ۇيىمداستىرماسا دا ءتۇرلى نارازى توپتارعا استىرتىن قولداۋ كورسەتۋ دەگەن ءبىر بۇگىن شىققان قۇبىلىس ەمەس. الەمدىك تاجىريبە، حالىقارالىق ساياساتتا ونداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. ونىڭ بارلىعىن تىزبەلەپ جاتۋ ارتىق بولار. ءوز باسىم قازاقستانداعى جەر داۋىن قوزدىرۋعا، ونى جالپىحالىقتىق نارازىلىق اكسياسىنا اينالدىرۋدا سىرتقى كۇشتەردىڭ مۇددەسى بولعانىن جوققا شىعارا المايمىن. كەرىسىنشە، وسى باعىتتا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ، ناقتىراق ايتسام، رەسەيدىڭ ەلىمىزدە جەر داۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە مۇددەلىلىك تانىتقانىن قۋاتتايمىن. نەگە دەيسىز بە؟

بىرىنشىدەن، ورتالىق ازيادا، پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ءوزىنىڭ ىقپالىن جوعالتقىسى كەلمەيدى. مەيلى، قازاقستان، مەيلى قىرعىزستان نەمەسە وزبەكستان، ودان ارىرەك جاتقان تاجىكستان بولسىن، رەسەي بۇل ەلدەردى ساياساتتا ءوزىنىڭ «كىشى باۋىرى» سانايدى. حالىقارالىق كەيبىر ماسەلەلەرگە قاتىستى بۇل مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن قولدايتىنىنا ءاۋباستان-اق سەنىمدى.

ەكىنشىدەن، قازاقستان سوڭعى ۋاقىتتا قىتايعا قاتتى جاقىنداپ كەتتى. جوعارعى مەملەكەتتىك باسشىلىقتى بىلاي قويعاندا ءقازىر قازاقستاندا وبلىس اكىمدەرىنە دەيىن قىتايعا بارىپ، تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن دارەجەگە جەتتى.

ۇشىنشىدەن، بۇل دا الدىڭعى ايتىلعان فاكتورلاردىڭ جالعاسى ىسپەتتەس، قازاقستان مەن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ارىپتەستىگى، ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى جوسپارلارى رەسەيدىڭ، رەسەي ءامىرىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇددەلەرىنە قايشى. ءبىر عانا مىسال، جۇڭگو جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «جىبەك جولى» جوباسى، باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا كولىك ءدالىزى رەسەي ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرۋدە. مۇنى قازاقستاندىق ەكونوميستەر دە جوققا شىعارماۋى ءتيىس.

ەلدەگى جەر داۋىنان رەسەي قولتاڭباسىن ىزدەۋگە يتەرمەلەيتىن تاعى ءبىر سەبەپ – قازاقستاننىڭ سوڭعى ۋاقىتتا سولتۇستىك كورشىسىنە قاتىستى سىني ۇستانىمدارىن اشىق ءبىلدىرۋى. الدىڭعى جىلدارى قىرىم ماسەلەسىنە قاتىستى اقوردا ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ودان بولەك، ءبىرقاتار مەكتەپ وقۋلىقتارىنان «قىرىم – رەسەيدىڭ اۋماعىنا كىرەدى» دەگەن مالىمەتتەردى الدىرتىپ تاستاعانىمىز جانە بار. كۇنى كەشەگى تاۋلى قاراباق قاقتىعىسىندا دا قازاقستان ەۋرازيالىق وداقتاعى ارىپتەسى ءارى رەسەيگە جاقىن ارمەنيانى ەمەس، تۇركى تىلدەس ەل ءازىربايجاندى قولدايتىنىن اشىق اڭعارتتى. مۇنىڭ بارلىعى كرەملدىڭ قيتىعىنا تيەتىنى ءسوزسىز. دەمەك، رەسەي قازاقستاندى قايتكەندە دە «تاۋبەسىنە» ءتۇسىرىپ، ايماقتاعى ءوز ىقپالىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇددەلى.

الايدا، رەسەي قازاقستانداعى جەر داۋىن ساياسيلاندىرۋعا مۇددەلى بولعاندىعى ونىڭ قازاق جەرىنە الاڭداعانىن، قازاق حالقىنا جانى اشىعاندىعىن بىلدىرمەسە كەرەك. بار بولعانى «مەملەكەتتەر اراسىنداعى مەملەكەتتىك مۇددە» عانا. ياعني، بۇل جەردەگى باستى ماقسات - ەل ىشىندەگى نارازى كوڭىل كۇيدى قوزدىرۋ، حالىقتىق تولقۋلاردى استىرتىن قولداۋ ارقىلى رەسمي استاناعا جاسىرىن بەلگى بەرۋ. ال، جەر ساتىلا ما، جالعا بەرىلە مە، جوق زاڭنامالار بۇرىنعىشا قالا ما، ول قازاقتاردىڭ پروبلەماسى. مىنە، ماسكەۋدىڭ بۇل ويلاعانى جۇزەگە اسقان دا سياقتى. كەشە ەلباسى ن. نازاربايەۆ شاقىرماسا دا ماسكەۋدەگى جەڭىس پارادىنا بارىپ، رف پرەزيدەنتىمەن كەزدەستى. بۇل جەردەگى جەڭىس پارادى تەك جەلەۋ عانا. ايتپەسە، شەت مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى بىلتىرعى مەرەيتويلىق پارادقا شاقىرىلعان. وعان ەلباسى باسقا دا ارىپتەستەرىمەن بىرگە قاتىسقانىن بىلەمىز. پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ بۇل جولى ۆ. ءپۋتيندى «ۆوستوچنىي» عارىش ايلاعىنان العاشقى زىمىراننىڭ ءساتتى ۇشىرىلۋىمەن قۇتتىقتاۋ ءۇشىن باردى دەگەنگە دە سەنۋ قيىن. دەمەك، بۇل جولعى ساپاردىڭ سىرى باسقادا...  

اسحات سەردالى