قازىرگى تاڭدا قوعامىمىزدا زايىرلى مەملەكەتتىڭ دىنمەن اراقاتىناسىن ايقىنداۋ، «زايىرلىلىق» تۋرالى دۇرىس تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. سەبەبى قوعامدىق سانادا مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن نىعايتۋ قازاقستان ءۇشىن ناعىز ازاماتتىق قوعام قۇرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى بولىپ تابىلادى. وسىعان قاتىستى ەلباسىمىز ن.نازاربايەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە: «زايىرلى مەملەكەت پەن قوعام بۇل – ءبىزدىڭ تاريحي تاڭداۋىمىز. زايىرلى اتەيستىك دەگەندى بىلدىرمەيدى. زايىرلى دەگەنىمىز بۇل – وزىق، تولەرانتتى، اشىق قوعام. ءبىز ءداستۇرلى دىندەرگە قولداۋ كورسەتىپ، كەز كەلگەن ەكسترەميزم ءتۇرىن ۇزىلدى-كەسىلدى مويىندامايمىز. جاستاردى راديكالدى ءدىني اعىمداردان قورعاۋىمىز قاجەتتىگىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ ءدىني قايراتكەرلەرى بۇل جولدا جۇمىس اتقارادى دەپ ويلايمىن» دەگەن بولاتىن.
ەڭ الدىمەن «زايىرلىلىق» ۇعىمىن الاتىن بولساق، ول اتەيزمدى نەمەسە ءدىندى وقشاۋلاۋ، ايتپەسە ءدىندى تەرىسكە شىعارۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. قايتا ول ءدىني تانىم مەن قۇندىلىقتاردى مويىنداي وتىرىپ، ولاردىڭ قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندەگى ءرولى مەن ماڭىزىن ەسكەرەدى، ءارى جەكە ادامنىڭ دۇنيەتانىمدىق ەركىندىگى مەن قوعامداعى وي-سانا كوپتۇرلىلىگىن قۇپتايدى. زايىرلى مەملەكەت وسى ورايدا كونستيتۋسيالىق زاڭداردىڭ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق جانە ءدىنارالىق قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قامتاماسىز ەتەدى.
اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى نورمادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن زايىرلى، قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىراتىنى كورسەتىلگەن. ەلىمىزدىڭ زايىرلىلىق سيپاتى ەڭ الدىمەن بارلىق ادامنىڭ ار-وجدان جانە ءدىني سەنىم بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ، زاڭ اياسىندا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن قالاۋلارىن ەركىن جۇزەگە اسىرۋعا جول اشۋ سەكىلدى گۋمانيستىك قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن.
قازاقستاننىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارى قوعامدا ءدىنارالىق مامىلەگەرلىك پەن ءدىني توزىمدىلىكتىڭ ساقتالۋىنا، سونداي-اق قوعامدا رۋحاني-ونەگەلىك احۋالدى قالىپتاستىرۋعا سەرپىن بەرۋدە. مەملەكەت پەن ءدىن اراقاتىناسىنىڭ بەرىكتىگى، ۇلتتىق جانە ءدىني-رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ساباقتاسۋى، مەملەكەتتىك جانە ءدىني مۇددەلەردىڭ ۇشتاسۋى قازاق حالىقىنىڭ باياندى بولاشاعىن قۇرۋعا نەگىز بولادى.
تاۋەلسىزدىكتى تۋ ەتكەن كەزدەن بەرى ەلىمىزدە ۇلتتىق، رۋحاني-مادەني مۇرالاردىڭ جاندانۋىنا، ءتول تاريحىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىمىزعا قاتىستى ءار ءتۇرلى يگى وزگەرىستەر ورىن الدى. بۇل وزگەرىستەر اياسىندا ادامداردىڭ ار-وجدان جانە ءدىني سەنىم بوستاندىقتارى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلىپ، قوعام ومىرىندەگى ءدىننىڭ ماڭىزى ارتتى. ءداستۇرلى دىندەردىڭ بەلدى وكىلدەرى اعارتۋشىلىق جانە تانىمدىق ناسيحات جۇمىستارىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇرگىزۋگە قول جەتكىزدى. حالىق ۇلكەن جانە كىشى قاجىلىق ساپارلارىن ەمىن-ەركىن ورىندايتىن بولدى. ءدىني احۋالدىڭ تۇراقتى دامۋىمەن ەلدەگى مەشىت-مەدرەسەلەردىڭ سانى كوبەيدى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ءقازىر 2600-دان اسا مەشىت ەل اۋماعىندا رەسمي قىزمەت ەتۋدە.
سونىمەن قاتار وسى كۇنگە دەيىن قازاقستان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن جان-جاقتى سەنىمدى حالىقارالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىز دىندەر مەن وركەنيەتتەر ءۇنقاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىرقاتار ماڭىزدى حالىقارالىق الاڭداردىڭ مودەراتورى بولىپ تابىلادى. حالىقتىڭ اراسىندا دىنگە وركەنيەتتى كوزقاراس قالىپتاسىپ، ءدىن دەموكراتيالىق قاعيداتتاردى ۇستاناتىن ازاماتتىق قوعامنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جاھاندىق ءۇنقاتىسۋعا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە، قازاقستان يسلام، حريستياندىق، يۋدايزم، بۋدديزم جانە باسقا دا ءدىني ىلىمدەر وكىلدەرىنىڭ اراسىندا سەنىمدى بايلانىستار مەن سىندارلى قارىم-قاتىناستاردى ورنىقتىراتىن وركەنيەتارالىق كونسترۋكتيۆتى ءۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. وعان ەڭ الدىمەن قازاقستان تورىندە 2003 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنىڭ جۇمىسى ايعاق بولماق. سەزد – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۋاتتى ءدىنارالىق ينستيتۋت رەتىندە ءدىني قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىقتىڭ ورناۋىنا جول اشتى. ەلباسى باستاعان اسا وزەكتى دە، اۋقىمدى بۇل قادامعا بۇۇ، يۋنەسكو، يسەسكو، ەقىۇ، يىۇ سەكىلدى باسقا دا ءبىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى، تانىمال ساياسي جانە الەۋمەتتىك قايراتكەرلەر، بەلگىلى ساراپشىلار بۇگىندە ەرەكشە ماڭىزدىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا جاھاندىق ۇدەرىسكە اينالعان كوكەيكەستى ءارى كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرلەسىپ تالقىلاۋ جانە ولاردىڭ شەشىمىن تابۋ ماقساتىندا وتكىزىلىپ كەلەدى. مۇنداعى، ءوز زامانىندا ۋشىققان جاعدايلار مەن وقيعالارعا سايكەس ءار سەزدىڭ وزىندىك باسىمدىلىقتارى، ساياسي مىندەتتەرى جانە كوزدەلگەن ماقساتتارى ايقىندالادى. سەزدەر بارىسىندا ءوزارا توزىمدىلىك پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن مادەنيەتارالىق، ءدىنارالىق جانە مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردى قۇرۋعا، سونداي-اق جالپىالەمدىك قاۋىپ-قاتەرلەردى الدىن الۋعا قاجەتتى ۇسىنىمدار جاسالىپ، بەكىتىلگەن ماقساتتى قادامداردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلادى.
قازاقستان كوپكونفەسسيالى قوعامدا ۇلتارالىق جانە ءدىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدى ءارى وسى كەلىسىمنىڭ ىقپالدىلىعى مەن الەۋەتىن نىعايتۋدى دىندەردىڭ ءۇنقاتىسۋىنا سەرپىن بەرۋ جانە قوعامداعى ءوزارا ءدىني تاعاتتىلىقتى دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل – قازاقستاننىڭ ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالعان سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتتارىن قۇراپ وتىر. بۇگىندە بەرىلگەن ماقساتتاردىڭ ساپالى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋى ءساتتى ورىندالىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەلىمىزدىڭ وسى جولدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ: «ءبىز ەتنوسارالىق جانە ءدىنارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزىندىك جەكە مودەلىن قۇردىق. ءبىزدىڭ ەتنوسارالىق جانە ءدىنارالىق كەلىسىمنىڭ مودەلى – ول ءار ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنىڭ بۇكىل الەمدىك ۇدەرىسىنە قازاقستاننىڭ قوسقان شىنايى ۇلەسى» دەگەن تولىققاندى سيپاتتاۋلارىنان ايقىن كورۋگە بولادى.
زايىرلىلىق قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتى ەلباسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەرى انىق. وسىعان وراي، ەڭ الدىمەن قوعامدا زايىرلىلىق قاعيداتتارىن نىعايتۋ ارقىلى عانا ءبىز مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق جانە ءدىنارالىق قاتىناستاردى تۇراقتى دامىتىپ، جەكە ادامنىڭ دا، تۇتاس ءبىر قوعامنىڭ دا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىمىزدى مويىنداۋىمىز قاجەت.
مۋسليموۆ م.ج، ق ر مسم دىك «ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى» رمم ءدىني بىرلەستىكتەردى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى
