(اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆانىڭ «اق شاعالا» جىر جيناعى تۋرالى)

ۇلتتىق پوەزيانى «ءورىمتال»، «ناز»، «قۋانىشىم ىڭكارىم»، «سەنى ويلايمىن»، «اق قانات»، «باقىت ءانى»، «جايىق قىزى»، «بەلوكرىلايا» (ورىس تىلىندە)، «اقجەلەڭ»، «سۇمبىلە»، «اق شاعالا» سىندى جىر جيناقتارىمەن بايىتقان اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا – قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ بەلدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. س.كاپۋتيكين، ۆ.تۋشنوۆا، ا.احماتوۆا ولەڭدەرىن قازاق تىلىندە سويلەتىپ،  كوركەم اۋدارماعا ۇلەس قوسقان ول – كوپتەگەن ءان ولەڭدەردىڭ اۆتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.

اقىننىڭ بۇعان دەيىن جازىلعان جىر جولدارىن كوپشىلىك وقىرمان ءسۇيىپ وقىعانى بەلگىلى. سوندىقتان ءبىز ونىڭ سوڭعى جيناعى جونىندە ءسوز ەتپەكپىز. ا.باقتىگەرەيەۆانىڭ 2001 جىلى جارىق كورگەن «اق شاعالا» اتتى جىر جيناعى – ءححى عاسىر پوەزياسىنا قوسىلعان سونى ۇلەس. جيناققا ەنگەن جىرلاردى وقىپ وتىرىپ، اقىن ءومىر سۇرگەن قوعام، ونىڭ ءومىر جولى تۋرالى ءبىرسىپىرا ماعلۇمات الۋعا بولادى. اقۇشتاپتىڭ اكەسىنىڭ قىزى دا، ۇلى دا بولىپ وسكەنىن بۇعان دەيىن جازىلعان «اكەمە» اتتى حرەستوماتيالىق، انتولوگيالىق جانە «ءومىربايان» اتتى ولەڭدەرىنەن بىلەتىنبىز. وسى ولەڭدەگى قامشى مەن اساۋ قۇلىنعا ۇيىرسەك بولعان ليريكالىق كەيىپكەردىڭ قالتاعا اسىق جيناماي وسكەندىگى ونىڭ «ۇل» بولىپ تۋماعاندىعىنان حابار بەرەر دەتال. الايدا اقىن اكەسىنىڭ «ەرتەڭ بالاما كەلىنشەك الىپ بەرەم» دەپ جۇرگەندە، ونىڭ ارقاسىنا قوس بۇرىمنىڭ توگىلىپ سالا بەرگەنىن تابيعاتتىڭ جاراتىلىسىمەن تۇسىندىرگەن بولاتىن.

قولىمىزداعى جيناققا ەنگەن ءبىرسىپىرا ولەڭدەر اقىننىڭ ءومىربايانىن تاعى ءبىر قىرىنان تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. «اۋىلدىڭ تەنتەك ۇلدارى» ولەڭىندە «ءار ءۇيدىڭ ءبىر-بىر ءنانى ەدىك، اقىلعا وزگە كونبەيتىن. ءبارىمىز وندا بالا ەدىك، ۇل-قىز دەپ ەشكىم بولمەيتىن» دەيتىن ولەڭدەر ليريكالىق كەيىپكەردىڭ سوناۋ بالالىق شاعىنان باستاپ ءسوز ەتەدى. اسىرەسە ونىڭ ءوز اناسىن اجەسىنە ەرىپ «كەلىن» دەيتىنى اۋىلدا اتا-اجەسىنىڭ باۋىرىندا وسكەن قارا دومالاقتاردىڭ قىلىعىن ەلەستەتەدى. «اجەم «كەلىن» دەگەنگە مەن دە ءجۇردىم «كەلىن» دەپ» كەلەتىن جىر جولدارى قازاق حالقىنا عانا ءتان ادەت-عۇرىپ پەن سالت-سانانىڭ ءبىر كورىنىسى، ۇلتتىق بولمىستىڭ ايشىعى بولسا، «ون ەكى جىل ءجۇرىپسىڭ ءوز قىزىڭدى سۇيە الماي» دەگەن جولدارى اتا مەن ەنە الدىندا ادەپ ساقتاعان قازاق كەلىندەرىنىڭ يناباتتىلىعىن تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. «ەركە ءوستىم، كورگەنىم جوق ازاپ كەشىپ» دەگەن ولەڭىندە اقىن تىرشىلىك، ءومىر زاڭىنىڭ عاجاپ ەكەندىگىنە كوڭىل اۋدارادى. «ءبىر كەزدە قۇنداعىڭا سىيعان ءسابي ۇيىڭە سىيماي كەتسەم، كەشىر، انام» دەيتىن ولەڭ جولدارى قىز بالالاردىڭ جات جۇرتتىق بولىپ جارالعاندىعىنان حابار بەرسە، قىزدار پوەزياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى تابيعات سىرىن اشا بىلۋىندە ەكەندىگىن باسا ايتقان ءجون. تۇلىمشاعى جەلبىرەپ، قالاعا ءبىلىم ىزدەپ بارا جاتقان قىزىنا «ءتىلىڭدى ۇمىتساڭ ورالما» دەگەن انا ۇكىمى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ومىرىنە ازىق بولعانىن جىر جولدارىنان كورۋگە بولادى.

قىزدار پوەزياسىنا ءتان تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ايەل-انالاردىڭ قۇپيا سىرلارىنا ءۇڭىلۋ، جۇمباق جانداردىڭ جان جاراسىنا شيپا ىزدەۋ بولسا، اقۇشتاپ پوەزياسىنان دا وسىنداي سىرلاردى اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسىلايشا، ءوزىنىڭ تۋمىسىن مويىنداعان اقىن: «ايەل ول – تىرشىلىكتىڭ بايتەرەگى، لايىقتى بالعىن جىردىڭ قاي تەڭەۋى؟ ياپىرماۋ، ادام اتا ۇرپاقتارى ومىردە سەن بولماساڭ قايتەر ەدى؟» دەپ، ولەڭدەرىندە ايەل-انانىڭ بەينەسىن اشۋعا ۇمتىلدى. ۇلتتىق  ادەبيەتتە قازاق قىزدارىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جىرعا قوسپاعان اقىن جوقتىڭ قاسى. اقىن قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا شەگىنىس جاساي وتىرىپ، «دالا قىزى» اتتى ليريكالىق داستانىندا قىز بالانىڭ ءومىرى تۋرالى سىر شەرتتى. حح عاسىر باسىندا قازاق توپىراعىنا كەلگەن جاڭالىقتىڭ ءبىرى – قازاق قىزدارىنىڭ باس بوستاندىعىن الىپ، ونەر-بىلىمگە بەت بۇرۋى بولسا، اقىن وسى جايدى قاراشاش ءومىرى ارقىلى سۋرەتتەدى. «قالىڭدىق بەرگەن تورەنى» قاراشاشتىڭ مەنسىنبەي، قالاعا ءبىلىم ىزدەپ كەتۋى مەن الىپ قاشىپ بارعان جەردە باسىنا ورامال سالدىرماي كەتىپ قالۋى – قازاق ورتاسىندا بولماعان جات قۇبىلىس بولسا، وسىنداي جاڭالىقتاردىڭ ەل ومىرىنە ەنۋىمەن قازاق قىزدارىنىڭ ءوسىپ-تولىعۋىن كورسەتتى. وعان قاراشاشتىڭ ءبىلىم العان سوڭ ءوز اۋىلىنا كەلىپ اۋىلدىق سوۆەت كەڭەسىن باسقارۋدا سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن سوعىس جىلدارىنداعى قايسارلىعى مىسال. اقىن «المايتىن بولدى ەل جىگىتتى وسى ايەل باستىق ورنىنا» دەگەن ەكى تارماققا قازاق قىزدارىنىڭ ەرگە بەرگىسىز ەرەن ەڭبەگىن سىيعىزدى.

ونىڭ اڭىزعا قۇرىلعان «انا جۇرەگى»، «انا ماحابباتى» اتتى جىرلارى قازاق ادەبيەتىندەگى انا بەينەسىن تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. بىرىنشىسىندە سۇيگەنىنە اناسىنىڭ جۇرەگىن الىپ كەلە جاتقان جىگىتتىڭ ءسۇرىنىپ كەتكەنىن كورگەن جۇرەكتىڭ بالاسىنا مەيىرىممەن ءتىل قاتۋى، ەكىنشىسىنە ەكى انا ورتاسىندا وسكەن بالانىڭ اناسى كىم ەكەنىن بىلمەك بولعان حاننىڭ ۇكىمى ارقىلى اناسىن بىلگەنى ارقاۋ بولعان. حان «ەكى ساراي سالدىرىپ ەكەۋىڭە جىگىتتى ءبولىپ بەرەم» دەگەندە ءبىرى كەلىسسە، ەكىنشىسى «مەن ءۇشىن بولە كورمە جەر بەتىندە قۇلىنىم امان جۇرسە بولدى ماعان» دەپ كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى.  اقىن وسى وقيعادان «ولشەۋسىز مەيىرىم مەن ماحابباتىڭ وزگەدەن بولەكسىڭ-اۋ، انا جۇرەك!» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. انالار بەينەسى وسىلايشا اڭىز ارقىلى دا تولىعا ءتۇستى. اڭىزعا قۇرىلعان جىرلارىنىڭ قاتارىن «ءسابي مەن جىلان»، «قىراننىڭ تۇياعى»، «اڭشىنىڭ زارى» تولىقتىرادى. بىرىنشىسىندە ءسابي مەن جىلان ارقىلى ادامزاتقا ادالدىق پەن زۇلىمدىق تۋرالى وي تاستاسا، ەكىنشىسىندە قىران قۇستىڭ ءىسى ارقىلى نامىسى ويانباعان پەندەلەرگە وي سالادى.  «اڭشىنىڭ زارىندا» مارال تەرىسىن جامىلعان اعاسىن بايقاماي اتىپ سالعان جىگىتتىڭ قاسىرەت شەرىن دومبىرامەن جەتكىزگەنىنە كەزىگەمىز. وسى وقيعا ارقىلى ءومىر تۋرالى «ءبىر-اق كۇندە وشاق باسىن ويرانداپ، ءبىر-اق كۇندە تاياسىڭ-اۋ قايران ب ا ق» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. 

انا تۋرالى وسىنداي جىرلاردىڭ قاتارى ءححى عاسىردا تىڭ ويلارمەن تولىقتى. بۇل جىلدارى جازىلعان اقىن جىرلارىندا انا تۋرالى ولەڭدەر مولىنان كەزدەسەدى. ليريكالىق كەيىپكەر بىردە اناسىمەن سىرلاسسا، ەندى بىردە اناسىنا مۇڭ شاعادى. «انا سىرى»، «انالىق اۋىر پارىز اتقاردىڭ دا»، «اناما ءبىرىنشى حات»، «اناما ەكىنشى حات»، «اناعا حات»، «اپا، سەندە ءتاڭىر بار، جاساعان بار»، «ول جاقتا قالاي، اپا، جىلى ما ەكەن» دەگەن ولەڭدەرى قازاق پوەزياسىنداعى انا بەينەسىن تولىقتىراتىن جىرلار. «انا سىرى» جالعىز ۇلىنىڭ ۇيلەنۋىن جيىرما بەس جىل كۇتكەن قۋانىشىنىڭ بەلگىسىندەي اسەر بەرسە، «ادرەسسىز بالادا» اناسىنا قالاداعى تۇرعىلىقتى مەكەن-جايىن بەرمەگەن بالا تۋرالى «مەيىرىمدى انانىڭ جالعىز ۇلى مەيىرىمسىز بولعانى جۇمباق ماعان» دەگەن وي تاستايدى. بۇل – انا ءقادىرىن بىلمەگەن جاندارعا وي سالار عيبرات ولەڭ. بالاسىن ىزدەپ كەلگەن انانىڭ قولىندا  مەكەن-جايى بولماي، ۇلكەن قالادان بالاسىن تاپپاي، شارق ۇرىپ قينالۋى ارينە ايانىشتى. و دۇنيەدە جاتقان اتا-اناسىنا «بالاسى اي-كاپىردىڭ» دەپ ايتقىزاتىنداردى قارا جەردىڭ كوتەرىپ جۇرەتىنى وكىنىشتى. «اپا، سەندە ءتاڭىر بار، جاساعان بار، ال بىزدەردە الاياق، اساعان بار... مەيىرىمنەن ايرىلعان ورتادا، اپا، كوز جاسقا دا كوپ ادام سەلت ەتپەيدى» دەپ، قازىرگى زامانداستارىمىزدىڭ نيەت-پيعىلىنىڭ بۇزىلىپ بارا جاتقانىنان حابار بەرەدى. ال، ءبىزدىڭ انالارىمىز باردى قاناعات تۇتقان، «جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ار مەن ۇياتتى بويىنا جيناعان يبالى دا يماندى جاندار. وسىنداي انالارىمىزدىڭ بۇگىندە، ياعني ءححى عاسىردا ارامىزدا سيرەپ بارا جاتقانى ءومىر زاڭى.

قازاق قىزدارىنا وسيەت ايتا بىلگەن اقىن ءومىر گۇلىن سىندىرعاندارعا: «قارعىس ايتام جىگىتكە ار تاپتاعان، قىزعا دا ايىپ اياۋلى جار تاپپاعان. و، كوكتەمگى ماڭگىلىك قىزعالداقتار، قايعىلارىڭ سەندەردىڭ ورتاق ماعان»، – دەپ لاعنەت ايتادى.

اقىننىڭ سوڭعى جىلدارى جازىلعان پوەزياسىنان تۋعان جەر تۋرالى ولەڭدەردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. «جايىق – انام، جايىق – ەلىم، وتانىم، قۇشاقتاعىم، ايمالاعىم كەلەدى» دەيتىن جايىقتىڭ اق شاعالاسىنا اينالعان اقىننىڭ تۋعان جەر تۋرالى «اق جايىق، سەنسىڭ ءار كەز سىيىنارىم»، «اق جايىق، تاسى، توگىل»، «اق جايىقتىڭ ايدىنى»، «اق جايىققا جىر ارناعىم كەلەدى»، «اقجايىق ارناعا ءتۇس ارىنداما»، «تۋعان جەر»، «تۋعان جەر دەپ ولەتىن الا قۇمدا» سىندى ولەڭدەرى ءبىرىنشى كوزگە تۇسەدى. «سەن جايلى اق بەسىكتە كۇي تىڭدادىم» دەيتىن اقىننىڭ تۋعان جەر تۋرالى ولەڭدەرى جەتەرلىك. «عاشىقپىن گۇل تەربەگەن الاڭعا اسەم، جۇرمەسەم عاشىق بولىپ جانا الماس ەم» دەپ، قورشاعان ورتاعا، تابيعاتقا، ادامدارعا بارىنە دە عاشىقتىق سەزىممەن قاراي بىلەدى. سوندىقتان دا ول ەلىن دە، جەرىن دە شىن عاشىقتارشا شىنايى سۇيەدى. اناسىنىڭ «قولىڭنان كەلسە، قۇلىنىم، مىنەزىن ۇيرەن دالاڭنىڭ»، اكەسىنىڭ «سۇيگەندەر، بالام، دالانى قورىقپاس بولار قاتەردەن» نەمەسە «ايرىلۋ تۋعان جەرىنەن قايعىسى بولعان بابامنىڭ» دەگەن وسيەتىمەن وسكەن جايىقتىڭ اق ەركە قىزى قايدا جۇرسە دە تۋعان جەرىن ساعىنۋمەن بولادى. ونىڭ سەبەبىن «گۇل ەكەش گۇل دە ۇزارتادى ەكەن عۇمىرىن تامىرى جاتسا تۋعان جەرىنەن ءنار الىپ» دەپ تۋعان جەردىڭ قۇدىرەتىمەن تانىتا ءبىلدى.

اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا سوعىستى كورمەگەنمەن سوعىس سالعان قاسىرەتتى كورىپ وسكەن اقىن. سوندىقتان دا ونىڭ پوەزياسىنان 40-جىلدارداعى اۋىر بەينەتتى ارقالاعان انالار مەن جاستايىنان جەسىر قالىپ جالعىزدىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتقان جەسىرلەر بەينەسى كوپ ورىن العان. باۋىرىنان كەلگەن قارا قاعازدى وقىماي وتقا جاعىپ جىبەرگەن اناسىنىڭ ءومىر بويى جولعا قاراپ وتكەنىن «قارايمىز جۇرت اياعى باسىلعانشا، ال تاڭدا ءبارى قايتا باستالادى» دەپ شىنايىلىقپەن نانىمدى بەينەلەيدى. سەبەبى، بۇل سول تۇستاعى ءبىردىڭ ەمەس ءجۇزدىڭ، مىڭنىڭ، ميلليونداردىڭ قاسىرەتى ەدى. اقىننىڭ «سوناۋ سوعىس جوعالتقان باۋىرلاردى ىزدەۋدەمىز جار سالىپ ءالى كۇنگى، جۇرەگىمىز جوقتاۋدان ءالى مۇڭدى» دەپ جىرلاۋى دا ءىز-تۇزسىز كەتكەن جانداردىڭ كوپتىگىن ەسكە سالادى. «توتىققان بىلەكتەرىڭ كۇنگە كۇيىپ ءشوپ شاۋىپ، وگىز ايداپ، ەگىن وردىڭ» دەپ، ءوز اناسى ارقىلى سول تۇستاعى قازاق ايەلدەرىنىڭ اۋىر بەينەتىنەن سىر شەرتتى. «جار مۇراسى» اتتى ولەڭىندە جەڭگەسىنىڭ عۇمىر بويى جارىنان كەلگەن ءۇشبۇرىش حاتتى ورامالعا وراپ، ساندىقتا ساقتاعانىن كورگەن ليريكالىق كەيىپكەر:

كونىمدى ەتكەن قايسار تاعدىر ىسىنە،

ەرگىزبەگەن سوزگە، 

                     وزگە كىسىگە.

ءتوزىم بەرگەن تال بويىنا تاۋسىلماس

قۋات بەرگەن وسى حاتتىڭ كۇشى مە؟!، - دەيدى.

ومىردەن العان وسىنداي شىنايى وقيعالاردىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى قىرقىنشى جىلعى كەلىنشەكتەردىڭ بەينەسىن تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەرى داۋسىز.  «اعالار» اتتى ولەڭى جاستىعىن مايدانعا بەرىپ، وتان قورعاعان اعالارعا ارنالاعان:

قارۋ الىپ قاس جاۋىڭمەن بەتتەسىپ،

ال وزدەرىڭ ون سەگىزدە وت كەشىپ،

ورالدىڭدار اعا بولىپ اۋىلعا

جاۋىرىندى، الاقاندى وق تەسىپ...

«شاڭىراق» اتتى جىرىندا جارى مايداندا، ودان قالعان جالعىز تۇياقتىڭ اياعى شىقپاي شەيىت بولۋ قاسىرەتى جاس ءومىرىن مەزگىلسىز قارتايتقان ناعاشى جەڭگەسىنىڭ ءوز شاڭىراعىن جاۋىپ، جالعىز قالعان كەمپىردىڭ قولىنا كىرۋى ارقىلى سوعىستىڭ سالدارىنان تالاي شاڭىراقتاردىڭ ەسىگى جابىلعانىن ەسكە سالسا، «ساعىنىشتان سارعىش تارتىپ ءجۇزى دە» ولەڭىندە  سوعىس سالعان جازىلماس دەرتتى بىلاي بەينەلەدى:

مولا قانشا جاپقان ماڭگى گۇل بەتىن،

ساقتاپ ءار ءۇي جاس سولداتتىڭ سۋرەتىن.

وتىز جىلدا اكەسىن ءبىر كورمەگەن

جەر بەتىندە ءالى قانشا ءجۇر جەتىم.

نە شارا بار جۇيرىك ۋاقىت تاپسا ەمىن،

جۇبانىشى بولسا ايەلدىڭ اق سەنىم.

ءار ءبىر ۇيدە وتىر بۇگىن اجە بوپ

جيىرماسىندا جەسىر قالعان جاس كەلىن.

«بار سىرىمدى ساعان اشىق ايتا الام، تەك سەندەگى مەيىرىمنەن جاي تابام» دەيتىن اقىن «كوز بوياۋ جالعان كوڭىلمەن كۇلىمدەۋ ساعان جات دەدىڭ. ءوزىڭنىڭ ماڭداي تەرىڭمەن وزىڭە باقىت تاپ دەدىڭ» دەگەن انا وسيەتىن ومىرىنە ازىق ەتە ءبىلدى. ادامگەرشىلىك مۇراتتارىن ارقاۋ ەتىپ، مورالدىق قۇندىلىقتاردى «جاقسىلىق – ارىڭنىڭ كىرشىكسىز اق گ ۇلى، جاقسىلىق – جانىڭنىڭ جايدارى پاكتىگى» دەپ، جىرعا قوستى. وسى تارماقتاعى ادەمى اۋەز بەن ۇيلەسىم، قايتالاۋلاردىڭ ءوزارا ۇندەستىگى اقىننىڭ كوركەمدىك شەبەرلىگىن تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. «ازامات» اتتى ولەڭىندە ازامات اتانۋدىڭ نە ەكەنىن «ازامات اتانۋ – ءبىر رەت سەرت بەرۋ، تىرلىكتە پاسىقتىق، كۇڭكىلدى جەك كورۋ» دەپ تۇسىندىرەدى.

 «ومىرگە كەلسەم قايتا مەن ماحاببات جايلى جازامىن!» دەيتىن اقىن ماحابباتتىڭ نازىك سىرىن شەرتۋدە سىرشىلدىعىن تانىتتى:

ارنا بولشى، تولقىندايىن، سوعايىن.

ميۋا بولشى، سايالايىن، قونايىن.

بۇلاق بولشى، مولدىرەگەن تۇپ-تۇنىق،

شولىركەسەم سۋسىندايىن، قانايىن.

جارتاس بولشى، سەكىرەيىن ەركەلەپ،

ماعان سەنىڭ جىلىلىعىڭ مول كەرەك.

سوعا كورمە داۋىل بولىپ قاپىدا،

سوعار بولساڭ ەسكەرتىپ قوي ەرتەرەك.

ماحابباتتىڭ تىلسىم كۇشىن عانا ەمەس، ونىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى تەڭ ەكەنىن «تاتتىلىگى سەزىمنىڭ قانشا بولسا، سونشا ونىڭ قايعىسى، ازابى دا» دەپ بەينەلەدى. «قۇدىرەت بار ما تەڭ كەلەر ايەلدىڭ ماحابباتىنا» دەيتىن اقىننىڭ ايەل ماحابباتىن جىرلاۋى ەرەكشە. انا مەن بالا اراسىنداعى ماحابباتتى «انا سىرى» اتتى ولەڭىنەن كورۋگە نەگىز بار: «انا ءۇنسىز. ناليدى ۇل، كۇيرەپ كەلىن. و ماحاببات، سەن دە ءبىر بەينەت پە ەدىڭ؟!».

«ينجەنەر بالا»، «نەمەرە»، «سولدات سىرى» باللادانىڭ جاقسى ۇلگىلەرى. اتالعان باللادالاردىڭ بارىنە سوعىستىڭ ءبىر وقيعاسىن ارقاۋ ەتكەن اقىن تاريحيلىققا ءمان بەردى. «ينجەنەر بالادا» اكەسىن سوعىسقا بەرىپ، انادان جاستاي قالعان بالانىڭ ينجەنەر بولىپ جەتىلگەن شاعىنا كەزىكسەك، «نەمەرەدە» سوعىستان امان كەلگەن سولداتتىڭ ەكى بالاسى مەن جارىنان ايرىلعان مۇشكىل حالىنە جولىعامىز. وت ىشىنەن الىپ شىققان جەتىمەكتى باۋىرىنا باسقان جاننىڭ سودان تۋعان نەمەرەنى الدانىش ەتىپ وتىرعانى دا ءومىر شىندىعى. وت ىشىندەگى سول وقيعانى اقىن: «جۇلدىز بىتكەن قارعاعانداي بۇل ءتۇندى اي دا كوكتەن بەزىنگەندەي ءبىر ءتۇرلى. شىرىلداعان داۋسىن ەستىپ ءسابيدىڭ جانىپ جاتقان ۇيگە قاراي ۇمتىلدى» دەپ جىرلايدى. اكەنى بالادان، بالانى اكەدەن ايىرعان سۇم سوعىسقا تابيعات انانىڭ ءوزى لاعنەت ايتىپ وتىرعانىن اقىن وسىلاي شىنايىلىقپەن جەتكىزە جىرلادى. «سولدات سىرىندا» جارادار سولداتتى اجال اۋزىنان اراشالاپ قالعان قىزدىڭ وجەت ەرلىگى مەن ەل مەن جەردى جاۋدان قورعاۋدا جانىن وققا تىككەن جاۋىنگەرلەردىڭ وتانشىلدىق رۋحىنا ءتانتى بولامىز. «قارلىعاش» اتتى جىرىندا مىسىقتىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن قارلىعاش تۋرالى ايتا وتىرىپ، ۋاقىتتىڭ ەمشى ەكەنىنەن حابار بەرەدى. «قاسقىردا» كەڭ ساحارانىڭ تىنىشتىعىن بۇزعاندارعا قاسقىردىڭ ءىسى ارقىلى «قورىعان شىعار، مۇمكىن، بولتىرىگىن جوق الدە كەڭ دالاسىن قىزعاندى ما؟...» دەگەن وي سالادى.

قازاق پوەزياسىنداعى ارناۋدىڭ قاتارىن اقىننىڭ «اقىن سارا اۋىلىندا»، «بيلەر ءجۇر جيەنقۇلعا سەرتتى بايلاپ»، «سول زامان قىزدار ءۇشىن قاتال زامان»، «ماحامبەتكە»، «باتىر» (ءاليا مولداعۇلوۆا)، «كوش باسى» (ماريام حاكىمجانوۆاعا)، «جەڭەشە» (ماريامعا)، «ارناۋ» (ءابىش كەكىلبايەۆقا)، «ەرلىكتى كوزبەن كورگەن كۇن» سىندى جۇبان مولداعالييەۆ پەن «بابانىڭ سازى» اتتى مۇحيت مەرالىۇلىنا ارناعان توپتامالارى تولىقتىرىپ تۇر. اقىن سارانىڭ جيەنقۇلعا قور بولعانىن سول تۇستاعى زامان قاسىرەتى رەتىندە سۋرەتتەيدى: «قىز سورلى مال بەرگەننىڭ ولجاسى بوپ كۇڭدىككە كەتە بەرگەن كۇڭىرەنىپ... سولاردىڭ كوز جاسىنان جۇرەكسىزدەر كيىپتى تۇلكى تىماق، يىق ىشىك». قازاق پوەزياسىنا ءبىر توپ سىڭلىلەرىن ەرتە كەلگەن ماريام حاكىمجانوۆانىڭ اقىندىعىن «زەرگەرسىڭ سوزدەن سوققان اسقان ونەك، شەبەرسىڭ ولەڭ قۇيعان داستان وڭدەپ. جىر كوشىن ءوزىڭ باتىل باستاماساڭ، مۇمكىن ءبىز بۇل ونەردەن جاسقانار ەك» دەپ جىرلاۋمەن ارناۋدىڭ جاقسى ۇلگىلەرىن جاسادى.

ەرتەگى ىزىمەن جازىلعان «بۇركىت پەن قارعانىڭ» تاربيەلىك ءمانى زور. بۇركىتتىڭ: «ولەكسە جەگەن ءۇش جۇزدەن وتىزىم ارتىق تۇلكى العان»، – دەگەن شەشىمى تالايلارعا وي سالارى انىق. اقىن ەرتەگىنى ءتىرىلتۋ ارقىلى بۇركىت پەن قارعا ومىرىنەن مىسال كەلتىرگەن.

«دومبىرا»، «كيىز ءۇي»، «جۇيرىك»، «اساۋ قۇلىن»،  سىندى جىرلارىن ەتنوگرافيالىق ولەڭدەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ءححى عاسىرداعى اقىن ليريكاسى عيبرات ولەڭدەرمەن تولىعۋدا:

قىرانعا قۇزدان كەلگەن،

ساي وعاش سەزىلەدى.

ۇياسىن بۇزعان جەردەن

قارلىعاش بەزىنەدى...

جامانمەن وتكەن عاسىردان،

جاقسىمەن وتكەن كۇن ارتىق.

سۇيمەستىڭ بەرگەن اسىنان،

سۇيىكتىڭ بەرگەن ۋ ارتىق...

ەرتە وسكەن گۇلدەن قورقامىن –

ايازعا ۇرىنادى-اۋ دەپ،

مەزگىلسىز جۇلىنادى-اۋ دەپ.

مەڭىرەۋ تۇننەن قورقامىن –

جانارلار جۇمىلادى-اۋ دەپ،

اڭقاۋلار جىعىلادى-اۋ دەپ...

ءار اقىننىڭ ءوز ورتاسىن جىرعا قوساتىنىن ەسكەرسەك، اقۇشتاپتىڭ دا بۇگىنگى قوعامنىڭ قاسىرەتىن جاسىرا الماۋى زاڭدى. اقىن اناسىمەن سىرلاسا وتىرىپ «جۇرەكتى سەن سىيلاعان قانسىراتتى توناعان ادامدى ادام مىنا عاسىر»، «مەيىرىمنەن ايرىلعان ورتادا، اپا، كوز جاسقا دا كوپ ادام سەلت ەتپەيدى»، «بازاردا قايىرشى انا قول جايادى، بىلمەدىم ۇل-قىزىنىڭ قايدا ەكەنىن»، «ال بىزدە ايەلدەر ءجۇر اراق ساتىپ، بىلمەدىم ەرلەرىنىڭ قايدا ەكەنىن»، «تاستاندىلار ءۇيى بار ءسابي تولى بۇگىنگى ماحابباتتان جەركەنەمىن» دەپ، بۇگىنگى كۇننەن حابار بەرەدى. اسىرەسە، «ىشكىش ايەل» ولەڭىنە كەڭەستىك داۋىردە دە، تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن قوعام دەرتى نەگىز بولعان. «كوز اشقالى كورگەنى – تەسىك قالتا، ءومىر سۇرگەن مەكەنى – جاتاقحانا» دەگەن جولدار ۇمىتتەن دە، دوستان دا، تۋىستان دا كوڭىلى قالعان جاننىڭ ءومىردىڭ داۋىلدارىنا توتەپ بەرە الماي، بەلى بۇگىلگەنىن بايقاتادى. ءومىر بويى تىربانىپ تىرلىك ەتكەن جاننىڭ دۇرىس باسپاناسى بولماۋى، سونىڭ سالدارىنان ىشىمدىككە اۋەس بولىپ ءوز ءومىرىن تاركى ەتۋى جەكە ادامنىڭ ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ قاسىرەتى. بۇگىندە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانى بەلگىلى، الايدا ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەسكەرىپ جاتقان جان جوق. ەڭبەك اقىسى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن ارتىلمايتىن جانداردىڭ ۇلكەن قالالاردان پاتەر الا الماۋى، بار عۇمىرى جاتاقحانادا ءوتۋى ارينە وكىنىشتى. اقىن جانىن مازالاعان وسىنداي قاسىرەت ۇكىمەت باسىنداعى وتىرعان باسشىلاردىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. «نەكەسىز تۋعان ءسابي» – قازىرگى تاڭدا بالالار ءۇيى مەن تاستاندىلار قاتارى كوبەيىپ بارا جاتقانىنان حابار بەرەر ولەڭ. مىنە، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە بەي-جاي قاراي الماعان اقىن «جاقسىلىقتان ءۇمىتتى ەدىم» ولەڭىندە «جاقسىلىقتان ءۇمىتتى ەدىم، نە كورمەدىم اناجان» دەي كەلىپ، كەرى كەتكەن كەر زامانداعى اراق ءىشىپ جارىن ساباعان جىگىتكە، ابىرويسىز ارۋعا، بايلىققا باس ۇرعان جانعا، داڭقتى ساتىپ الاتىن قۋىس كەۋدە پاقىرعا، اقىرعان بيلىككە، وراشولاق ايەلگە، شالاساۋات اكىمگە، قىز ىزدەگەن شالعا، مىنبەدە بوس مىلجىڭداعان «شەشەندەرگە» لاعنەت ايتادى.

 اقىن پوەزياسىندا انا تۋرالى جىرلارمەن بىرگە انامەن سىرلاسۋ باسىم. ول بۇگىنگى ءومىر تۋرالى دا ءاردايىم اناسىمەن سىرلاسىپ «ەندى، اپا، كورمەگەنىڭ دۇرىس شىعار اۋىزدىق، جۇگەن كيگەن اساۋىڭدى» دەيدى. مۇنىڭ ءوزى اقىننىڭ زامان دەرتىن جاسىرا الماي، وعان قارسى كۇرەسۋگە دايار ەكەندىگىن بايقاتادى. «شارشايمىن وي ساندىعىن اقتارۋمەن»، «تەربەتىلىپ بۇيرا تولقىن جالىندا»، «سامال ءسۇيىپ، تولقىن تەربەپ جاتىرمىن»، «پارلاتىپ كوزدىڭ جاسىن جايىققا ۇشقان مەن، اپا، سەكىلدىمىن اق شاعالا»، «اق سازان ۇركىپ كەتكەن جايىقتايمىن» دەپ ءوزى ايتقانداي، بۇگىندە اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا اق جايىقتىڭ عانا ەمەس، قازاق پوەزياسىنىڭ اق شاعالاسىنا اينالدى.  ول – قازاقتىڭ فاريزاسى اتانعان اقىن اپاسىنىڭ ارتىنان ەرگەن ەركە قىزداردىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى. اقجايىقتا دۇنيەگە كەلگەن اقىن اپالارىنا بارشا قالامگەر سىڭلىلەرى ۇلتتىق پوەزيانىڭ كوكجيەگىندە قارىشتاپ سامعار قاناتىڭىز تالماسىن دەگەن تىلەك بىلدىرەدى.

گۇلجاھان وردا، م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى

ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ

باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلول.ع.د.