تاريحي رومان
1-ارنا
ايۋمەن الىسقان اقتاي باتىر
اقتاي بۋىرشىننىڭ شۇڭقىر ولكەسىن جايلاپ وتىرعان اۋىلىنان كۇن شىعا اتتاندى. قاسىندا شەرۋشىنىڭ سارڭىراۋ رۋىنىڭ بايى پۇشقىقسارى، قۇرمانننىڭ، باقات پەن ۇزىنمىلتىقتىڭ، وجىقتىڭ بەدەلدى اقساقالدارى باستاعان جيىرماداي كىسى بار ەدى. ىنىلەرىنەن كارىبايدى ەرتتى. ىرىسبايمەن بوزتايدى اۋىلعا شارۋا باسىنا قالدىردى. تۇڭعىشى بەكتەمىر دە بۇل كۇندە شارۋاعا باس كوز بوپ قالۋاعا جاراپ قالعان. سوڭىنان ەدەل جەدەل ۇلاندار ءوسىپ كەلەدى. اقتاي ىنىلەرىمەن جانە اعايىندارىمەن ەگىن سالادى. سوڭعى جىلدارى ەگىندەرى بىتىك شىعىپ، ماڭايىن تۇگەل ىرىسقا كەنەلتتى. مىنە، بۇل كۇندە اقتاي اۋىلى كەلىم-كەتىمى مول ۇلكەن اۋىلعا اينالعان. اقتاي ءقازىر شەرۋشىنىڭ ءسوز ۇستارى بولدى. جاپا شەككەندەر اقتايعا كەلەدى. رۋلار اراسىنداعى داۋ-شار، اعايىن اراسىنداعى ۋشىققان ىستەردىڭ بارلىعى تەك تاتەكەڭ اتانعان اقتايدىڭ الدىنا كەلىپ ءبىتىم تاۋىپ جاتادى.
شەرۋشى اۋەلدەن مول ەدى. التى اتاعا بولىنەدى. تورە جانىنان ءتورت ورىن سايلانعاندا مول شەرۋشىگە ءتورت ورىننىڭ ءبىرى بۇيىرماعانى شىندىعىندادا ادىلەتسىزدىك ەدى. الايدا شەرۋشىلەر جاسىعان جوق. رەسمي بەكىتىلمەسە دە بەدەلى سول بيلەردەن كەم ەمەس اقتايدى وزدەرىنىڭ رۋباسى ءبيى رەتىندە كورىپ، تىپ-تىنىش جاتا بەردى. جىل سايىن اۋىلدارىنا وتاۋ قوسىلىپ، جاستار ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، باسىنا باس قوسىلىپ، قاتارى كوبەيىپ جاتتى. ەگىن سالدى.العان ءدانىن بازارعا ساتتى. شەرۋشىنىڭ وسىلايشا داۋلەتى دە تولىقسي ءتۇستى. شىندىعىندا دا بۇ كۇندە اقتايسىز شەرۋشىنىڭ سىرتىنان كەسىك ايتۋ تورەگە دە، ءتورت بيگە دە مۇمكىن ەمەس ەدى.
اقتايدىڭ بۇل ساپارى تورەدەن شەرۋشىگە جاڭا قونىس سۇراۋ، ەل ىرگەسىن كەڭەيتۋ ەدى.سول جۇمىسپەن جولعا شىققان. اجى تورەگە دەپ اقبوز ات جەتەلەدى. قانشا دەگەنمەن ءبىر كۇن بولسا دا كەرەيدىڭ تورەسى.
اقتاي توپ الدىندا تورى الا اتپەن وڭاشا ويعا باتىپ كەلەدى. كۇمىس جۇگەندى تورى الا ساندەنە باسىپ، اياڭدايدى. سەرىكتەرى ەكى-ۇشتەن ءوزارا كەڭەسىپ بارادى. بۇيىرسا كەشكە قوي قوساقتار كەزدە بۇلار بۋرىلتوعايداعى اجى تورەنىڭ اۋىلىنا ا باسىن تىرەۋى كەرەك. كۇن اشىق. شىلدەنىڭ قاق ورتاسى. دەگەنمەن كەشكە قاراي اۋا سالقىن تارتادى. كورىكتى التاي كولبەپ جاتىر. جوتالاردا جەڭىل مۇنار قالقيدى.
اتتىلار كىشكەنە بۇلاقتى جاعالاپ كەلىپ اتتارىنان ءتۇستى. شولدەرىن باسىپ از كەم دەمالۋ كەرەك. اقساقالدار دارەت الىپ، بەسىن نامازدارىن وقىدى.
ورتاعا ىقشامدى جول داستارحانى جايىلىپ، جىلقى تەرىسىنەن تىگىلگەن تورسىقتان قىمىز قۇيىلدى. ىستىقتا شولدەپ كەلە جاتقان جولاۋشىلار بىردەن باس قويدى. وسىناۋ ماڭدايدا جازدا ەل جايلامايدى. اۋىلدار الىستا. بۇل ولكە كۇزەۋ، جانە مال تولدەتەر جەر ەسەبىندە ەدى.
جولاۋشىلار ءشول باسىپ العان سوڭ، جول جايىن، جەردىڭ كوكتەۋىن ايتىپ از كەم شۇيىركەلەسىپ وتىردى. تاتەكەڭ بولەك، سۋ جاعاسىندا پۇشىقسارى بايمەن ءوزارا اڭگىمەلەسىپ وتىردى.
توپتىڭ ورتاسىندا وتىرعان اق ساقالدى، تۇلعالى، جانارى وتكىر بايعىدىر شال داۋسىن كەنەپ الىپ،
- ءاي جىگىتتەر، سەندەرگە ءبىر اڭگىمە ايتىپ بەرەيىن، جاڭا عانا مىنا جىگىتتەر كوبەگە اتاڭنىڭ ءناديا اپاڭدى قالاي العانى تۋرالى سۇراپ كەلە جاتقان. مەن قازر دامىلداعان جەردە بارلىعىنا ايتىپ بەرەم دەپ ەدىم، اتتار دا وزدەرىڭ دە از كەم تىنىعىڭدار، مەن سول كەڭەستى ايتىپ بەرەيىن، اللا قالاسا تورەنىڭ اۋىلىنا قوي اعىتارعا دەيىن ءىلىنىپ قالارمىز، دەپ ىڭعايلانىپ وتىردى.
جولداستارى دا ەلەڭ ەتتى.
-بارەكەلدى، تىڭدايىق،
-مەن دە كوپتەن سۇرايىن دەپ ءجۇر ەدىم
-ال باستاڭىز، وندا
دەپ دۋىلدەسىپ كەتتى، ساپارلاستارى.
قيسايىپ جاتقاندار باستارىن كوتەرىپ الىستى.
بايقىدىر اڭگىمەشىل، كورگەنى كوپ، اقساقال ەدى. ءارى بۇرىن تاتەكەڭنىڭ اكەسى كوبەگەنمەن دە كوپ بىرگە جۇرگە كىسى بولاتىن. سەكسەننەن اسسا دا ءالى تىڭ. اتتان تۇسە قويعان جوق. كورگەنىن ۇمىپايتىن زەردەلى جان ەدى.
بايعىدىر شال الدىنداعى اعاش ساپتىاياقتاعى قىمىزىنان جۇتىپ الىپ، اپپاق ساقالىن سالالى ساۋاساقتارىنمەن تاراپ الدىدا، كەڭەسىن باستاپ كەتتى.
«كوبەگەن ەكەۋمىزدىڭ جۇبىمىز جازىلماۋشى ەدى. جىلقىنى بىرگە كۇزەتەمىز. كيىكباي اتامىز دۇيەدەن ەرتە قايتقانىمەن، كوبەگەن پىسىق بولدى. بىرنەشە رەت جوڭعارمەن سوعىسقا دا قاتىستى. ول كەزدە ءبىزدىڭ ەل قالباتاۋ، كوكپەكتى، زايسان بويىندا ءجۇرۋشى ەدى. جارىقتىق شۇباش باتىر بار.سونىمەن كوبەگەن اتاڭ قاتتى نايزاگەر ەدى. قورقۋدى بىلمەيتىن. اكەسى كيىكباي پالۋان اۋىلدارى قالماقتان بوسىپ، سىرداريا بويىندا قىستاپ تىرعاندا قامىس اراسىنان اقىرىپ شىعا كەلگەن تايداي جولبارىسقا قارسى ۇمتىلىپ، اۋزىنا نايزاسىن تىعىپ ءولتىرىپتى. جارىقتىق ءقازىر سونناۋ سارىارقادا ەسىل بويىندا جاتىر. كوبەگەن ادال كاسىپپە مال تاپتى. مالى تەز ءوستى.
سول جىلى مارقاكول ءوتىپ جايلاعان جاز ەدى.شەرۋشىلەر بىرگە جايلادىق. اۋىلدار ءيىن تەرەسە وتىردىق. مارقاكول، شاندىعىتاي ول دا ءبىر عاجاپ ولكە ەدى. اقساقال وسى تۇستا كوزىن باتىستا كولبەگەن التايعا قاراپ سوناۋ شاقتى اڭساعانداي، ءوزى سۋىن ىشكەن مارقاكولىن ساعىنعانداي كۇرسىنە ءتلى قاتتى.
كوبەگەن اتاڭ ءبىر شىر ەتكەن كورسەم شىركىن دەپ ارمانداۋشى ەدى،
-كەتىك بولسا دا، ىنجىق بولسا دا ءبىر تۇياق قالسا دەپ جەڭەمىز جارىقتىق جىلاعاندا، كوبەگەن اتاڭ:
ء-تايت ارى، ماعان ىنجىق پەن كەتىك كەرەك ەمەس، اللا بەرسە بىرەگەيىنە بەرسىن، بەرمەسە كەرەك جوق دەۋشى ەدى. بايبىشەسى توقال ال دەپ سان رەت ايتسا دا كوبەگەن اتاڭ رەتى كەلەر، اللا ءوز قالاۋىن جاسايدى دەپ وتىراتىن.
ءبىر جولى جىلقىدان ءۇش قۇنان ءبولىنىپ كەتىپتى. ۇنەمى ساياق ءجۇرۋشى ەدى. جىلقىشىلار ىزدەپ تابا المادى. جوڭعاردىڭ قالدىعى دەگەن توپ-توپ بولىپ قالماقتاردىڭ مالعا شاۋىپ تۇرعان كەزى ەدى. ىزدەۋگە كوبەگەن ەكەۋمىز شىقتى. ءىز-توز جوق. سودان التايدى بوكتەرلەي وتىرىپ، كورشىلەس قاراتاي ەلىنە شىقتىق. ولارمەن تاتۋ ەدىك. بۇرىن سوڭدى بارىمتا بولماعان. جاقىندا قۇدا بولعامىز. ساياق مال عوي ساي سالانى كەزىپ الىستاپ كەتتى مە دەپ ادىر ادىردى ءتىنتىپ ارالاي باستادىق. سول كۇنى قاتىن سۋ بويىنداعى ءبىر قاراتاي جىلقىشىنىڭ ۇيىنە قوندىق. تومەنىرەكتە كەرجاق ورىستاردىڭ اۋىلى بار ەكەن. جولشىباي مال قايىرعان ەگىننەن قايتقان ورىستارعا كەزدەسكەنبىز.
ەرتەڭىندە تۇرىپ ءشاي ءىشىپ، اتتى ەرتتەپ ءمىنىپ، سۋ جاعالاپ كەلە جاتىر ەدىك. سونادايدا ءبىر قىزىل كيگەن اييەل ادام وتىر ەكەن. ءبىز تاياي بەرگەندە تۇردى دا، ەتەگىن كوتەرىپ، كەتىپ بارا جاتقان توبىنا قوسىلدى. تولقىندى سارى شاشتى، ۇزىن بويلى، دەنەلى، ءىرى ەكەن. شاماسى قىز بولۋ كەرەك. كوبەگەن ەكەۋمىز ءوتىپ بارا جاتىپ تۇزگە وتىرعان جەرىن كورسەك، تۋرا كەسەدەي بولىپ، شۇڭقىرايىپ تى. قامشىنىڭ سابى بويلايتىنداي وتكەن ەكەن، توپىراققا. كەنەت كوبەگەن ماعان: -بۇل باتىر تاباتىن قىز ەكەن، ءجۇر، وسىنى اكەتۋىمىز كەرەك، دەپ اتىن تەبىنىپ، قىزدىڭ سوڭىنان جەلە جونەلدى. مەن دە ەردىم، ءسال ءجۇرىپ بارىپ توپقا قوسىلدىق. قىز ارnىندا كەلە جاتىر ەكەن. كوكشىل كوزدى، تولىق ومىراۋلى جان بىتكەننىڭ سۇلۋى. قازاق ورتاسىندا وسكەن عوي،
-امانسىزدار ما دەپ ادەپپەن ءيىلدى. امان، امان بويجەتكەن دەدىك. سەن مىنا مىرزاعا ۇناپ قالدىڭ، سەنى الام دەيدى دەدىم مەن. ءاي ءشايعا قاراپ جاتقان جوقپىز. تايسالمايتىن كەزمىز.
قىز كوبەگەنگە تەسىلە قاراپ شىقتى. اتتىڭ ۇستىندە تۇرمىز. اتتار شۇلعىپ جەر تارپيدى. انادايدابالتىرلارى كۇنگە جارقىراپ ورىس قىز كەلىنشەكتەر ەگىنگە كەتىپ بارادى. قىز مۇدىرمەي تازا قازاقشا سويلەپ كەتتى. ايتقانى مىناۋ:
-اتىم ناديا.مەنىڭ اكە شەشەم جوق. اعامنىڭ قولىندا تۇرام. جاسىم 23 تە. مالاي قىلماي، تەڭ كورىپ، جار ەتەم دەسە بارام- دەدى، وتكىر ەكەن، ءوزى دە.
-پاي دەگەن.
-ناعىز ءسوز عوي
دەپ وتىرعاندار گۋلدەسىپ قالدى.
-مىرزاعا ۇل تاۋىپ بەرسەڭ حاننىڭ ايەلىندەي حانىم بولاسىڭ دەدىم.
قىز ودان ءارى سوزگە كەلمەدى،
ء-تورت كۇننەن سوڭ كەلىپ الىپ كەتىڭدەر، دەپ، جالعىز اياق جولعا ءتۇسىپ كەتە باردى.
-قايتتىق دەدى كوبەگەن. ءتورت كۇندە قايتا كەلۋىمىز كەرەك، جورالعىسىمەن.
سونىمەن تارتىپ وتىردىق، اۋىلعا. مارقاكولگە. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى اۋىلعا تاياپ قالعاندا قاپتالدا الگى جەر كوكتەن تاپپاعان ءۇش قۇنانىمىز جايىلىپ ءجۇر، بۇلار قايدان تابىلدى، تەگى جىگىتتەر تاۋىپ العان با دەپ، اۋىلعا كەلدىك. كەلسەك ولار دا كورمەپتى، وزىنەن-وزى تابىلدى، جىلقى، ال ءبىز كوبەگەننىڭ ىزدەگەن جارىن تاپتىق.
التى قانات اق وتاۋ كوتەرىپ دايىندالدىق، ءتورت كۇننەن سوڭ قىزدىڭ كەرجاق اعاسىنا قويتۇياق كۇمىسپەن، وتىز قارا اپارىپ، ءناديا سۇلۋدى ۇزاتىپ الىپ كەلدىك. اق وتاۋعا كەلىن قىپ تۇسىردىك. جارىقتىق كوبەگەننىڭ بايبىشەسى شارۋان كەڭ ادام ەدى، كۇندەس دەمەدى، كەلىنىندەي كۇتتى. سىيلادى.
-ول زاماننىڭ ادامىنا ءسوز بار ما، شىركىن، دەدى بايبولات اقساقال.
ء-قازىر عوي، ادامنىڭ بۇزىلعانى دەپ جانە ءبىر وي تاستاپ ءوتتى.
ءۇش ايدان كەيىن ءناديا شەشەلەرىڭ قاسقىردىڭ ەتىنە جەرىك بولدى. كوبەگەن ەكەۋمىز قاسقىردىڭ ەتىن ءۇيىپ تاستادىق. سودان مىنە، وسى اقتاي تۋدى. ارتىنان ىنىلەرى بوزتاي، ىرىسباي، كارىباي كەلدى. اقتايدىڭ اتىن شەرۋشىنىڭ سول كەزدەگى ەڭ ۇلكەنى، بايتايلاق اتاڭنىڭ تۇقىمى بايمەرگەن اتاڭ قويىپ ەدى، بوزتايدىڭ اتىن مەن قويدىم، ۇيقاستىرىپ.
جارىقتىق ءناديا وسى كارىباي سەگىز-توعىزعا كەلگەندە تالما اۋرۋىنا شالدىعىپ، كوپ ۇزاماي دۇنيە سالدى. اللا يمان بەرسىن، دەپ بەتىن سيپادى.
ال اقتاي دان باستاپ بارلىعى سول مىنا شارۋان اپاڭنىڭ باۋىرىندا ءوستى. جارىقتىق ۇلداردى قاتتى ەركەلەتۋشى ەدى، بەتتەرىنەن قاقپادى. شەتىنەن كوكجال بولدىرىپ ءوسىردى عوي دەپ، بايعىدىر شال اينالاسىنا قاراپ ءوتىپ، الدىنداع ىقمىزىن جۇتىپ، توڭازىعان ەتتەن اۋزىنا سالدى.
-پاي دەگەن،
-ەستىمەگەن كەڭەس ەدى،
-تالاي ناارسەنى بىلدىك ، ءا دەسىپ جاتتى.
-زامانىنا ساي ادامى عوي، وتىرعاندار قاۋقىلداسىپ جاتتى.
ء-قازىر جاستار بوس دەدى، بايمەرگەن اقساقال، وسى اقتاي ون جاسىندا جىلقى باقتى، قاسقىردى قارا تۇمسىقتان قامشىمەن تارتىپ جىبەرگەندە سەسپەي قاتىرعان.
-ەەە، ايتا بەرسە ءسوز تاۋسىلاما دەدى، ول وداندا تورە ءبىزدى وڭ قاباقپەن قارسى السىن دەيىك، اتتانايىق، دەدى.
-ال قوزعالايىق، بالالار، اتتاردى اكەلىڭدەر، دەپ ورىندارىنان تۇرا باستادى.
***********************
اتتىلار تار سايدى ورلەپ كەلەدى. ەكى جاعى قالىڭ سىڭسىعان سامىرسىن، قاراعاي. جول تار، جالعىز اياق، ات جول. سايدى ورلەپ بارىپ، مويناق اسادى دا، ەڭىستەپ جازىققا شىعادى. ارىرەكتە ەلىكتەر جايىلىپ ءجۇر. بەيبىت تىنىش ولكە. اقتاي جولاۋشىلاردىڭ الدىندا كەلە جاتىر. كەنەت تورى الا قۇلاعىن تىگىپ، سول جاققا قاپتالعا قاراپ پىسقىرىپ جىبەردى.باسقا اتتاردا ودىرايىپ، قۇلاق تىگىپ توقتاي قالدى.
نار قاراعايدىڭ ار جاعىندا وگىزدەي قوڭىر سارعىش ايۋ الدەنەنى سۇيرەلەپ، الدە جەر قازىپ جاتىر ەكەن. كەنەت باسىن بۇرىپ قاراي قالدى. ارالىق تىم جاقىن ەسىكپەن توردەي. ماقۇلىق اشۋلى ەكەن. كىشكەنە كوزدەرى قىزارعان سەكىلدى. كەنەت اقىرىپ جىبەردى. الدىڭعى اياقتارىمەن جەر تارپىپ،بەرى بۇرىلدى. اقتاي ارتتاعىلارعا قولىن كوتەردى، دىبىس شىعارماڭدار دەگەندەي بەلگى بەردى، ويلانۋعا ۋاقىت از، حايۋان اتقا شاپقالى تۇر. اقتاي ەرىنىڭ قاسىنداعى سەگىز ورمە سەگىز قۇلاش شىلبىردان شالما قۇردى دا، قايتا اقىرىپ بەرى ۇمىتلاعان ايۋعا تاستاپ جىبەرىپ، تارتىپ قالىپ، تاقىمعا باس قالدى. قايىس شىلبىر موينىنا بىردەن ءتۇسىپ، كوتەرە بەرگەن ءبىر اياعىن قوسا وراپ، كۇشپەن تارتىپ قالعاندا حايۋاندى ەتپەتىنەن ءتۇسىردى، اقىرۋعا شاماسىن كەلتىرمەي، قىرىلداعان ايۋدى، ارتقا قاراي سۇيرەتە جونەلدى. حايۋاندا قاپەلىمدە نە بولعانىن بىلمەي قالعان سەكىلدى، ەسىن جيعانشا قىلعىندىرىپ اكەتىپ بارادى. ەكى ارتقى اياعىمەن قۇر تىپىرلاعانى بولماسا ايۋدان قايرات كەتتى. قۋاتتى قول بوساتار ەمەس. اقتاي اتىن تەبىنە ەسىك پەن توردەي جەر سۇيرەتىپ بارىپ توقتادى، قىرىلداعان داۋىستان باسقا ەشتەمە سەزىلەر ەمەس.
اتتىلار وگىزدەي وڭكيگەن سارى الا ايۋدى قورشاپ تۇر. ايۋ ىزالان تىپىرلاعانى مەن شىلبىر بۋىندىرىپ بارادى.
-پاي حايۋان اي ادامعا شابۋدان تايىنار ەمەس.
-جازىم قىلادى بۇل. مالعا شاۋىپ مازا بەرمەي جۇرگەن جوق پا
ء-وزى نەدەگەن ۇلكەن، جەتكەن نەمە ەكەن تاڭىرقاستى، سەرىكتەرى
ء-اي مىرزاباي، دەدى، اقتاي، اتشىسىنا، قىل شىلبىردى اكەل،
مىرزاباي قارا قىلدان ەسىلگەن شىلبىردى اتتان تۇسكەن اقتايعا اكەپ بەردى.اقتاي مىقتاپ ۇستاپ تۇر دەپ ايۋدىڭ مويىنداعى شالمانىڭ ۇشىن وعان ۇستاتتى دا، ءوزى تىپىرلاپ جاتقان ماقۇلىقتىڭ قوس قۇلاعىن باسىپ، موينىنا نوقتالاعان قىل شىلبىردى اسىقپاي كيگىزە باستادى.
-كارىباي دەدى سوسىن، ىنىسىنە، قانجىعاڭدى اكەل-دەدى.
كارىباي لىپ ەتىپ ۇزىندىعى جارتى قۇلاش قانجىعاسىن شەشىپ اكەلدى،
-اۋزىن بۋ-دەدى اقتاي ايۋدىڭ ءبىر قولىمەن قۇلاقتان باسىپ، ءبىر قولىمەن مۇرىندى قاپسىرا قىسىپ وتىرىپ، ايۋ اندا ساندا بۇلقىنعانى بولماسا ءۇستىن باسىپ وتىرعان الىپ ادامدى كوتەرىپ تۇرىپ كەتە المادى. كارىباي ايۋدىڭ اۋزىن مىقتاپ بۋدى.
-ەندى تىلەرسەگىن بايلا دەدى. كارىبايدا قارۋلى ادام ەدى. جۇرەكتى بولاتىن. ايۋدىڭ ارتقى اياعىن زىلدەي تابانىمەن باسىپ تۇردى دا، ساسپاستان سەرمەپ جاتقان تىرسەگىن قىسىپ الىپ، قانجىعامەن بايلاپ جىبەردى.
-بوساتپا دەدى، اقتاي ورنىنان تۇرا بەرىپ، بۇنى اجى تورەگە سىيعا تارتامىز، دەپ اتىنا قاراي بەتتەدى.
ء-اي ءوزى ءبىر وگىزگە تاياۋ ەكەن
-تورە بۇنى كورىپ ۇيىنەن شىقپاي قالماسىن،دەدى بايمەرگەن اقساقال.
-ايداپ وتىرايىق «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەن تاياق» جىگىتتەردىڭ بىرەۋى دەدى.
ء-اي تاتەكەم جۇرەكتى اق، ءا،-دەستى ارتىنداعى جىگىتتەر. -باتىل بارىپ شالما تاستاپ، قۇلاقتاۋ دەگەن، قايدان وڭاي بولسىن.
موينىنداعى شالمانى سىپىرىپ، نوقتالانعان ايۋدىڭ جونىنان قامشىمەن وسىپ-وسىپ جىبەرگەندە مويىنداعى قىل بۋناقتان قۇتىلۋ ءۇششىن بۇلكەكتەي جونەلدى. ءبىر جاعىنان قىلتانى قيعان قايىستا شىداتپاي بارا جاتسا كەرەك. اتتىلارعا قارسى ۇمتىلعاندا مويىنداعى ارقان قىسا تۇسەدى دە، بۋىندىرىپ جىبەرەدى، اقىرى ەكى ءبۇيىرى سولقىلداپ،امالسىز ايداۋعا كوندى. اۋىز بۋۋلى، اقىرۋعا دا شاماسى كەلمەي قالدى. كەيدە تۇرا قاپ، تاپ بەرمەكشى بولادى، الايدا الاپات كۇش، ارقاندى تارتىپ قاپ جالمانىنان تۇسىرەدى.
ازدان سوڭ وگىزدەي ماقۇلىق، اتتىلاردىڭ الدىنا ءتۇسىپ تومپاڭداپ جۇگىرىپ وتىردى. بەينە ءبىر قولعا ۇيرەتىلگەن جانۋار سەكىلدى. اتتىلار كۇلىسىپ، ەمەن-جارقىن قاۋقىلداسىپ، اسۋدان اسىپ بارا جاتتى.
**********************
تورە اۋىلىنىڭ ءۇستى. كەش باتۋعا تاقاۋ. قوساقتان قوي اعىتىلىپ جاتىر. اجى تورەنىڭ اۋىلى بيىل بۋرىلتوعايدىڭ وسىناۋ كورىكتى ولكەسىنە جايلاپ وتىر ەدى. تورە جانىندا ءبىر ەكى اقساقالمەن توبە ۇستىندە اڭگىمە قۇرىپ وتىرعان-دى.
قوزى جامىراپ، قوساقتان قوي اعىتىلپ، ارىەكتە ورىستەن سيىر كەپ، اۋىل ءۇستى وزىەشە ءبىر قاربالاس، ءارى ەرەكشە كورىنىستە ەدى.
اجى تورەنىڭ اق ورداسى مالدى اۋىلدان ءسال جوعارىلاۋ بولاتىن. اينالاسىندا قوسالقى اس ۇيلەر، وتاۋلار، قوناق ءۇي سەكىلدى ونشاقتى اق بوز ءۇي قورشاي وتىر. توبە باسىنان تىم قاشىق ەمەس. كۇندە كەڭەس قۇراتىن كۇل توبە تورەنىڭ اق ورداسىنىڭ ماڭداي الدىندا بولسا، اسىندا مالشىلارىنىڭ اۋىلى وتىر.
اجى تورە اۋىل الدىنداع بەلدەن ەڭكەيىپ كەلە جاتقان ونشاقتى سالت اتتىعا كوزىن قاداي ءتۇستى. اقساقالدار دا ەلەڭدەپ قالدى. الدارىندا مال ايلاپ كەلە مە، جالعىز قارا، يت دەيىن دەسە تىم ءىرى.
نە بولسا دا وسى اۋىلعا ادەيى كەلە جاتقان قوناق بولدى. ادەيىلەپ ەشكىمدى شاقىرعان جوق-تۇعىن. سوندا بۇلار كىمدەر.
-سارلىقتىڭ جالعىز وگىزىن ايداپ كەلە مە دەدى، ابات قاريا.
-باسە، جالعىز مال ەكەن، ايداعاندارى، بۇلار كىم بولدى ەكەن، دەپ اجى تورە دە كوزىن قاداي ءتۇستى. جولاۋشىلار بەلەستەن قۇلداپ بۇلاقتان ءوتىپ كەلە جاتتى. سۋ جاعاسىندا تايعا ءمىنىپ مال قايىرىپ جۇرگەن بالالار شاۋىپ بارىپ، مال ايداعان الگى توپپپەن بىرگە جانۋاردى تاماشالاسىپ كەلەدى، اتتىلار بەرى ورلەدى.
قوناقتار ەكەن. اجى تانىدى. ءدال الدىنداعى تورىالاعا مىنگەن قاراجاسىل شاپان، كۇمىس بەلبەۋ، پۇشپاق بورىكتى اقتاي ەكەن. شەرۋشىلەر بولدى عوي، سوندا جەتەلەگەنى جالعىز وگىز بە؟
-اقتاي عوي مىناۋ دەدى، تورە. ورنىنان تۇرىپ كەتكەنىن دە بىلمەي قالدى، ءتىپتى.
جەتەلەگەنى ايۋ ەكەن، دەدى، جاسىنان اڭشى بولعان جانىنداعى كوگەنباي.
-قايداعى ايۋ، بۇنىسى دەدى، اقساقال. راس ايۋ ەكەن. جەتكەن سارشۋلان قوڭىر ايۋ اينالاعا ماڭقيا قاراپ تۇردى.
اقتاي جەتەلەگەن ايۋدىڭ شىلبىرىن اتقوسشىسىنا بەرىپ ءوزى انادايدان اتتان ءتۇستى. قانشا دەگەنمەن تورەنىڭ اۋىلى. تورە سىيلاعان ەل. كەرەي ەجەلدەن كەڭقولتىق، قوڭىرقاي مىنەزدى ەل ەدى. سىيلاۋ، قۇرمەتتەۋ دەگەندى بىلەدى، ءار نارسە ءوز ورنىمەن. سەرىكتەرى دە جاپپاي اتتارىنان ءتۇستى. اقتاي باستاپ جاياۋلاپ توبەگەن شىعىپ،
-اسسالاۋماعالايكۋم، اجى تورە،
-ارمىسىز دەپ جامىراي سالەم بەردى. اقتاي تورەمەن ءتوس تۇيىستىرە قۇشاقتاسىپ امانداستى. كوكتەمدەگى ءبىر ماجىلىستەن سوڭ كەزدەسكەنى وسى ەدى.
مال-جاننىڭ ، ەل-جۇرتتىڭ امان ساۋلىعىن سۇراستى. سونداي ءبىر ەمەن-جارقىن كورىسۋ بولدى.
اقتاي، شىلبىردى ۇستاپ تۇرعان مىرزابايدى شاقىردى،
ول جەتەلەپ كەلگەن ايۋدىڭ شىلبىرىن ۇستاپ تۇرىپ:
-اجى تورە، مىناۋ سىزگە تارتۋىمىز. تاۋدىڭ تاعىسى جولدى بوگەدى، سوسىن سىزگە نوقتالاپ اكەلدىم، قاناستىڭ توعايى مەن تاۋىنىڭ قوجاسى وسى ەكەن، بۇنى سىزگە بەردىم، ءسىز ەندى ماعان وسى حايۋان يەلىك ەتىپ جۇرگەن قوم مەن قاناستىڭ ولكەسىن جايلاۋعا بەرىڭىز، دەپ توتەسىنەن ءبىراق قويدى. ادەتتە. بۇيىمتايدى جاتا-جاستانا، سۋسىن ءىشىپ بولعان سوڭ، ايتىلاتىن-دى.
ۇلكەن ماجىلىسپەن. اقتاي بۇل جولى توتە سالدى. ويتكەنى رەتى كەپ تۇر ەدى. اقتاي زاددى كەسەك مىنەزى كىسى بولاتىن. مايموڭكەلەۋمەن، ساعىزشا سوزىپ سويلەۋ، جوقتان ءدىلمارسىپ ماقال ماتەلدەپ، بوس سويلەگەندى ۇناتپايتىندى، ال كەرەك جەرىندە ءتىلىپ تۇسەر شەشەندىگى، كەسە ايتار كوسەمدىگى بار ەدى. كەلىپ تۇرعان ءسوزدى بۇكپەدى. اجى تورە دە تالاي دامدەس بولعان شەرۋشىنىڭ ءبيىنىڭ بۇل مىنەزىنە، وتكىرلىگىنە قانىق ەدى.
مىنا سوزدەن بۇلتارار جەر قالمادى، ارتىنان دەۋگە كەلمەيدى، بوساعاعا التايدىڭ ايۋىن اكەپ بايلاپ تۇرعان ادامعا قالاي قالاۋىن بەرمەيسىڭ. اتا بابا جولى دا سول.
-قالاعانىڭ قوم مەن قاناس بولسا، جايلا، تەك شەگى مەن شەتىن جايلانعان سوڭ، ايتىپ بەكىتەيىك، اقىلداسىپ، جارادىڭ، كوبەگەن بالاسى، دەپ اجى تورە سىرباز قالپىن بۇزباستان ايۋعا قارادى. اقتاي ايۋدىڭ شىلبىرىن تورەنىڭ ءوز قولىنا ۇستاتاتتى.
ء-ىرى اق ەكەن، حايۋان، قالاي كونگەن وزى-دەدى تورە، دەسە دە تاڭىرقاپ، ءدال ايۋدى ءتىرى جەتەلەپ كەلگەندى كورمەگەن ەدى.
-قايرات قوي-دەدى، ءسۇيسىنىپ، كوگەنباي اڭشى.
-بولدى اپارىپ بايلاپ قويىڭدار دەپ اجى شىلبىردى كوگەنبايعا ۇستاتتى.
-بوساپ كەتپەسىن، بايقاڭدار،دەدى.
-ال جۇرىڭدەر، ورداعا دەپ ءوزى، اقتايدى ەرتىپ قوناقتاردىڭ الدىنا ءتۇسىپ، اق كيىز جاپقان ويۋلى ەڭسەلى اق ورداسىنا قاراي بەتتەدى.
*************************
ەرتەڭىندە اقتايلار اتتانىپ كەتكەن سوڭ، اجى تورە ورداسىنا وڭاشا قالىپ، ۇزاق ويعا شومدى.
جارىقتىق اكەسى كوگەداي كەرەي بيلىگىنە جاستاي كەلگەن اقىلدى ادام ەدى.
توڭىرەگىن تەڭ ۇستادى. «ەل دەگەن وتكىر ۇستارا، ابايلاماساڭ ءوزىڭدى جاراقاتتايدى» دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرۋشى ەدى. راس ەكەن ويلاپ وتىرسا.
جاڭاعى اقتاي شەرۋشىنىڭ ءبيى. رەسمي ءتورت ورىننىڭ ءبىرى بولماسادا بەسىنشى ورىن رەتىندە شەرۋشى ءوزى دارا. ءوز ءىسىن ءوزى شەشەدى. جانتەكەي مەن جادىك، شەرۋشى ۇشەۋى ءبىر تۋىسادى. اكەسى ءبىر، شەشەلەرى بولەك. شەرۋشى جادىك پەن جانتەكەيدىڭ اعاسى. بۇل ەل دە ءوسىپ كەلەدى. التى اتادان تارايتىن شەرۋشى بۇل كۇندە التى رۋلى ەلگە اينالدى. اقتايدىڭ بەدەلى دە ەشكىمنەن كەم ەمەس. اقتاي بۇل كۇندە تەك شەرۋشى عانا ەمەس، باسقا دا رۋلاردىڭ ءسوزىن ۇستار قورعانىنا اينالىپ كەلەدى. كەيدى ادىلدىك ىزدەگەندەر ءوز رۋىنىڭ بيىنەن گورى الدىمەن اقتايعا جۇگىنەدى. ءوزى دە جادىك پەن جانتەكەيدىڭ، قاراقاس پەن مولقىنىڭ، نايماننىڭ ءتىپتى سوناۋ الاتاۋداعى البانمەن،ارقاداعى ارعىنمەن قۇداندالى بولىپ، ءورىسى كەڭەيىپ كەلەدى. باستى جيىندار، كەلەلى ماجىلىستەر اقتايسىز وتپەيتىن بولىپ كەلەدى. جەلكىلدەپ ۇلدارى ءوسىپ كەلەدى. اقتايدىڭ العىرلىعى بۇعان دا تالاي جەردە پايداسى ءتيدى. كەيبىر رۋ ارالىق داۋلار مەن ءتۇرلى جانجالدارلى رەتتەۋگە اقتاي بۇعاندا سان رەت كومەكتەستى. بايقايدى، باسقالارعا قاراعاندا اقتاي باسىم. اقتايدا اسقاقتىق، كۇش پەن قايرات، اقىل، ايلا ءبارى بار. ول بارعاندا بارلىق تۇيتكىل وزىنەن ءوزى لەزدە شەشىمىن تاۋىپ جاتادى. سوندىقتان بولار تەك شەرۋشى عانا ەمەس، جادىك پەن جانتەكەيدىڭ ، كونساداقپەن مەركىتتىڭ، يتەلىنىڭ، مولقى مەن قاراقاستىڭ بەدەلد ءى اقساقالدارى اقتايمەن ۇنەمى باس قوسىپ، ارالارىندا اسا تەرەڭ ءبىر سىيلاستىق ورناتىپتى. مىنە، سول اقتاي، كەلىپ، جايلاۋلىق جەرىن الىپ، انە اتتانىپ بارادى. قوم شىن مانىسىندە تورەنىڭ ءوزىنىڭ بالالارىنا ساقتاعان قونىسى ەدى. بەرمەيمىن دەي المادى. اقتايدىڭ اينالاسىنىڭ مالدارى سىيىسپاي سوڭعى جىلدارى قوبدا بەتىندەگى ۋريانحاي تورەلەرىنەن جەردى مايلاپ الىپ، مال وتارلاتىپ جۇرگەنىن تورە جاقسى بىلەدى. اقتاي سەكىلدى وسىنداي اسقان اقىل مەن الاپات كۇش يەسىنە ارقا سۇيەمەي قايدا باراسىڭ، تورە؟ دەپ ول وزىنە سۇراق قويعانداي ءسال وتىرىپ، قالدى دا، الدىنداعى شاراداعى سارى قىمىزىن جۇتتى.
اسكەرحان اقتاي
