– كەشەگى «قازاقستان» ارناسىندا جۇرگەن جۋرناليست سانجار كەرىمباي مەن بۇگىنگى سانجار كەرىمبايدىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق بار؟

– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ قيىنداۋ. تەلەارنادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە، ول مەنىڭ جۇرەك قالاۋىم ەمەس-تۇعىن. ول كەزدە «قازاق راديوسىنىڭ» ابدەن قۇلدىراپ، جۋرناليستەر ايلىق الا الماي جۇرگەن ۋاقىت ەدى. «قازاق راديوسىنىڭ» ابدەن قۇلدىراعانى سونشالىق، سول ۋاقىتتا راديودا بەس ۋاقىت ازان شاقىرىلعان دەپ ايتادى. ءبىراق ءوزىم ونى ەستىگەن جوقپىن. ونى ماعان سول كەزدەگى راديونىڭ باس رەداكتورى جۇماباي شاشتاي ۇلى: «مىناۋ نە سۇمدىق؟! بەس ۋاقىت ازان شاقىرىلاتىنداي يسلام رەسپۋبليكاسى ما بۇل؟» دەيتىن. سول كەزدە تەلەارنا اياققا تۇرىپ العانشا، از عانا 14-15 مىڭ تەڭگەگە جۇمىس ىستەيسىڭدەر دەپ اشىق ايتتى. ەل ءۇشىن جۇمىس ىستەي بەرەم دەگەن پاتريوتتاردىڭ جينالعان جەرى عوي ول. سول ۋاقىتتا «حابار»، كتك-دا جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەر مىڭ دوللارعا جۋىق ايلىق الاتىن. بىزدەن ون ەسە ارتىق ايلىق الدى دەسەك بولادى.  

شاكارىمنىڭ، ءياساۋيدىڭ فيلوسوفياسىنا تەرەڭىرەك بويلاپ، جالپى سونى تاجىريبەدە سىناپ كورۋ ارمانىم بولدى.

– ۇلتتىق ارنادا «التىن ساقا» باعدارلاماسىن جۇرگىزگەنىڭىز ەسىمىزدە قالىپتى.

– ول كەزدە «التىن ساقاعا» ءوزىم ءسۇيىپ بارعان جوقپىن. ولار كاستينگ جاريالادى. 3-4 ادام قاتىستى. سوندا ولار مەنى تاڭدادى. «سىزدە ەكسپرەسسيا بار، سويلەپ وتىرعاندا توقتاماي، كۇبىرلەمەي سويلەي بەرەسىز، سوندىقتان وسى باعدارلاماعا ءسىزدى بەكىتەمىز»، – دەدى. ماعان ول كەزدە ەفيرگە شىعۋ ۇنامايتىن، ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. وعان دەيىن سوپىلىقپەن اۋىرىپ، مەنىڭ زىكىرشى دەگەن اتىم سول كەزدە دە بار-تۇعىن. ماعان سول كوبىرەك ۇنايتىن، مىناۋ حيكمەت ءىلىمى دەيدى عوي، ءتۇرلى سوپىلاردىڭ افوريزمدەرىن جاتتاپ ۇيرەنۋ، ونى ءوزىڭنىڭ دەنەڭنەن ىزدەپ تابۋعا تىرىسۋ.

تەلەارنا دەگەن — اينالىپ جاتقان كونۆەيەر، تاڭنان كەشكە دەيىن ءتۇستىڭ بە ماشيناعا، ودان قايتىپ شىعا المايسىڭ. ءبىر ەفيردى ءتۇسىرىپ بىتسەڭ، كەلەسى اپتاعا نە تۇسىرەسىڭ دەگەن وي ميىڭدى شاعىپ تۇرادى. ءبىر جاعىنان جاقسى، ەلدىڭ كوزى اشىلىپ جاتقانىن كورىپ، ءبىلىپ تۇراسىڭ، ءبىراق ءوزىڭنىڭ كوڭىلىڭ قالاعان، جۇرەگىڭ سۇيگەن نارسەنى ۇيرەنۋگە ۋاقىتىڭ جەتپەيدى، ءومىرىڭدى جەپ جاتقانىن دا سەزىپ تۇراسىڭ. 2006 جىلى مينيستر مەن ءبىزدىڭ ءتوراعانىڭ اراسىندا ەرەگىس باستالدى. "عالىم دوسكەن كەتسە، ءبىز دە كەتەمىز"، – دەدىك. سول كەزدە مەن دە قۋانا-قۋانا ارىز جازىپ، جۇمىستان كەتىپ قالدىم. بۇل ءوزىمنىڭ سۇيگەن ىسىممەن اينالىسۋ ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك بولدى. شاكارىمنىڭ، ءياساۋيدىڭ فيلوسوفياسىنا تەرەڭىرەك بويلاپ، جالپى سونى تاجىريبەدە سىناپ كورۋ ارمانىم بولدى.

– سوپىلىق ىلىمگە قول جەتكىزە الدىڭىز با ەندى؟

– ءويتىپ ايتا المايسىز، ورتا عاسىرداعى كلاسسيكالىق سۋفيزم دەگەن بولەك اڭگىمە. كادىمگىدەي ءسىز ءپىردىڭ الدىنا بارىپ جۇرەسىز. ال بىزدىكى مودەرن. بىلايشا ايتقاندا، كوڭىلىڭ قالاعان ۋاقىتتا بارىپ، سۇحباتىنا وتىرىپ، ۋاقىتىڭ بولعاندا زىكىرگە باراسىڭ دا، ۋاقىتىڭ بولماسا، جۇرە بەرەسىڭ. "سانجار كلاسسيكالىق سۋفيزممەن اينالىسىپ، سوسىن سوپى بولىپ كەتىپتى" دەگەن اڭگىمە كۇلكىلى ەستىلەدى. جۇرت سەنى سىرتىڭنان قاراپ سوپى دەپ ايتسا، اقتالىپ وتىرمايسىڭ عوي، بوپتى دەيسىڭ دە، كەتە بەرەسىڭ.

– «يارلىكقا» كوندىم دەيسىز عوي...

– ءيا، ءيا، سولاي دەپ ايتسا دا بولادى، ايتپەسە مەن تولىق سۆەتسكيي اداممىن. كوبىنە اقشانى بالالارعا شەت ءتىلىن ۇيرەتىپ تاباتىنمىن. ال مەنىڭ ايەلىم قازۇۋ-دە جاپون تىلىنەن ساباق بەرەتىن. مەن كەلىنشەگىمە ءويتىپ كيىن، ءبۇيتىپ كيىن دەمەدىم. سوپىلىق تالاپ بويىنشا مىنانداي كيىم كيىپ ءجۇرۋ كەرەكسىڭ دەگەن ەمەسپىن. سول كەزدەردە ايەلىم جاپونيانىڭ استاناسى توكيو قالاسىنا بارىپ، ءۇش جىل وقىپ كەلدى. مەنىڭ وتباسىما شاريعاتتىڭ زاڭدارى اسەر ەتتى دەپ ويلامايمىن. ءبىز زايىرلى قوعامنىڭ تالاپتارىنا ساي ءومىر سۇرە بەردىك. بارلىق گاپ ىشتە بولعاننان كەيىن:

انىق بايلىق – دەنەگە بىتكەن ونەر،
ءبىلىمدىنىڭ ءبارى دە سوعان تونەر.
ارام جيىپ ماقتانعان داۋلەت ەمەس،
الدىمىزدا ءبىر كۇن بار ەسەپ بەرەر، – دەگەندەي (شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «باي مەن كەدەي» ولەڭى)، انىق بايلىق جۇرەككە بىتكەن بولسا، نەعۇرلىم جۇرەككە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ، نەعۇرلىم ءسىڭىرىپ وتىرۋ كەرەك دەگەن بار. بىزگە ۇستازىمىز: "حيكمەتتى جاتتاپ، كوكىرەگىڭە ءتۇيىپ الساڭ عانا – سەنىكى" دەپ ۇيرەتتى. "جاتتاپ الماي، جاي قىزىعىپ تىڭدايتىن بولساڭ، ول جاي كىتاپتىكى بولىپ قالا بەرەدى. سەن قارتايعاندا كوكىرەگىڭ ءبارىبىر قاڭىراپ بوس قالادى"، – دەيدى. سوندىقتان جاتتاۋعا كوڭىل بولىڭدەر دەيتىن. وسىلايشا ۋاقىتىمىزدىڭ ءبارى ەستىگەن ءاربىر ءسوزدى، ءاربىر حيكمەتتى، شاكارىمنىڭ ءاربىر ولەڭىن جاتتاپ الۋعا كەتتى دەۋگە بولادى.

 مەنى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءتورت ادام

– بۇگىنگى سۆەتسكيي سانجاردىڭ قالىپتاسۋىنا نە اسەر ەتتى؟ ءقازىر  قوعامدا كەز كەلگەن ادامنىڭ راديكالدى اعىم جەتەگىندە كەتىپ قالۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى عوي...

– تاعى مىنا لوگوتەراپيادان شىعاتىن بولساق، ۆيكتور فرانكل ايتادى: «مەن ادامدا ار-ۇيات، رۋح جوق دەپ ايتاتىن قارسىلاستارىممەن ۇستاسقاندا ۇنەمى ايتامىن، ادامنىڭ رۋحاني بولمىس ەكەنىن وسىدان-اق بىلە بەرسەڭدەرشى. حايۋان قۇمارلىققا نەگىزدەلگەندىكتەن، ولاردىڭ اراسىندا رۋحاني لينزا دەگەن تۇسىنىك جوق. ولاردا كوسەمى ءبىر جىرتقىش كوكجال شىعادى، باسقالارى سونىڭ ارتىنان ەرىپ كەتە بەرەدى. ال ادامداردا ولاي ەمەس، قايسىسى رۋحاني جاعىنان كۇشەيەدى، قايسىسى ءوزىن رۋحاني جەتىلدىرەدى، سول جاققا قاراي ادامدار تارتىلادى. سودان-اق بىلۋگە بولادى. كۇشپەن بيلەي المايسىڭ»، – دەيدى. مىسالى، ءالسىز، سۇمىرەيگەن ءبىر ادام ۋاقىت وتە كەلە ءوزىن رۋحاني كۇشەيتىپ، ءوزىنىڭ رۋحاني وزەگىن مان-ماعىنامەن تولتىرىپ جىبەرەتىن بولسا، ادامدار، توبىر سولارعا قاراي ەرىپ كەتەدى دەيدى. وسى تاراپتان العاندا مەنى رۋحاني تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءتورت ادام دەپ ايتۋعا بولادى.  ەڭ الدىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە عالىم بوقاشپەن بىرگە وقىعانمىن. ول مەنەن ەكى جاس كىشى بولسا دا، مەنەن 60 جاس ۇلكەن ادام سياقتى بولاتىن. ءبىز ودان ءدىني فاناتيزمنەن ساقتانۋ، ناردان قۇلاپ كەتۋ، تۇككە تۇرمايتىن ىشىمدىككە ءۇيىر بولۋ سياقتى زياندى ادەتتەردىڭ بارىنەن اۋلاق ءجۇرۋدى ۇيرەندىك. مەنى كوپ جەتەكتەپ، مىناۋىڭ قاتە، بۇلاي ىستەمەيدى، بۇلاي سويلەمەيدى دەپ تۇزەيتىن. وبالى نە كەرەك، عالىم بوقاش مەنى عانا ەمەس، پالەنباي ادامدى سۇيرەگەن. ىلەسكەن ادام ىلەسەدى، قىزىققان ادام قىزىعادى. ونىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ-تىڭداپ، ول وزىنشە ءبىر تۇلعا، مەن وزىمشە ءبىر تۇلعامىن دەپ، اتىنىڭ باسىن كەرى بۇرىپ، ءوز جولىنا ءتۇسىپ كەتكەن ادامدار دا بار. جاسى كىشى بولسا دا، اقىلى مول بولعاندىقتان، ونى كوپ تىڭداپ، عالىم بوقاشتىڭ ايتقانىمەن كوپ جۇرگەن اداممىن.  ەكىنشى، مەنى تۇبەگەيلى وسىنداي رۋحاني ىلىمگە قىزىقتىرىپ، ونى ءىس جۇزىندە دالەلدەپ، كوزىمدى جەتكىزىپ، اسىرەسە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىنە قۇمار قىلعان — يسماتۋللا قاري. ول كىسىنى ءبىر كورە سالىپ، بىردەن اسەر الدىم دەپ ايتا المايمىن. ول كىسىمەن العاش تانىسقاندا مەن 24 جاستاعى جىگىتپىن. سول كەزدە ول كىسى ماعان: «سەندەردىڭ مىنا بوس ءسوز، بوس كۇلكىدەن جۇرەكتەرىڭدى توت باسىپ، قارايىپ كەتكەن، الىسقا شاپپاسسىڭدار. جۇرەگىڭە شيپا تاپقىڭ كەلسە، كەل، مەن ساعان بوس سوزدەن، بوس اڭگىمەدەن قۇتىلۋدىڭ، جۇرەگىڭدى توت باسقان قارا داقتان تازارىپ شىعۋدىڭ جولىن كورسەتەيىن»، — دەدى. ءسويتىپ، سول كىسىنىڭ تاربيەسىن كوپ كورىپ، اقىلىن، اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىم. جالپى، ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىمەن تانىسۋ، ءدىني تاجىريبەسىمەن تانىسۋ، سوپىلىق ادەبيەتتىڭ مازمۇندارىمەن تانىسۋ، اسىرەسە اباي مەن شاكارىمدى ەكزيستەنسيالىق باعىتتا تالقىلاۋ، ياعني ونىڭ ىشكى ماندىك تۇرعىدان تالقىلاۋ، انتولوگيالىق تۇرعىدان تالقىلاۋ دەگەنگە سول كىسى ارقىلى كەلگەنمىن. ءومىرىمدى 180 گرادۋسقا وزگەرتىپ جىبەرگەن كىسىلەردىڭ بىرەۋى سول. ول ورتا عاسىرلىق دۇنيە عوي. ونى جوندەپ، قوعاممەن ۇشتاستىرىپ، سۆەتسكيي فورماتقا لايىقتاپ وتىرماساڭ، ول دا ادامدى ورتا عاسىرعا ۇقساتىپ الىپ كەتەدى. بەلگىلى ءبىر شەڭبەردە تۇرىپ قالاسىڭ. ول جاعىنان العاندا، مەن كەيىننەن سايات ىبىرايەۆپەن تانىستىم. ول كىسى ماسكەۋدە وقىعان، گەرمانيادا جۇمىس ىستەگەن. ونىڭ تەلەگەي تەڭىز ءبىلىمى مەنى جاڭا بەلەسكە كوتەردى. سول كىسىگە كوپ ەلىكتەپ، قاسىندا ءجۇرىپ، اڭگىمەسىن تىڭداپ كوپ اسەر الدىم، ول دا مەنى كوپ وزگەرتىپ جىبەردى. ودان بولەك، وسى مادەني مايداندا قالاي سوعىسۋ كەرەك، مادەني مايداندى قالاي جۇرگىزۋ كەرەك، ونى قوعامعا قالاي ساۋاتتى فورماتتا ناسيحاتتاۋ كەرەك دەگەندى تەلەارنادا جۇرگەندە وسى عالىم دوسكەننەن ۇيرەنگەنمىن. مەن ۇنەمى ءبىر نارسەنىڭ شەشىمىن ىزدەگەندە وسى ءتورت كىسىنىڭ ىستەگەن ىستەرى، سوزدەرى كوز الدىمدا تۇرادى. ماعان ولاردان باسقا اسەر ەتكەن تۇلعا بار دەپ ايتا المايمىن.

 Kەشەگى ىستەگەن ءىسىن بۇگىن جاسىرىپ وتىرعاندار — فاريسەيلەر

 — سانجار كەرىمباي بۇگىن كۇنى كەشە كىممەن ارالاسقانىن، كىمدى ۇلگى تۇتقانىن جاسىرماي ايتىپ وتىر، قىزىق، ارينە. سانجار كەرىمبايدىڭ كەشەگى جاساعان ءىسىن بۇگىن جاسىرماي ايتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

— مەن ۇلگى تۇتقان ءتورت ادام ءالى كۇنگە دەيىن قوعامدا ابىرويلى. سايات ىبىراي، عالىم بوقاش، عالىم دوسكەن، يسماتۋللا قاري.  سايات ىبىراي مەن يسماتۋللا قاري سوتتالىپ كەتكەن جوق پا دەگەنگە كەلسەك، جالپى قازاقستاندا نەگىزى ابىرويلى ادامدار سوتتالادى. سوندىقتان ول ماسەلە ەمەس. مەن سوپى، زىكىرشى بولىپ جۇرگەن كەزىمدە ناقتى ءبىر قياناتقا ۇرىنىپ، قىلمىستى بولعان جەرىم جوق. ياعني  وتتى بولعان جوقپىن. سوتتى بولا قالعان كۇننىڭ وزىندە لوگوتەراپيانى قولدانىپ، ودان شىعىپ كەتە الام. مەنىڭ كىنالى بولۋعا دا، جازىقتى بولۋعا دا، جازا تارتۋعا دا قاقىم بار. ەگەر جاس كەزىمدە ءبىر قاتەلىكتەرگە ۇرىنعان بولسام، ومىردە ءتۇرلى وقيعالارمەن ونىڭ جازاسىن تارتىپ كەلە جاتىرمىن. ونى ەل بىلمەۋى مۇمكىن، ءبىراق مەن باسىمنان كەشىپ جاتامىن. زىكىرشىلىك، سوپىلىق تەك قانا مەنىڭ ىزدەنىسىمدى كۇشەيتتى. ءومىرى بىتپەيتىن ءبىر قىزىقتىڭ سوڭىنا سالىپ جىبەردى. سوندىقتان مەنى بىرەۋلەر زىكىرشى، سوپى دەپ اتاسا، مەن ءۇشىن زور ابىروي دەپ بىلەم. ال كەشەگى ىستەگەن ءىسىن بۇگىن جاسىرىپ وتىرعانداردى انتولوگيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرەتىن بولساق،  ونى «فاريسەيستۆو» دەپ اتاعان. فرانكلدىڭ ويىنشا،  بارلىق نارسە نيەتتەن باستالادى. بىرەۋ ەگەر ءومىردىڭ ءمانىن تاپسام، ءومىر سۇرسەم، ارتىمدا ءبىر عيبراتتى ءىز قالسا دەپ، ءبىر ىزگى مۇراتتىڭ ىزىنە تۇسسە، سونىڭ قىزىعىنا كىرىپ كەتسە،  ول دامي كەلە ونى سىرتىنان كورگەن ادام «مىنا ادام اۋليە بولىپ كەتتى» دەپ ايتادى دەيدى. ەندى ءبىر ادام جاس كەزىندە كور دە تۇرىڭدار مەن اۋليە بولام، مەن ار-ۇياتتىڭ ايناسى بولام، ەلگە ۇلگى بولام دەپ وزىنە  يميدج جاساسا، ول فاريسەي بولادى، ەكىجۇزدى مۇنافىق بولادى. ادامنىڭ ەشقاشان ار-ۇياتى 100 پايىز تازا بولىپ تۇرا المايدى دەيدى. ايتەۋىر ءبىر جەردەن قاتەلىك جىبەرىپ قوياسىڭ، سول ارسىز تۇستاردىڭ ءبارىن وقالى شاپانمەن جاۋىپ قويۋعا تۋرا كەلەدى. ول جاپقان سايىن مۇنافىق بولا بەرەدى دەيدى. ەگەر «اۋليە بولام دەپ ءوزىن تاربيەلەگەن ادامدار دا بار عوي» دەيتىن بولساق، ونداي ادام ماكسيمۋم پەرفەكسيونيست بولادى. ودان ارتىققا بارا المايدى. ياعني ۋادەلى جەرگە كەشىكپەي كەلىپ، ءمىنسىز ادام بولىپ تۇرادى، وعان ايىپ تاعا المايسىڭ، ءبىراق ول ادام ولگەننەن كەيىن قوعامعا نە بەردى دەيتىن بولساڭ، «ول كەشىكپەي كەلەتىن ەدى، ول ۋادەسىندە تۇراتىن ەدى، قوناققا شوكولاد الىپ كەلەدى، ەتيكانى قاتىراتىن ەدى» دەگەن سەكىلدى سوزدەردى عانا ايتادى دەيدى. ال ودان ءسىز ەشقانداي عيبراتتى ءىس الا المايسىز. ۇنەمى قوعامدى العا سۇيرەيتىن لوكوموتيۆتەردىڭ، ارتىندا ونەگەلى عيبرات تاستاپ كەتەتىندەردىڭ ءبارى ار-ۇياتتىڭ ايناسى بولام، ۇلگى بولام دەپ نيەت ەتپەيدى ەشقاشان. مەن ءماندى ماعىنالى ءومىر سۇرەم دەپ ايتادى دەيدى. سوندىقتان ءسىز ايتىپ وتىرعان وتكەنىن جاسىراتىنداردىڭ ءبارىنىڭ كوكىرەگىن اشىپ تەكسەرەتىن بولساڭ، ءبارىنىڭ تۇپكى نيەتىندە «فاريسەيستۆو» شىعادى. فاريسەيلەر دەگەن كىم دەگەنگە تاعى ءبىر انىقتاما بەرەتىن بولساق، بيلىك ورگاندارىمەن جاسىرىن اۋىز جالاسىپ، پاندەتەرمينيزم يدەياسىن ناسيحاتتاۋشىلار دەپ تە اتايدى. ياعني بيلىكتىڭ كەيبىر ادىلەتسىز قادامدارىن ءدىننىڭ اتىمەن اقتاپ الىپ وتىرادى. ۋاقىت وتە كەلە بىلىعى شىعىپ قالعاندا  حالىق «بۇرىن سولاي دەپ ايتىپ ەدىڭ عوي» دەگەندە، ءوي دەپ ايتپاڭدار، ءبۇي دەپ ايتپاڭدار دەپ شىعا كەلەدى. ءوزىن جاسىراتىن ءدىني كوشباسشىلاردىڭ ءبىر زاماندا ءماندى-ماعىنالى ومىرگە ۇمتىلعانىنا زور كۇمانمەن قارايمىن. ولاردىڭ تۇپكى ءموتيۆى بيلىك نەمەسە اقشا. ەگەر مەملەكەت شىن مانىندە فاريسەيستۆونى توقتاتىپ، ادامداردىڭ مانگە دەگەن ۇمتىلىسىن، ماعىنالى ءومىر سۇرۋگە قۇلشىنىسىن ارتتىرمايتىن بولسا، ۋاقىت وتە كەلە فاريسەيلەر كوبەيىپ كەتەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى اۆتوريتارلىق رەجيمدە فاريسەيلەر كوپ بولادى. بىلايشا ايتقاندا، بىرەۋدىڭ «شاتىرىنىڭ» استىندا وتىرعان ءتيىمدى. بۇعان بىرتەكتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ءقازىر مەملەكەت سالافيزمگە سوققى بەرىپ جاتىر. وسىنى پايدالانىپ، قازاق مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن ۇلتشىلداردىڭ جولى بولىپ تۇرعان سەكىلدى. ولار قانشالىقتى كۇش-قۋات كورسەتەدى، ونى قانشالىقتى قارجىلاندىرادى، ونى ءبىر قۇداي بىلەدى.

 فرانكل: «ەگەر ادامنىڭ كوكىرەگى قازىناعا تولى بولسا، وندا ول تراگەدياعا ۇشىرامايدى»

– بۇگىندەرى فرانكل جارشىسىسىز. قازاقستاندا فرانكلدى سىزدەن ارتىق ەشكىم ناسيحاتتاپ جۇرگەن جوق. ۆيكتور فرانكلمەن قاي ۋاقىتتا تانىستىڭىز؟ ونىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– مەنىڭ 32 جاسىمدا الماتىدا ءۇي-جايىم بار، ايەل، بالا-شاعام، كولىگىم بار، پاتەرىم، اتاعىم، بايلانىسىم بار، ءبارى بار ەدى. سول شاقتا ءدىني پراكتيكادا جۇرگەم. زىكىر دە سالاتىنمىن. ءبىراق تۇندە ۇيىقتاعاندا ءومىرىم بوسقا ءوتىپ بارا جاتقانداي، ايتەۋىر ءبىر نارسەنى تاپپاي تۇرعانداي الابۇرتقان سەزىم ۇنەمى مازالاي بەردى. قۇران بويىنشا قۇدايدى وتە كوپ زىكىر قىلساڭ، جۇرەگىڭ تىنىشتالادى دەيمىز عوي، جۇرەگىڭ تىنىشتىق تاپقانداي بولادى، ءبىراق جەكە قالعانىڭدا كوڭىلىڭ قۇلازيدى.  سونداي كۇندەردە كىتاپ دۇكەنىنەن كەزدەيسوق «دۋحوۆنىي مير چەلوۆەكا» دەگەن كىتاپ ساتىپ الىپ، سونىڭ ىشىندە «سترەملەنيە ك سمىسل» دەگەن ولەڭ تاۋىپ الدىم. سول كەزدە پسيحولوگيانىڭ ءۇشىنشى مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاعان، ونەگەلى ءومىر ءپرينسيپىن ۇسىنعان ۆيكتور فرانكلمەن تانىستىم دەۋگە بولادى. ونىڭ ءپرينسيپى – ادامدى تۋعاننان ولگەنگە دەيىن جەتەكتەپ وتىراتىن كۇش، ول ءماندى، ماعىنالى، ونەگەلى ءومىر سۇرسەم دەگەن موتيۆ. كەيىننەن ونىڭ «پسيحولوگ ۆ كونسلاگەرە» دەگەن كىتابىن تاۋىپ الدىم. سوندا تۇرمەگە تۇسكەننەن باستاپ، ءتىرى شىققانعا دەيىنگىسىن جازادى.  كوكىرەگى قۋىس بالالاردىڭ قالاي ءولىپ قالاتىنى، بۇلاردىڭ قالاي ءتىرى شىققانى، تۇرمەنىڭ وزىنەن قالاي شاتتىق تابۋعا بولاتىنى. «چەلوۆەك ۆ پويسكاح سمىسلا» دەگەن كىتابى عالىمدار ءۇيىنىڭ كىتاپحاناسىندا بار ەكەن، سول جەرگە بارىپ وقىدىم، ءبىراق تۇك تۇسىنگەن جوقپىن. سول كەزدەگى پسيحولوگيانىڭ، فيليسوفيانىڭ تەرميندەرىن وقىپ، شوشىپ كەتتىم. پاندەتەرمينيزم، دەتەرمينيزم، يندەتەرمينيزم، پليۋراليزم دەگەن وڭشەڭ «يزمدەرىن» كورگەندە شوشىپ كەتىپ، ءبىر كۇن تاڭنان كەشكە دەيىن وتىرىپ-وتىرىپ، تۇك تۇسىنبەي قايتقانمىن. باسقا جەڭىل افوريزمدەرىن، جەڭىل ماقالالارىن وقىپ ءجۇردىم. ادام نەگىزى كوكىرەگى بوستىقتان ولەدى دەگەندى جاتتاپ العانمىن. سوندىقتان ادام ۇنەمى كوكىرەگىنە ءماندى، ماعىنالى، ونەگەلى اڭگىمەلەردى ءتۇيىپ ءجۇرۋ كەرەك. سوندا عانا بۇل داميدى دەگەن. كەيىننەن وسى «وتباسى حرەستوماتياسىن» دەمەۋشىلىك جاساپ شىعارىپ وتىرعان ابزال قۇسپانعا بارىپ، فرانكلدىڭ يدەيالارى تۋرالى ايتقانىمدا ول لوگوتەراپياعا قاتتى قىزىقتى دا، سەن وسىنى اۋدار دەدى. مەنىڭ وعان كۇشىم جەتپەيدى، مەن ونىڭ فيلوسوفياسىنا تەرەڭدەي الماي جاتىرمىن دەدىم. سوسىن ول ماعان ۋاقىت بەردى. اقىرى تۇركيانىڭ كايسەري قالاسىندا وسى كىتاپتى اۋداردىق. مەن قاسىما ءدىن پسيحولوگياسىندا وقيتىن كاسىبي مامان مۇحيت تولەگەن دەگەن جىگىتتى كوماندانىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە الدىم. ولاردا فرانكلدى دە، ماسلوۆتى دا ماماندانعان تۇردە وقىتادى، تەرميندەردى دە ۇيرەتەدى. ەكىنشىسى انكارا قالاسىندا ءدىن فيلوسوفياسىندا ماگيستراتۋرادا وقيتىن ازامات دەگەن جىگىت بولدى. ەكەۋى دە تەرەڭ ءبىلىمدى جىگىتتەر. قاسىمدا تاعى ەكى جىگىت بار، بارلىعى بەسەۋمىز ءبىر كىتاپقا جابىلدىق. ءسويتىپ، بىرەۋدىڭ تۇسىنبەگەنىن ەكىنشى بىرەۋ ءتۇسىنۋى مۇمكىن، ايتەۋىر تەرميندەردىڭ ماعىناسى دا سول كەزدە بارىپ مەنىڭ ميىما كىرە باستادى. تەرميندەردىڭ ءمان-ماعىناسى ءبىر رەت اشىلسا، ونىڭ قازاقشاسى بار دەگەن ءسوز. سوسىن بارىپ ونى قازاقشالاي باستادىق. كوكىرەگى قۋىس ادامدى «ەكزيستەنسيالنىي ۆاكۋۋم» دەپ اتاسا، ءبىز ونى «قۋىس كەۋدە» دەپ اۋدارا سالدىق. ادامنىڭ كەۋدەسىندە ءمان-ماعىنا بولۋ كەرەك دەگەندى ءبىز ابايدان وپ-وڭاي تاۋىپ الا سالدىق.

 «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا،

حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى.

ىشتەگى كىردى قاشىرسا،

ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى»، – دەيدى اباي.

قازاقتا مەملەكەت بولعان، وركەنيەت بولعان. مەملەكەت بولدى دەگەن ءسوز، ونىڭ فيلوسوفياسى، مادەنيەتى بولدى دەگەن ءسوز. ونسىز مەملەكەت تۇرا المايدى عوي. حانعا باعىنۋ كەرەك، ءومىر ءسۇرۋ شارتتارى بولۋ كەرەك دەگەندەي، ونى اۋزى دۋالى ابىزدار بارىپ جەتكىزدى دەگەندەي. دەمەك، قازاقتا لوگوتەراپيانىڭ نەگىزدەرى بار، ءبىراق ول باسقاشا اتالعان.

– ۆيكتور فرانكلدىڭ ىزدەگەنى، نەگىزگى اڭسارى قازاقتىڭ مادەنيەتىندە، تانىمىندا، ماقال-ماتەلدەرىندە دە بار ەكەن. ونى وزدەرىڭىز جازعان «لوگوتەراپيا» كىتابىنان كوردىك. وزىمىزدە بار قۇندىلىقتى كورسەتۋگە ۆيكتور فرانكل كەرەك بولعانى ما؟

– «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى، ەگەر ريەۆوليۋسيا بولماعاندا، بولشيەۆيكتەر قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىن قىرىپ جىبەرمەگەندە، 30-40 جىلدارى لوگوتەراپيا ەلىمىزگە كەلىپ، دامىپ، قازاقستان لوگوتەراپيانى وقىتۋدا بەلدى، وتە قابىلەتتى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالار ەدى دەپ ويلايمىن. نەگە دەسەڭىز، شاكارىم مۇنىمەن اينالىسقان.

– شاكارىمدى قازاقتان شىققان تۇڭعىش پسيحولوگ نەمەسە پسيحوتەراپيەۆت دەپ ايتا الاسىز با؟

– شاكارىمدى اقىن، شايىر دەپ ايتىپ جاتادى عوي، مەن ونى بۇلاردىڭ ەشقايسىسىنا جاتقىزبايمىن. ونىڭ ويلارى ەكزيستەنسيالىق فيلوسوفياعا جاتادى. ونىڭ ىشىندە لوگوتەراپياعا جاتقىزاتىن سەبەبىم، ەكزيستەنسيالىق باعىتتىڭ ءبارى وپتيميستىك باعىتتا بولمايدى.  ولار مودەرنيستىك باعىتتا دا بولا بەرەدى. بىلايشا ايتقاندا، فرانسۋز جازۋشىسى ءارى كوسەمسوزشى، فيلوسوفى البەر كاميۋ ءوزىن-وزى ولتىرگەن، «شال مەن تەڭىزدى» جازىپ، بۇكىل الەمگە تانىلعان امەريكالىق جازۋشى ەرنەست حەمينگۋەي اتىلىپ ءولدى. تاعى ءبىر امەريكالىق جازۋشى دجەك لوندون دا 40 جاسىندا ءولىپ قالدى. ال ولار الەمگە اقىل ايتادى، ءبىراق وز-وزدەرىنە قول جۇمساپ ءولىپ قالادى. ال ۆيكتور فرانكلدى ەكزيستەنسيالىق فيلوسوفيامەن اينالىسىپ وتىرىپ، وپتيميست بولعان ادام. ول كەز كەلگەن نارسەدەن پوزيتيۆ تاۋىپ الا بەرەدى. ول ءاربىر نارسەنىڭ حيكمەتىن اشۋدىڭ شەبەرى بولعان. ونى ۇلىقتايتىندىعى سوندىقتان. ەگەر شاكارىمدى وقىساڭىز، ەكزيستەنسيالىق باعىت، ادامنىڭ اقىلى دەگەن نارسەگە جاۋاپ بەرەدى.

 اقىل دەگەن — دەنەگە ەگىلگەن ءدان،
سۋعارىلسا، كىرەدى وعان دا جان.
اقىلدىڭ ءوسىپ-ونىپ، زورايماعى
كورگەن، بىلگەن نارسەدەن عيبرات العان.

ونى فرانكل «جەتكىلىكتى شارت» دەيدى. ياعني ادامنىڭ ىشىندە دەنەگە ەگىلىپ قويعان اقىل بار ما، رۋحتىڭ ءبىر سيپاتى، وندا سەن فەنومەن رەتىندە كورىنە الاسىڭ. ونى ارنايى مەكتەپ وقىپ ءبىتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. قاراپايىم عانا مىسال، دۇنيەدەن وتكەن كوپتەگەن اتالار مەن اجەلەرىمىزدىڭ 2-3 كلاستىق ءبىلىمى بار. قازىرگى تىلمەن ايتساق، ساۋاتسىز دەيدى عوي، ءبىراق سولار ءبىر اۋلەتتى شاشاۋ شىعارماي بيلەپ وتىردى. ال ءقازىر قازاقتار بالالارىن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الەمنىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىنا وقىتادى، ءبىراق ولار ءبىر وتباسىنا يە بولا الماي ءجۇر. اۋلەتتى بيلەمەك تۇگىلى، ءوزىنىڭ ايەل، بالا-شاعاسىنا يە بولا المايدى. وسىدان حيكمەت ءىلىمى دەگەن شىعادى. شاكارىمگە مەن نە ءۇشىن تاڭعالام؟ فرانكلدىڭ اشقان جاڭالىعى، سۋيسيد بولسىن، جالپى ونىڭ ءومىرىن يگەرە الماي قالۋ دەيىكشى، ءوز ومىرىنە جاۋاپسىز قاراۋ، مەيلى ول ىشىمدىككە سالىنا ما، وتباسى شاشىراپ كەتە مە، وزىنە قول سالا ما، مۇنىڭ ءبارى تۇپكى نەگىزىن تاپپاۋدان بولادى دەيدى.

زاتشىلدىق كوزىن بايلادى،
اداستىرىپ ايدادى.
جان بيلەمەي، ءتان بيلەپ،
اقىلدىڭ سورى قاينادى…

ءتانسىز زات جوق دەگىزدى.

عىلىم دەپ ۋدى جەگىزدى.

دالەلسىز پانمەن زەردەلەپ،

تاپقىزباي قويدى نەگىزدى.

فرانكل وسىنى ريزن دەپ، تۋرا سولاي العان. سۋبەكتيۆتى نەگىز دەپ بەرەدى. بارلىق نەگىزگى گاپ ادامنىڭ ىشكى نەگىزىنەن قاڭىراپ بوس قالىپ، قيراپ قالعان كەزدە سەبەپ سىرتتان سوعادى دەيدى. مىسالى، بانكروت بولىپ قالۋ، عاشىعى تاستاپ كەتۋ. سىرتتاي قاراعاندا بانككە قارىز بولعاننان، عاشىعى تاستاپ كەتكەننەن ولگەن سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. ال ونىڭ سۋبەكتيۆتى نەگىزىنە ۇڭىلەر بولساڭ، ونىڭ كوكىرەگى قاڭىراپ بوس تۇرادى. فرانكل: «ەگەر ادامنىڭ كوكىرەگى قازىناعا تولى بولسا، وندا ول تراگەدياعا ۇشىرامايدى»، — دەيدى. ول قانداي قيىن جاعدايعا دۋشار بولسا دا، كۇرەسە بىلەدى دەيدى.

پسيحولوگيانىڭ ءۇش مەكتەبى قاتار قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. ءبىرىنشىسى — فرەيدتىڭ راقاتتانۋ ءپرينسيپى. ەكىنشىسى — ادلەردىڭ ستاتۋس ءپرينسيپى. ياعني ۇستەمدىك قۇرۋىمىز كەرەك، ءوزىمىزدى سىيلاتا ءبىلۋ كەرەك دەيدى. ءۇشىنشىسى — فرانكلدىڭ ونەگەلى ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك دەگەن ءپرينسيپى. سسسر مۇنىڭ الدىڭعى ەكەۋىن كىرگىزدى. سسسر حالقىن زومبي قىلىپ ۇستاپ وتىرۋعا بۇل ەكەۋى تاپتىرمايتىن نارسە. ادامدا رۋح جوق دەپ ايتۋ مانيپۋلياسيا عوي. فرانكل كەلىپ، رۋحاني بولمىس بار، ونى دالەلدەيمىن. رۋحتار بىرلەستىگى، ار-ۇيات بار دەيدى. ستالين باسقارىپ وتىرعان قىزىل يمپەريادا فرانكلدىڭ ءىلىمىنىڭ سول كەزدەگى قازاق اسسر-ىنا كىرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بىرىنشىدەن، شاكارىم سەكىلدى ەكزيستەنسيالىق فيلوسوفياعا قىزىعىپ، كىتاپ جازىپ وتىرعان ادامداردى اتىپ تاستايدى. ەكىنشىدەن، 50-60 جىلدارى لوگوتەراپيانى وقۋعا تىيىم سالادى. ءبىراق مەندە ناقتى تىيىم سالدى دەۋگە دالەل جوق. وسىنداي تەمىردەي ءتارتىپ ورناعان جەردە مۇنى كىرگىزۋ مۇمكىن ەمەس تە. قۇداي جوق، ار-ۇيات جوق دەپ وتىرعان كوممۋنيستىك مەملەكەتتى قۇداي بار، ار-ۇيات، جاۋاپكەرشىلىك، ماحاببات دەگەن بار، مۇنىڭ ءبارى رۋحپەن بايلانىستى، ونىڭ ارعى جاعى قۇدايمەن بايلانىسادى دەپ وتىرعان ادامدى كىرگىزبەيدى عوي. سوندىقتان 30 جىلدارداعى زوبالاڭنان كەيىن تەمىر پەردەنىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل دۇنيەنىڭ بارىنەن ماقۇرىم قالدى.

فرانكل: «ار-ۇيات، نامىس، ماحاببات پارالەلەلدى ەكى پوليادا ءومىر سۇرە بەرەدى. ادەبيەت پەن فيلوسوفيادا ناسيحاتتالا بەرەدى. ءبىراق ول مورال تۇرعىسىندا عانا»، — دەيدى. ادامدار فيلوسوفيانى بىلمەسەڭ، وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەڭ باستىسى اقشا ساناۋ بىلسەڭ بولدى، ولمەيسىڭ دەپ ويلايدى. ال ادەبيەتكە بارساڭ، ادەبيەتتى وقيتىندار وقىسا وقي بەرسىن، ماعان مىنا ەكى بەتتى وقىسام دا جەتەدى دەيدى. سوندىقتان «مورال تۇرىندە ناسيحاتتالاتىن نارسە ەندى وتپەيدى» دەگەن فرانكل. ءححى عاسىردا انتولوگيالىق تانىم، ياعني «ءاربىر فەنومەندى تۇپكى تابيعاتىنا سەن ءارتۇرلى دالەلدەرمەن يمپەريكالىق ادىسپەن دالەلدەپ بەرمەيتىن بولساڭ، وندا ونى ادامدار قابىلدامايدى» دەيدى. ال مورالدى كۇشەيتە بەرسەڭ، نۇقي بەرسەڭ، جۇلقي بەرسەڭ، ونىڭ ءتۇبى ەنتۋزيازمعا الىپ كەلەدى دەيدى. ياعني كەزىندە ادامدى ءدىني تانىمىنا بولا مۇنىكى دۇرىس ەمەس دەپ، ادامداردى ولتىرگەندەردىڭ ءبارى سول مورالدىق تانىمنىڭ كۇشەيگەنىنەن شىقتى دەيدى. ءوزىنىڭ ايتىپ تۇرعان نارسەسىن انتولوگيالىق تۇرعىدا دالەلدەي المايدى، ءبىراق وزىنە سەنىمدى بولىپ الادى دا، فاناتيزم تۋعىزادى. مۇنىڭ كورىنىسىن ءقازىر دە تاباسىز. مىسالى، اۋعانستانعا بارساڭىز، ولار ەشتەڭەنى زەرتتەمەيدى. ءبىر نارسەگە سەنەدى دە، مىناۋ قۇراندى قورلادى دەيدى دە،  ايەلدەردى تەپكىلەپ، ەلدىڭ كوزىنشە ءولتىرىپ تاستاي سالادى. مىناۋ زينا جاسادى دەيدى دە، دالەلى دە جوق، اۆتوماتپەن اتىپ تاستاي سالادى. ولارعا قۇداي ونداي قۇقىق بەرمەسە دە، سول قۇقىقتى وزدەرى قولدان جاساپ الا سالادى.

 ...بالەنىڭ ءبارى اتا-انادان باستالادى

– مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن سۋيسيدكە قارسى كۇرەس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرسىزدار. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي ۇسىنىس جاساۋ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا، وقو-دا تاعى دا جوسپارلارىڭىز بار ەكەن. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جينالىپ الىپ ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدى وقىدى ما؟

– ولاردىڭ كوبىسى وقىعان جوق دەپ ويلايمىن. الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ءبىزدى شاقىرۋ سەبەبى سول جەردىڭ تۇرعىنىمىز. ءبىز اتا-انالار جينالىسىنا بارىپ، يدەيالارىمىزبەن تانىستىردىق. سوسىن ولار باسشىلارىنا ايتادى. ءسويتىپ،  ولار 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءبىزدى شاقىرىپ: «سىزدەر وسىنداي لوگوتەراپيا تۋرالى ايتادى ەكەنسىزدەر، ءبىز سىناق رەتىندە ءبىر رەت تىڭداپ كورەيىك. ەگەر ۇناسا، 2016 جىلدىڭ جوسپارىنا ەنگىزەيىن»، — دەدى.  ولار وقۋشىسى، ءمۇعالىمى بار، 160-تاي ادام جينادى. جالپى مەكتەپ اۋلاسىندا بولاتىن كەز كەلگەن كەلەڭسىز وقيعا، تەك قانا سۋيسيد ەمەس، الىمجەتتىك دەيسىز بە، قىزداردىڭ جۇكتى بولىپ قالۋى دەيسىز بە، وقۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ قامى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ وتىرعان ۇستازدارىنىڭ جاعاسىنان الۋى، سىيلاماۋى — ءبارى-بارى قۋىس كەۋدەدەن شىعادى. وقۋشىلار مانگە ۇمتىلادى، ال مەكتەپ ولاردىڭ مانگە دەگەن سۇرانىسىن وتەمەيدى. وسى جەردە ەكىگە جارىلىپ كەتەدى: قۇندىلىق جانە قۇرال. مەكتەپ قۇرال بەرۋدى قاتىرادى، ماتەماتيكانى وقىتادى، قالاي ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەدى، ءبىراق نە ءۇشىن ەكەنىن ايتپايدى. ال وقۋشى قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەكتىگىن ۇيرەنىپ الادى دا، وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن دەگەن سۇراققا جاۋاپ تاپپايدى. «نە ءۇشىن؟» دەگەن تابيعي موتيۆ كەلىپ تۇر ارعى جاقتان. ونى مەكتەپ تۇسىندىرە المايدى. تەك قانا مورالدىق تۇرعىدا اقىل ايتا بەرەدى. ال مورال ولاردىڭ جۇيكەسىنە تيەدى. ءبىز سول جيىنعا بارعاندا «ەندى مورالدىق تانىمدى قويىڭىزدار، كەلىڭىزدەر، ودانداعى وسى ايتىپ وتىرعان نارسەلەردى دالەلدەيىك» دەدىم. وسى ايتىپ وتىرعان نارسەلەر شىنىمەن بار ما، جوق پا، ءبىز ءبىر رەت كورسەتتىك. ول ۇستازدار تۇرماق، وقۋشىلارعا قاتتى ۇناپ قالدى. مۇعالىمدەرىن تاپتاپ كەتە جازدايتىن ادەپسىز وقۋشىلاردىڭ ءبارى اۋزىمىزعا كىرىپ كەتە جازدادى. بىزگە كەرەگى دە وسى.

سونىمەن، 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ولار بىزگە كەلىسىمشارت ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە ۇسىنىس تاستادى. اۋداندا 56 مەكتەپ بار دەدى. ءبىز كەلىستىك، ءبىراق بىزگە ەكى ءتۇرلى جاعداي جاسايسىزدار دەدىك. ماعان اتا-انالار جينالىسى كەرەك دەدىم. نەگە دەسەڭىز، بالەنىڭ ءبارى اتا-انادان باستالادى. ەشقاشان مۇعالىمدەردى كىنالامايمىز، دۇرىس، كاسىبي بىلىكتىلىگى تومەن مۇعالىمدەر بولۋى مۇمكىن، ءبىراق ول ءمۇعالىمنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مىقتى بولسا دا تۇك ىستەي المايدى. سەبەبى بەلگىلى، مەكتەپتە ءارى كەتسە ەكى پسيحولوگ بولۋى مۇمكىن. ءبىر مەكتەپتە 1500 بالا وقيدى دەپ ەسەپتەسەك، ولارعا ەكى پسيحولوگ نە ىستەيدى، وقۋ ءىسىنىڭ ورىنباسارى  نە ىستەيدى، ال ءمۇعالىم شە؟ ال اتا-انا ۇيىندەگى 3-4 بالاسىنا يە بولا الماي وتىرعاندا، سىنىپ جەتەكشىسى ءبىر سىنىپتاعى 30 بالانى قالاي تاربيەلەي الادى؟ نەگىزى، بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعانشا-اق ۇيىندە قانشاما اڭگىمە تىڭداپ، سوعان دەيىن قالىپتاسىپ قالادى. بالانىڭ قۋىس كەۋدە بولىپ، دەس بەرمەي كەتەتىن سەبەبى ۇيدەگى داستارقان باسىندا ايتىلاتىن اڭگىمەنىڭ مازمۇنىنا تىكەلەي بايلانىستى.  

سوسىن ءبىز اتا-انالاردى جيناپ الىپ: «بۇدان بىلاي ءسىز ءوزىڭىزدىڭ 2-3 بالاڭىزعا يە بولا الماي وتىرىپ، مەكتەپتە 30 بالامەن، 1000 بالامەن ايقاسىپ وتىرعان پسيحولوگتىڭ جاعاسىنان العاندى قويىڭىزدار!» — دەدىك. ولار ونسىز دا مىنا شاتىسقان ءبىلىم جۇيەسىندە قاعاز تولتىرۋدان قولى بوسامايدى، ودانداعى ۇيدە بالاعا 5 مينۋت قيسسا ايتىپ وتىرىڭىزدار دەپ، بالامەن قالاي سويلەسۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتتىك. نەگىزىنەن وقۋشىلارمەن ەمەس، اتا-انالارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءسويتىپ، اتا-انالاردىڭ قۇلاعىنا قۇيا بەردىك. سول كەزدە اتا-انالار بالاڭمەن ەكزيستەنسيالىق كوممۋنيكاسياعا ءتۇسۋ مۇمكىن بە دەپ سۇرايدى.  «بالام، سەنىڭ كوكىرەگىڭ قۋىس سياقتى، سەنىڭ كەۋدەڭدە حيكمەت ازايعان سياقتى، بايقايمىن، سەنىڭ كوكىرەك كوزىڭدى كىر شالعان سياقتى» دەگەن سۇحباتقا تۇسە المايدى. سەبەبى ونداي لەكسيكون جوق ولاردا. ونى ريەۆوليۋسيانىڭ كەزىندە جويىپ جىبەرگەن. مىنانداي ءسوزدى قولداناسىز دەپ، سول لەكسيكونداردىڭ ءبارىن ۇيرەتتىك. ون اي وتكەن سوڭ مەكتەپ باسشىلىعى ءبىزدى ەسەپ بەرۋگە شاقىردى. ستاتيستيكا بويىنشا قانشا بالا قاتىستى، قانداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى، بارلىعىن پايىزعا شاقتىق. سوندا ادىسكەر: «سىزدەر كەلگەنگە دەيىن 2015 جىلى 6 سۋيسيد بولدى، ۇشەۋى ءولدى، ۇشەۋى ءتىرى قالدى. سىزدەر قيسسامەن ون اي جۇمىس ىستەپ، لوگوتەراپيا ءتاسىلىن قولداندىڭىزدار، بىردە-بىر ينسيدەنت تىركەلگەن جوق»، — دەدى.

وسىلايشا اۋدان ءبىزدى تاعى دا شاقىرىپ، بىر-بىرىنەن كورىپ، شىمكەنت شاقىردى. اقتوبە، استانا، ورال، ءسويتىپ ەلدى شارلاپ كەتتىك.

 قازاق بالالارىنىڭ عارىشكەر بولام، جازۋشى بولام دەگەندەرى الدەقايدا جاقسى نارسە

– حالىق كوپ شوعىرلانعان وقو-دا كوبىنە سۋيسيدكە باراتىن كىمدەر؟

– وسى جەردە سىزگە ءبىر قىزىق ايتا كەتەيىن، ءبىزدى الدىن الا شاقىرىپ، كومەكتەسىڭدەر دەگەن كەزدە مەن شەت قالىپ كەتكەن اۋداندارداعى بالالار كوبىرەك ولەتىن شىعار دەپ ويلادىم. ءبىزدى سوزاققا جىبەرەتىن شىعار دەپ وتىردىم. سويتسەم كەرىسىنشە، ەڭ قازاقتار كوپ، تىعىز وتىرعان ورتالىقتاعى اۋدانداردى بەردى: وتىرار، بايدىبەك، ورداباسى، ارىس، شاردارا وزبەك-قازاق ارالاس وتىرعان ايماق.  سول كەزدە مەن ءبىرىنشى رەت ءبىلدىم، ەتنيكالىق وزبەكتەر قازاقتارعا قاراعاندا ءسۋيسيدتى كوبىرەك جاسايدى ەكەن. سوسىن مەن تاڭعالدىم. مۇنىسى نەسى؟ وزبەكتەر قازاقتارنعا قاراعاندا ساۋدا-ساتتىقتى جاقسى جاسايدى، ءومىر سۇرۋگە بەيىم دەدىم.  ءبىز مىنانى تۇسىندىك، رەدۋكسيونيستەر ادامعا زات سەكىلدى قاراعان كەزدە سۋيسيد وسە باستايدى. ونى فرانكلدان بۇرىن يرۆين دەگەن پسيحولوگ ايتقان. «ادام ۇستەل، ورىندىق سەكىلدى قولداناتىن زات ەمەس، ول — ىشكى جان دۇنيەسى، ترانسەندەنتى عايىپ الەمىمەن بايلانىپ تۇرعان رۋحاني بولمىس. ەگەر ول ءوزىنىڭ زاتتانىپ، ومىردە قۇنسىزدانىپ بارا جاتقانىن بىلەتىن بولسا، سۋيسيد جاساۋعا دايىن وتىرادى» دەگەن.

سايرام اۋدانىنا كەلگەنىمىزدە سول جەردەگى وزبەك جولداس جىگىتتەر اۋىلدارىنا شاقىردى.  ءبىز باراردان 3-4 كۇن بۇرىن عانا 9 نە 10  سىنىپ وقيتىن ءبىر قىز اسىلىپ قايتىس بولىپتى. سوندا رەدۋكسيونيزم بىزگە قاراعاندا وزبەك اعايىنداردا باسىمىراق ەكەنىن تۇسىندىك. ولار بالالارىنا «مەن سەنى وقىتام، توقىتام، وسكەن سوڭ سەن مەنى اسىرايسىڭ» دەپ، اقشا تاباتىن ماشينا سەكىلدى قارايدى. سوسىن ەكىنشىسى ەرىك قالاۋى دەيدى مىسالى. لوگوتەراپيادا قۇدايدان ادامعا تىكەلەي بەرىلگەن 4 نىعمەت دەپ اتايدى مۇنى. ءبىرىنشى — ادامنىڭ ەرىك-قالاۋىنىڭ بار ەكەنى. ادامنىڭ ەركىن بولمىس ەكەنىن دالەلدەۋ. ەكىنشىسى، ادام جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى. قوعام الدىندا، ار الدىندا، ادام الدىندا، قۇداي الدىندا. وسى قوعامعا پايدالى ءىس قىلسام، جەكە ومىرىمنەن بولەك ءبىر جاۋاپكەرشىلىك السام دەيدى. ءۇشىنشىسى — جاسامپازدىق. ياعني ادامنىڭ ىشىنە قۇداي تاعالا تەلەگەي تەڭىز دارىندى سالعان، سونى باسقارا ءبىلۋ كەرەك. ءتورتىنشىسى — شەشىمدى قابىلداۋ. كەز كەلگەن ماسەلەدە سوڭعى ءسوزدى ءوزىڭ ايتۋ كەرەكسىڭ دەيدى. سوندا وزبەك جىگىتتەر ايتادى: «مەنىڭ جاسىم 34-35-تە، ءۇش بالانىڭ اكەسىمىن. ءالى كۇنگە دەيىن كارتوچكامدى اكە-شەشەم ۇستايدى. بىردەڭە ساتىپ الاتىن بولساڭ، اكە-شەشەڭنەن بارىپ سۇرايسىڭ». مەن: «ءوزىڭ دە قىزىقسىڭ، نەگە بەرىپ قويدىڭ، بارىپ المايسىڭ با؟» — دەدىم. «سۇراسام، اقشا تاپقانىڭدى، اسىراعانىڭدى مىندەت قىلىپ وتىرسىڭ با، ءبىز سەنى ونسىز دا اسىراعانبىز»، — دەپ، كارتوچكامدى بەتىمە لاقتىرىپ جىبەرەدى. بۇرىن اقشامىزدى اكە-شەشەمىز ۇستاعانىن ماقتانىش كورەتىن ەدىك. سونىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ءبىز ەندى ءبىلىپ جاتىرمىز»، — دەيدى. مۇنداي قارىم-قاتىناس اتا-انا مەن بالا اراسىندا دا، كەيدە ەرلى-زايىپتىلار اراسىندا دا ورىن الادى. كەيبىر ايەلدەر كۇيەۋلەرىن اقشا تاباتىن ماشينا سەكىلدى كورەدى. كارتوچكاسىن الىپ قويادى. ال بۇگىندە ەركەكتەر ايەلدەرىنە وسىنداي قارىم-قاتىناس جاسايدى. ياعني اقشا تاباتىن ايەلگە ۇيلەنىپ الادى دا، سونى «ساۋىپ» وتىرادى. جۇمىس ىستەمەي ۇيىندە جاتا بەرەدى. وسىنداي رەدۋكسيونيستىك، ادامعا بىر-بىرىنە مەنى اسىراۋشى دەپ قاراعان كەزدە ءسۋيسيدتىڭ رەيتينگى وسەدى.

ادامدار «قازاقتار اقىماق قوي، بالالارىن قايداعى جوق ۇشقىشتىڭ وقۋىنا وقىتادى، انانى-مىنانى وقىتادى، وزبەكتەردى قاراشى، قانداي اقىلدى حالىق» دەپ ايتادى. ءبىز سەكىلدى مەكتەپ بىتىرە سالا ۇلكەن ارماندارعا قول سوزبايدى. شاشتاراز، اسپازدىڭ وقۋىن وقيدى، ماشينا جوندەۋدى ۇيرەنىپ الادى. سويتەدى دە بۇلاردى 20 جاسىندا اكە-شەشەلەرى ۇيلەندىرىپ تاستايدى. 30 جاسىندا 5-6 بالانىڭ اكەسى بولىپ وتىرادى. سوندا كوردىڭ بە، ءومىردىڭ ءمانى دەگەن ەرتەرەك اكە-شەشەڭنىڭ ايتۋىمەن ۇيلەنىپ، قويان سياقتى كوبەيۋ مە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ال ول 30-دان كەيىن ونىڭ ەكزيستەنسيالىق تالاپتارى ونىڭ مانگە دەگەن تالاپتارىن ىشتەن سىعادى.  32-گە كەلگەن كەزدە وزبەك اعايىندار دا ويلانادى عوي، جانىنداعى قازاق بالالاردى كورەدى. قاراسا ءبىرى «بولاشاقپەن»  اندا وقىپ كەلىپ جاتىر، مىندا وقىپ كەلىپ جاتىر. ەندى ءبىرى ءوز كۇشىمەن انگليادان وقىپ كەلىپ جاتىر. 3-4 ءتىل بىلەدى. بىرەۋى ۇلكەن زاۋىت اشىپ جاتىر.  ولار وزدەرىنىڭ باسقارىلماعان، اشىلماعان تالانتتارىن كورگەن كەزدە ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىقتارى كەمىپ قالادى. سوسىن ايەلىنە قارايدى. ول — شەشەسىنىڭ تاڭداۋى. كاسىبىنە قارايدى، اكەسىنىڭ تاڭداۋى. بۇل تۋرالى فرانكل: «سۋيسيد جاسايتىن كەزدە ادام قيماس زاتىم بار ما، جوق پا دەپ، ارتىنا قارايدى. ەگەر تاڭداعان قالاۋى ءوزىنىڭ قالاعان، ءوزىنىڭ جۇزەگە اسىرعان تاڭداۋلارى بولسا، ونى قيمايدى. ال بىرەۋدىڭ قالاۋى، بىرەۋدىڭ تاڭداعان شەشىمى بولسا، ول جەردەن مەن ءوزىمنىڭ ءومىرىمدى كورىپ تۇرعان جوقپىن، مەن نە ءۇشىن بىرەۋدىڭ ءومىرىن اياۋ كەرەكپىن دەپ، سۋيسيدكە بەيىم بولادى»، — دەيدى. ودان دا قازاق بالالارىنىڭ عارىشكەر بولام، جازۋشى بولام دەگەندەرى الدەقايدا جاقسى نارسە.

 قوعامنىڭ قالاۋىمەن ساناسا وتىرىپ، ەفير ۋاقىتىن ءدال بولەتىن

—  بۇدان دا وزگە سۋيسيدكە جەتەلەيتىن قانداي فاكتورلار بار؟

—  جالپى قازاقستاندا نەلىكتەن سۋيسيد رەيتينگى جوعارى دەسەك، ەلىمىزدەگى بوس ءسوز، بوس كۇلكى، شوۋ باعدارلامالار شەكتەن تىس اسىپ كەتكەن. ولار ادامداردى ءولتىرىپ جاتىرمىز دەپ ويلامايدى. ءبىز كۇلدىرىپ جاتىرمىز، قۋانىش سىيلاپ جاتىرمىز دەپ، وزدەرىن اقتاپ الاتىن نەشە ءتۇرلى ماقالدار تاۋىپ الادى. بۇرىن مەن «قازاقستان تەلەراديوسىندا ىستەگەن كەزدە عالىم دوسكەننىڭ ەفيردى بولگەنىن كورگەم. سوندا ەفير ۋاقىتىن بولەدى: جاڭالىقتار قانشا مينۋت الاسىڭدار، مىنانشا، ساياسي ساراپتاما قانشا مينۋت؟ جەتى-سەگىز مينۋت. ال ەسترادا شە دەگەندە، پوپ مۋزىكانى تىڭدايتىندار سانى كوپ، بىزگە جارتى ساعاتتان كەم ۋاقىت از بولادى دەيدى. كۇي شە دەسە، ونى جاستار تىڭدامايدى كەمپىر-شالدار بولماسا، وعان اپتاسىنا ون مينۋت بەرسەڭىزشى. قاراتاۋ شەرتپەلەرىنە اپتاسىنا ون مينۋت جەتەدى. قاراعاندىنىڭ جەزقازعاننىڭ ءداستۇرلى اندەرىنە ون بەس مينۋت بەرەيىك دەيدى. ءدىني سۇرانىس قانشا؟ ءقازىر دىنشىلدەر كوبەيىپ كەلە جاتىر، 20 مينۋت بەرەيىك دەيدى. ءسويتىپ، قوعامداعى سۇرانىستى سەتكامەن ءدال ەسەپتەپ شىعاراتىن. قوعامنىڭ قالاۋىمەن ساناسا وتىرىپ، ەفير ۋاقىتىن ءدال بولەتىن. «ءاقجۇنىس» جاستار ءۇشىن، ساياساتتى جاقسى كورەتىندەر ءۇشىن «كۇلتەگىن»، تاريحي تانىمدى كۇشەيتۋ ءۇشىن «اتاجۇرت»، بالالاردىڭ ادەبيەتكە سۇرانىسىن وتەۋ ءۇشىن «التىن ساقانى» شىعارۋى –ءبارى-بارى ەسەپتەلىپ وتىرادى. مەنىڭ ويىمشا، قازىرگى باسشىلار مىنا جاقتا حالىق بار-اۋ، ولداردىڭ ءومىر ءمانىن تۇسىنۋگە سۇرانىسى بار-اۋ دەپ ساناسپايدى دەپ ويلايمىن. بۇكىل قوعام «احاحا-ەحەحەۋدى» تىلەپ وتىر دەپ ويلايتىن بولسا كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ادامدى «ءولتىرىپ» جىبەرەدى. سوندىقتان قازاقتاردىڭ ءۇش ارسىز بار: ۇيقى، تاماق، كۇلكى دەگەن دۇنيەتانىمى وتە دۇرىس ايتىلعان.

 سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راقمەت!

 سۇحباتتاسقان — باۋىرجان كاريپوۆ