تالعات ايتباي ۇلى، جەلتوقسان كوتەرىلىسىن زەرتتەۋشى، جۋرناليست: قازاق ءقازىر دە كەمسىتۋشىلىكتەرگە ۇشىراپ وتىر
– تالعات اعا، ءاردايىم ساياسي-قوعامدىق ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ، ءوز ءۇنىڭىزدى ەستىرتىپ كەلەسىز. سودان بولار، وقىرماندار ءسىزدى مىقتى پۋبليسيست-جازۋشى دەپ تانيدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسىن زەرتتەۋشى رەتىندە دە ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالايدى. ءبىراق جەكە ءومىرىڭىز جايلى وتە از بىلەدى ەكەنبىز... – قانات، بىلەسىڭ بە، كەز كەلگەن ادام ومىرگە باقىتتى بولۋ ءۇشىن كەلەدى! سول باقىتقا جەتۋ ءۇشىن قيىندىقتارمەن كۇرەسىپ، تىربانىپ تىرشىلىك جاسايدى. ءبىراق بارلىعىنىڭ قولى باقىتقا جەتپەيدى. ءقازىر اينالاڭا قاراشى، بۇل ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاعان، دۇنيەنىڭ كەتىگىنە كىرپىش بولىپ قالانباعان مىڭداعان ازاماتتار ءجۇر. بۇگىنگىدەي قوعامدا ولاردىڭ سانى تىم كوپ بولۋى ماعان زاڭدىلىق سەكىلدى كورىنەدى. سوندىقتان باقىتقا جەتۋ ءۇشىن ۇمتىلعان بارلىق ادامنىڭ جەكە ءومىرىن ءبىلۋ مىندەت ەمەس شىعار. ايتسە دە سۇراق قويىلعان سوڭ، جاۋاپ بەرەيىن. 1954 جىلى جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى قوشقاراتا اۋىلىندا، كوپبالالى وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم. شەشەم – ون التى قۇرساق كوتەرگەن «باتىر انا». 16 بالانىڭ 13ء-ى ەرجەتىپ، ەل قاتارىنا قوسىلدى. ءبىراق ءومىر بولعان سوڭ، قازا بولماي تۇرمايدى. بۇگىندە ەكى باۋىرىم و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى. قۇدايعا شۇكىر، قالعان ون ءبىرىمىز جەر باسىپ ءجۇرمىز. – «كوپتىڭ ءبىرىمىن» دەمەكشىسىز عوي؟ – جوق، كوپتىڭ ءبىرى ەمەسپىن. اتا-انا ءۇشىن ءار بالانىڭ وزىندىك ورنى بولادى. ماسەلەن، اكە-شەشەم مەنىڭ اتىمدى «تالعات بيگەلدينوۆ سەكىلدى باتىر ۇل بولسىن» دەپ ىرىمداپ تالعات قويىپتى. تالعات اعامىز كوپتىڭ ءبىرى ەمەس شىعار. كەيدە ماعان قازاقتىڭ ات قويۋ سالتىنىڭ استارىندا دا ۇلكەن ءمان جاتقانداي كورىنەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ، تالعات جاقىپبەك ۇلى اعامىز سەكىلدى كوزسىز باتىرلىق جاسايتىن كەزىم بولىپ تۇرادى. بۇل قازاقى ىرىمداردىڭ بوس كەتپەگەنىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە، سەن قالاي ويلايسىڭ؟ – بالداۋرەن بالالىق شاققا ساياحات جاساساق، اعا... – بالالىقتىڭ بال شاقتارى اۋىلدا ءوتتى. تۋعان اۋىلىمدا مەكتەپ ءبىتىردىم. ادام ارمان جەتەگىندە ءجۇرىپ ەرجەتەدى. ومىردەن ءوز ورنىڭدى تابۋ ءۇشىن ءوزىڭدى تۇلعالاندىرار جار ىزدەيدى ەكەنسىڭ... بارلىق جىگىتتىڭ بويداق كەزىندە ءار قىزعا اڭسارى اۋادى. مىڭ قىزعا ءسوز ايتاسىڭ، ءبىراق اراسىنان بىرەۋىن عانا تاڭدايسىڭ. مەن كەشتەۋ ۇيلەندىم. جاسىم 28-گە تاقاعان شاقتا اۋىلدان اكە-شەشەم: «سەن قاتارلى ەلدىڭ بالالارى ۇيلەنىپ، الدى تورت-بەس بالالى بولدى. ال سەنىڭ ءجۇرىسىڭ مىناۋ. ەگەر ءوز بەتىڭشە ۇيلەنە المايتىن بولساڭ، اۋىلعا كەل، بالەنشەنىڭ قىزىن الىپ بەرەمىز» دەپ سالەم ايتىپتى. اتا-انام وسىلاي ءبىر-اق اۋىز سوزبەن تىعىرىققا تىرەگەن سوڭ، شىنىمەن-اق، «ەندى نە ىستەيمىن؟» دەپ ءتاۋىر-اق ويلاندىم. ول كەزدە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە قارايتىن «ءداۋىر» باسپاحاناسىندا «سوسياليستىك قازاقستان»، «كازاحستانسكايا پراۆدا»، «لەنينشىل جاس»، «لەنينسكايا سمەنا» گازەتتەرى باسىلاتىن. سول گازەتتەردى بەتتەيتىن مەنەن ءبىر-اق جاس كىشى تارتىمدى قىز بار ەدى. مەن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەمىن. گازەت بەتتەلىپ جاتقان ءبىر كۇنى الگى سۇلۋعا بارىپ توتەسىنەن: «ماعان كۇيەۋگە شىعاسىڭ با؟» – دەدىم. بۇرىننان اڭگىمەلەسىپ، ازىلدەسىپ، سىرلاسىپ ءجۇرۋشى ەدىك. مەنىڭ «تيەسىڭ بە؟» دەگەن ۇسىنىسىما ول: «الاسىڭ با؟» – دەپ سۇراقپەن جاۋاپ بەردى. نۇرباقىتقا وسىلايشا 1982 جىلى جەلتوقساننىڭ 2ء-سى كۇنى ۇيلەندىم. – جەڭگەيدى قاتتى جاقسى كورەسىز عوي دەيمىن. بالالىق شاقتى سۇراپ ەدىم، ماحاببات جاعىنا ءبىر-اق اۋىستىڭىز... – ۇيلەنۋ – ۇلكەن ءومىردىڭ باسپالداعى. سول ءۇشىن اڭگىمەنى جارىمدى ءقايتىپ تاپقانىما بۇرىپ اكەتتىم. ايتپەسە بالالىق شاقتان ايتىلار اڭگىمە، شەرتىلەر سىر كوپ قوي. اكە-شەشەمىز قاراپايىم ادامدار ەدى. اكەم ايتباي – تەمىر ۇستاسى، شەشەم بالاكۇل مۇراپ (سۋشى) بولىپ ەل-جۇرتقا، كولحوزعا ادال قىزمەت ەتتى. مەن مەكتەپتە جاقسى وقىدىم. قاتارلاستارىمنىڭ الدى بولدىم دەمەيمىن، ءبىراق ارتتا قالعان كەزىم جوق. اۋىلداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتى 22 بالا بىتىردىك. جيىرمامىز دا وقۋعا قۇشتار ەدىك. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ وڭاي ەمەس بولاتىن. وقۋعا بىرنەشە جىل قاتارىنان تۇسە الماي، بەس جىلدان كەيىن عانا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قابىلداندىم. ورتاسىندا وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەپ، اسكەرگە بارىپ كەلدىم. ءتىپتى ەكى كۋرستى سىرتتاي وقىدىم. سىرتتاي العان ءبىلىم كوڭىلىمنەن شىقپاي، قايتادان ابيتۋريەنتتىك كۇندەردى باستان كەشتىم. – اعا، وسى ءبىر تۇستان اڭگىمە اۋانىن شىعارماشىلىققا قاراي بۇرىپ جىبەرۋگە بولاتىن سياقتى... – «شىعارماشىلىققا قالاي كەلدىڭ، نەدەن باستادىڭ، نە اسەر ەتتى؟» دەگىڭ كەلىپ وتىر عوي. مەنىڭ شىعارماشىلىق جولىم وقۋعا تۇسكەنگە دەيىن باستالىپ قويعان ەدى. ەشبىر بالا قاتەلىكتى باستان كەشپەي، بىردەن اقىلدى بولىپ كەتپەيدى... ءبىر كۇنى «بالدىرعان» جۋرنالىندا جاريالانعان جۇمباقتاردى كوزىم شالدى. استىنا «ەل اۋزىنان جيناعان» دەپ ءبىر بالانىڭ ءاتى-جونىن جازىپ قويىپتى. مەن سول دۇنيەنى كوشىردىم دە، حاتقا سالىپ، ءوز اتىمنان اۋداندىق گازەتكە جونەلتىپ جىبەردىم. ۇرلاپ العان جۇمباقتارىم كوپ كۇتتىرمەي-اق اۋداندىق گازەتتە جارق ەتىپ جاريالانا قويدى. ءاتى-جونىم گازەتكە شىققانىنا ءمازبىن. دوستارىم، مەكتەپتەگى بالالار، مۇعالىمدەر جاپپاي قۇتتىقتاپ جاتىر. بالانىڭ پەيىلى تازا بولادى، وتىرىك ايتا المايدى. سودان شىعار، «مەن بۇل جۇمباقتاردى «بالدىرعاننان» كوشىرىپ الدىم»، – دەپ شىنىمدى ايتىپ سالدىم. ءابدىماجيت داۋرەنوۆ دەگەن ۇستازىمىز بار ەدى. سول اعاي: «ءاي، تالعات، مۇنىڭدى «ادەبي ۇرلىق» دەپ اتايدى. سەن ءويتىپ «پلاگيات» بولما. ءوز بەتىڭشە ويلانىپ-تولعانىپ جاز»، – دەدى. شىنىمدى ايتايىن، ۇستازىمنىڭ سول ءسوزى ماعان قاتتى اسەر ەتتى. سول وقيعادان كەيىن ەش جەردەن كوشىرمەي-اق، ءوزىم ماقالا جازا باستادىم. مەكتەپتە جۇرگەن كەزدە ءارتۇرلى كەشتەر تۋرالى، اۋىل ادامدارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايلى شاعىن ماتەريالدار جازىپ كوزگە ءتۇستىم. شىعارماشىلىق جولىم وسىلاي باستالدى. – «جۇمباق ۇرلاپ» جۋرناليستيكانىڭ ەسىگىن قاققان ەكەنسىز دە... – جازۋعا دەگەن ىنتىزارلىقتان عوي ول... ال ءوز باسىم جۋرناليستيكا سالاسىنا قازاق راديوسىنا قىزمەتكە قابىلدانعان كەزدە كەلدىم دەپ ەسەپتەيمىن. 1979 جىلى، ءالى وقىپ جۇرگەن شاقتا قازاق راديوسىنىڭ شتاتتاعى ءتىلشىسى رەتىندە قىزمەتكە قابىلداندىم. جۋرناليست كەمەلبەك شاماتايەۆ دەكانىمىز تەمىربەك قوجاكەيەۆ اعامىزعا بارىپ، ءوتىنىش جاساپ: «تۇسكە دەيىن عانا جۇمىس. تۇستەن كەيىن ساباقتان قالمايدى. بالالار رەداكسياسىنا بالالاردىڭ ءتىلىن جەتىك بىلەتىن مامان قاجەت ەدى»، – دەپ مەنى اتتاي قالاپ راديوعا الدىرتتى. قازاق راديوسىندا ءبىر جىل قىزمەت ەتكەن سوڭ، 1980 جىلى «قازاقستان پيونەرى»، بۇگىنگى «ۇلان» گازەتىنە اۋىستىم. ول جەردە ءۋاليحان قاليجان اعامىز رەداكتور بولاتىن. 2-3 اي ءتىلشى بولدىم، سودان كەيىن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ قىزمەتىمدى ءوسىردى. ماقتانۋعا بولاتىن شىعار، مەن وسىلاي ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرمەي جاتىپ بىلدەي رەسپۋبليكالىق بالالار باسىلىمىنىڭ ءبولىم باستىعى بولدىم. ماماندى ورتا تاربيەلەيدى. ءبىز جۋرناليستيكاعا كەلگەن كەزدە شىعارماشىلىق ورتا وتە كەرەمەت ەدى. ءداۋىتالى ستامبەكوۆ، تىنىشباي راحيموۆ، راحىمجان وتەگەنوۆ، امانحان ءالىم، بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن مىقتى-مىقتى ازاماتتارمەن بىرگە قىزمەت ىستەدىك. وسىلايشا بالالار باسىلىمىندا جازۋ شەبەرلىگىمدى ارتتىردىم. ون جىلداي ۋاقىت وسى سالادا جۇمىس ىستەدىم. 1989 جىلى قازاق راديوسىنا قايتادان كەلدىم. سول تۇستا اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز: «جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنان ەكى تىلدە شىعاتىن «الەم» الماناعىن بىرگە شىعارايىق»، – دەگەن ۇسىنىس ايتتى. بۇل جۇمىستى راديوداعى قىزمەتىممەن قاتار اتقارىپ ءجۇردىم. وسى جىلدارى ۆالەريي ميحايلوۆتىڭ «حرونيكا ۆەليكوگو دجۋتا» دەگەن كىتابىن «ۇلى جۇتتىڭ جازبالارى» دەگەن اتپەن اۋدارىپ، اۋدارماشىلىق جۇمىسقا دا بەلسەنە ارالاستىم. مىنە، سول جىلى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر ورتالىق جانە رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىندە تام-تۇمداپ ايتىلا باستادى. – اعا، 1986-نىڭ ىزعارلى كۇندەرىندە ءوزىڭىز قايدا بولدىڭىز؟ – «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە قىزمەت ەتەتىنمىن. ايەلىمنىڭ اياعى اۋىر ەدى. بوساناتىن ۋاقىتى تاياپ قالعان سوڭ، كومەكتەسەتىن ادام كەرەك قوي دەپ 12 جەلتوقساندا اۋىلعا كەتتىم. 17 جەلتوقسان كۇنى قارىنداسىمدى الىپ الماتىعا كەلدىم. ۆوكزالدان ءتۇسىپ، قازىرگى ءال-فارابي مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى پاتەرىمە جەتكىزەتىن تاكسي ۇستادىم. كوشەدە ادام كوپ، ابىر-سابىر بولىپ جاتىر. فۋرمانوۆ كوشەسى جابىق ەكەن. كولىگىمىز دوستىق داڭعىلى ارقىلى ءجۇردى. مەن قونايەۆتىڭ ورنىنان الىنعانىن، جاستار سوعان قارسى شىعىپ جاتقانىن الگى تاكسيستىڭ اۋزىنان ەستىدىم. ۇيگە بارا سالىپ ايەلىم مەن قارىنداسىمدى قالدىردىم دا، دەرەۋ جۇمىسقا تارتتىم. ساعات تورتتەر شاماسىندا بولاتبەك ورمانوۆ، دوسىمبەك قوجمانبەتوۆ دەگەن اعالارىڭ بولاتىن، بۇگىندە ارامىزدا جوق، سول ۇشەۋمىز الاڭعا كەلدىك. الاڭ يقۋ-قيقۋ... جاستار تەڭىزدەي تولقىپ تۇر... نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ اشىنا سويلەپ تۇرعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ساعات التىلار شاماسىندا قاقتىعىس باستالدى. جاستار جاعى دا امالسىز اشىق ايقاسقا كىرىستى. مۇنىڭ ارانداتۋدان بولعانى سول كەزدە-اق انىق كورىنىپ تۇردى. تۇنگى ون بىرلەر شاماسىندا «نە بولىپ جاتىر؟» دەپ فۋرمانوۆ كوشەسىمەن ايەلىم ەكەۋمىز تومەن قاراي تۇستىك. الاڭدا كولىكتەر الاۋلاپ جاتىر... استاڭ-كەستەڭ، اپالاڭ-توپالاڭ وقيعاعا سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. ونى ءقازىر دە ەسكە الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. – جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى جازالاۋلاردى دا كوزبەن كوردىڭىزدەر... – ءيا، وسى وقيعادان بىر-ەكى كۇن وتكەن سوڭ، ۇمىتپاسام، 19 جەلتوقساندا «قازاقستان پيونەرى» ۇجىمىندا جەلتوقسان ماسەلەسىنە ارنالعان اشىق پارتيا جينالىسى ءوتتى. سول جينالىستا مەيىرحان اقداۋلەتوۆتىڭ ءىسى قارالدى. الاڭعا بارعان مەيىرحاننىڭ كوزى كونەكتەي بولىپ ءىسىپ، قابىرعاسى سىنعان ەكەن. كۇن تارتىبىنە «مەيىرحاندى پارتيادان شىعارىپ، جۇمىستان قۋۋ كەرەك» دەگەن ماسەلە قويىلدى. ول ءتورت بالانىڭ اكەسى بولاتىن. ەشكىم اياۋشىلىق بىلدىرۋگە باتىلى بارىپ، اراشا تۇسە الماي وتىرعان كەزدە مەيىرحاندى اۋەلى اقسەلەۋ سەيدىمبەك قىزعىشتاي قورىدى. «پارتيادان شىعارۋ، جۇمىستان قۋۋ اسا قيىن شارۋا ەمەس. اينالايىندار، الدىمەن مۇنىڭ نەنى بۇلدىرگەنىن بىلەيىك. ەگەر مۇنىڭ قىلمىسى سوعان لايىق بولسا، جازالاۋ ەشقايدا قاشپايدى»، – دەپ شىرىلدادى. وسىنىڭ ارقاسىندا مەيىرحان اقداۋلەتوۆكە باستاۋىش پارتيا ۇيىمى قاتاڭ سوگىس بەرۋمەن شەكتەلدى. ءبىراق ارادا 3-4 كۇن وتكەننەن كەيىن مەيىرحان قىزمەتتەن دە بوسادى، پارتيادان دا شىعارىلدى. ەكەۋمىز ءبىر كۇندە فرۋنزە (قازىرگى مەدەۋ) اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە بارىپ، بيۋرودان ءوتىپ، مەن كانديداتتىق كارتوچكا، ول پارتبيلەت العان ەدى. ءبىر ايدان كەيىن مەيىرحان اقداۋلەتوۆ سول پارتبيلەتتەن ايىرىلدى. وسىنداي جاعدايدىڭ ءبارى ادام جانىنا اۋىر سوققى بولىپ ءتيىپ، ار-نامىسىن اياققا تاپتايتىن ەدى. – دەمەك، جەلتوقسان كوتەرىلىسىن زەرتتەۋگە وسىنداي جاعدايلار ىقپال ەتتى عوي؟ – ءيا، وسىنداي سەبەپتەر مەنىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىمە سەبەپ بولدى. بۇل قاسىرەت وقيعاسىنا بايلانىستى ماتەريالدار ەندى-ەندى جاريالانا باستاعان كەز بولاتىن. گازەتتىڭ اتى – گازەت. ول ءار جەردە ءبىر قالىپ قويۋى مۇمكىن. جىرتىلادى. جوعالادى. ونى ساقتاۋدىڭ جالعىز جولى – كىتاپ ەتىپ شىعارۋ دەپ بىلدىك. ءبىز قىزمەت ەتەتىن «اۋدارما» القاسىنىڭ باسشىسى عابباس قابىشيەۆ اعامىز بولاتىن. زاڭگەر تويبولدى زەينابىليەۆ ەكەۋمىز سول كىسىگە ارنايى بارىپ وسى يدەيانى ايتتىق. بىردەن قۇپتادى. كىتاپتىڭ اتىن «الماتى. 1986. جەلتوقسان» دەپ ءوزى قويىپ تا بەردى. «جانرى «ايعاق كىتاپ – كنيگا حرونيكا» بولادى»، – دەدى اقىن جاراسقان ابدىراشيەۆ. بۇل كىتاپتى قازاقشا، ورىسشا ەكى تىلدە شىعارامىز دەپ شەشتىك. ءسويتىپ، 1991 جىلدان باستاپ جەلتوقسان جايلى جيناقتاعان ماتەريالدارىمىز كىتاپ بولىپ جارىق كورە باستادى. ەكى جىلدا وقىرمان نازارىنا قازاقشا ءۇش، ورىسشا ەكى كىتابىن ۇسىندىق. مۇنان كەيىن نارىق قىسپاعىندا قالدىق. اقشا تاپشىلىعىنا بايلانىستى ويعا العان ءبىراز ىستەر كەيىنگە ىسىرىلدى. 1994 جىلى الماتى وبلىستىق تەلەارناسىنا قىزمەتكە اۋىسىپ، ءبىر جىل تەلەارنادا قىزمەت ەتتىم. مۇنان كەيىن «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ اۋىستىم. 1995 جىلى سەيداحمەت قۇتتىقادامنىڭ شاقىرۋىمەن «اراي» جۋرنالىنا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە باردىم. سەيداحمەت اعادان كەيىن «اراي» جۋرنالىنا اسقانباي ەرعوجايەۆ رەداكتور بولىپ كەلدى. بۇل كەزدە ءبارى دە جاپپاي جەكەشەلەنىپ جاتقان ەدى. قولىنان كەلگەندەر تۇيەنى تۇگىمەن جۇتتى. دۇنيە ءبولىستىڭ سوڭى نە بولارى بەلگىسىز. مەن اقىرى ويلانا كەلىپ 1997 جىلى «توعاناي ت» سەرىكتەستىگىن قۇرىپ، باسپا اشتىم. بۇعان دەيىن جۋرنالدا ءجۇرىپ باسپانىڭ بار جۇمىسىن ۇيرەنىپ العانمىن. كەيىن مۇزافار الىمبايەۆ پەن قۇرمانباي تولىبايەۆ اعالارىمىزدىڭ اقىلىمەن 1965 جىلدان باستاپ 25 كىتاپ بولىپ باسىلعان «جىل – ون ەكى اي» دەگەن جيناقتى شىعارۋدى قولعا الدىم. بۇل جيناقتى كىتاپ كۇيىندە تاراتۋ قيىن بولعاندىقتان، 2001 جىلى جۋرنال رەتىندە تىركەتتىم. قۇدايعا شۇكىر، 2001 جىلدان بەرى «جىل – ون ەكى اي» تازا ادەبي-تانىمدىق باسىلىم رەتىندە بۇلدىرشىندەردىڭ كوز قۋانىشىنا اينالىپ كەلەدى. – تالعات اعا، جەلتوقسانعا قايتا ورالساق. وسى كوتەرىلىستىڭ اشىلماعان سىرلارى بار ما؟ – اشىلماعان قۇپيا سىرلارى جەتكىلىكتى. جەلتوقسان – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس. ساياسي باعاسىن الماۋىنىڭ ءوزى ءبىراز جايتتى اڭعارتىپ تۇر ەمەس پە؟! ءبىر مەزەت قىزىق ءۇشىن «جەلتوقسان نەگە ءوز دەڭگەيىندە اتالىپ وتپەيدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورشى. شەنەۋنىكتەرگە سالساڭ، جەلتوقسان دەگەن ايدىڭ اتىن وزگەرتىپ جىبەرگىسى كەلەدى. وسى ايعا انا مەرەكەنى دە، مىنا مەرەكەنى دە تىقپالاي بەرەدى. ءتىپتى جاستارىمىز قان كەشكەن كۇندى شاتاستىرۋ ءۇشىن 16 جەلتوقساندى تاۋەلسىزدىك كۇنى ەتىپ بەلگىلەپ تاستادى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كۇن 25 قازان ەدى عوي. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى سول كۇنى رەسمي بەكىتتىك. كەشەگى كەڭەستەر وداعىنا ەنگەن بارلىق ەل قاي كۇنى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاسا، سول كۇندى مەيرام رەتىندە تويلايدى. ءبىز عانا قۇبىلىپ وتىرمىز. نەگە؟ ويتكەنى بيلىككە ەل-جۇرتتى شاتاستىرۋ قاجەت بولدى. ءدال سولاي ەكەنى قالاي قيتۇرقىلاسا دا كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟! – وسىدان 28 جىل بۇرىن وتكەن بۇل كوتەرىلىستەن بيلىك نەگە ۇرەيلەنەدى؟ – جەلتوقسان كوتەرىلىسى – قازاقتىڭ بەتى تولىق اشىلماعان قاسىرەتتى تاريحى. ءبىزدىڭ بيلىك جەلتوقساندى ايتساق، ۇلتارالىق ارازدىق تۋىندايدى دەپ ويلايدى. سول سەبەپتى بۇل كوتەرىلىستى ايتپاۋعا بارىن سالادى. باستاپقىدا بۇل ساياسي وقيعا ورىس پەن قازاق اراسىنداعى قاقتىعىس رەتىندە سيپاتتالدى. ورتالىقتىڭ ءوزى قازاقتىڭ ۇلتشىلدىعىن بەتىنە باستى. وزبەكستاندا راشيدوۆتى قاماققا العانى سەكىلدى، وسى ارقىلى قونايەۆتىڭ موينىنا قىلبۇراۋ سالامىز دەپ جوسپارلادى. ءبىراق ديمەكەڭ وتە تازا ادام ەدى. ودان ەشقانداي كىنا تاپپاعان سوڭ، «جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى قازاقتار، مەملەكەتتەگى باسشىلىق قىزمەتتە دە قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتىق» دەگەن جەلەۋمەن تالاي نارسەنى قوڭىرسىتتى، ىلاڭ سالدى. – ول كەزدە ءبىزدىڭ بيلىكتە كىلەڭ ينتەرناسيونالدار وتىرعان جوق پا ەدى؟ سوندا گورباچيەۆتىك بيلىك نەدەن قورىقتى؟ – بيلىكتەگىلەردىڭ ءبارى ينتەرناسيوناليست بولدى دەي المايمىن. ولاردىڭ اراسىندا دا ۇلت ءۇشىن كۇرەسكەندەر كەزىكتى. مەنىڭشە، بۇگىن دە سونداي. ارادا 28 جىل وتسە دە، الابوتەن ايىرماشىلىقتى كورىپ تۇرعان جوقپىن. ءقازىر بيلىكتە نەگىزىنەن ءتۇرى قازاق ادامدار وتىر. اۋداننان باستاپ، وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىنگى بارلىق مايلى ورىنداردا قانداستارىمىز جايعاسقان. جوعارىداعىلاردىڭ ساياساتىنا ساي، شەتىنەن اسىرەساق... قازاقتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان جۇمىس جاساۋعا كەلگەندەگى ىس-ارەكەتتەرىنە قارنىڭ اشادى. 1986 جىلى وسىنداي ەدى، ءقازىر دە سول قالپى... – قونايەۆتىڭ الىنۋىنا تەك قازاقتار عانا قارسىلىق تانىتقان جوق قوي. نەگە ءبىز مۇنى ايتپايمىز؟ – راس ايتاسىڭ، الاڭدا وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بولدى. ماسەلەن، مەن بىلەتىن جەلتوقسانشى ۇيعىر جىگىت ءقازىر شەلەكتە تۇرادى. وسى سەكىلدى ساناۋلى ادامدار بار. ءبىراق كوپ ەمەس. الاڭعا شىققان باسقا ۇلت وكىلدەرى ۇستالسا، دەرەۋ بوساتىپ جىبەرىپ وتىرعان. قارسىلىق بىلدىرۋشىلەردىڭ اراسىنان نەگىزىنەن العاندا قازاقتار عانا جازالاندى. ۇلتشىلدىق قاي كەزدە بوي كورسەتەدى؟ ۇلتتىق كەمسىتۋشىلىك بەلەڭ العان تۇستا... – ءقازىر دە ۇلتشىلدار توبە كورسەتە باستادى دەيدى عوي... – دەمەك، ءقازىر دە قازاق كەمسىتۋشىلىكتەرگە ۇشىراپ وتىر. انىعىندا، تاۋەلسىز ەمەسپىز. ءبىز ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاي المايتىن دارەجەدەمىز. – نەگە؟ نەگە ءبىزدىڭ زيالىلار اۋىز اشا المايتىن دارەجەگە ءتۇستى؟ – ءبىز بيلىكتى تىڭداۋعا مىندەتتىمىز. ولار «سەندەردىڭ ساياساتتا شارۋالارىڭ بولماسىن، ءبىز بارمىز، ءبارىن ءوزىمىز-اق شەشەمىز» ۇستانىمىندا قاتىپ قالعان. سوندىقتان بيلىكتىڭ ايتقانىنا كونىپ، كەدەندىك جانە ەۋرازيالىق وداقتارعا كىردىك. نە وزگەردى؟ قازاقستان دامۋ جولىن ەمەس، قۇلدىراۋ جولىن تاڭدادى. – قازاق ۇلتىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس وسىعان دەيىن جالعاسىپ كەلدى. ءقازىر نەگە كۇرەسكەر ازاماتتار جوق؟ – ۇنسىزدىك باسىم شىعار، ءبىراق كۇرەس توقتاعان جوق. مۇحتار ماعاۋيننىڭ وتكەندە «جاس الاشقا» بەرگەن سۇحباتى مەن ودان بۇرىنعى جاريالانعان «قازاقسىز قازاقستان» اتتى ماقالاسىن الىڭىز. بۇل سانا تاۋەلسىزدىگىنىڭ كۇرەسى ەمەس دەپ ايتا الاسىز با؟ جاڭاوزەن وقيعاسىنان سوڭ امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى قانداي وتتى، جىگەرلى ماقالا جازدى! بۇل تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستىڭ توقتاپ قالماعانىن كورسەتەدى. مەن كوشەدەگى ءار قازاقتىڭ بويىنان كۇرەسكەرلىك رۋحتى بايقايمىن. بۇل ورايدا كەيبىر ازاماتتاردىڭ پەندەشىلىگى باسىم ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. بىرەۋلەر بالا-شاعاسىن، ەندى بىرەۋلەر بيزنەسىن ويلايدى. مىسالى، ءوز باسىم ءاردايىم ويىمدى اشىق ايتامىن. «ايتپاي قويدى-اۋ دەمەسىن» دەگەن كىتابىم دا جارىق كوردى. كەدەندىك، ەۋرازيالىق وداقتارعا قارسىلىعىمدى ەركىن ويلى باسپا ءسوز قۇرالدارى ارقىلى ۇزبەي ءبىلدىرىپ كەلەمىن. بەلسەنىپ، مىنبەرگە ۇمتىلماعانىممەن، كۇرەس جولىم وسىنداي. مەنى دە «بالا-شاعاڭىز بار عوي» دەپ قورقىتىپ، ۇركىتەتىندەر جوق ەمەس. ولار سالىقپەن، باسقامەن قورقىتقىسى كەلەدى. ءبىراق العان بەتىمنەن قايتپايمىن. سوندىقتان دا كۇرەسكەر ازاماتتار جوق دەپ كەسىپ-پىشىپ ايتۋعا بولمايدى. – ارامىزدا قازاقستاندى بولشەكتەپ تاستاعىسى كەلەتىندەر دە ۇشىراسادى-اۋ. سونى ءسىز سەزىندىڭىز بە؟ – ءبىزدىڭ حالىق مەملەكەتتى ەكىگە، يا ۇشكە بولۋگە جان-تانىمەن قارسى. بۇعان جول بەرمەيدى. ەگەر وسىنداي كۇن تۋا قالسا، حالىق كۇرەسۋگە دايىن. دەسە دە، ارام نيەتتەگى توپتار، ساياسي ۇيىمدار بار بولۋى مۇمكىن. مىسالعا، ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلدەرى 9 مامىردا كسرو-نىڭ جالاۋىن كوتەرىپ، اۆتوشەرۋگە شىقتى. ءبىزدىڭ قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ سورلىلىعى سول – ءتىپتى مۇنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتۋعا جاسقاندى. وسىنى نەگە اشىق ويلى گازەت، تەلەارنالار عانا ايتۋى ءتيىس؟ نەگە بيلىكتىڭ اقپارات قۇرالدارى قوڭىراۋلاتىپ كوتەرمەيدى؟ ەلدىڭ پاتريوتى كىم سوندا؟ مەنىڭشە، بيلىكتى وپپوزيسيا ەمەس، سول كسرو-نىڭ جالاۋىن كوتەرگەندەر توڭكەرىپ تاستاۋى مۇمكىن. وسىنداي ەل اراسىندا ىرىتكى سالۋشىلاردى اۋىزدىقتاي الماي وتىرىپ، ەۋرازيالىق وداققا قارسىلارعا جاق اشتىرماۋ ماسقارا عوي، ماسقارا!.. ءوز باسىم وسىنى تۇسىنە المايمىن. بۇل نە دەگەن سورلىلىق!.. – ويى بۇزىقتاردىڭ ارقا سۇيەيتىن رەسەيى بار دەيىك، ال ءبىز كىمگە ارقا سۇيەيمىز؟ – قازاق – قازاق حالقىنا ارقا سۇيەيدى. حالىق ەگەر قاجەت بولسا، ەل مەن جەردىڭ بۇتىندىگى، ەرتەڭى ءۇشىن ايانباي كۇرەسەتىنىنە سەنەمىن. – بيلىك حالىقتان قورىقپايدى، ەگەر كىشكەنە ىقسا، سويتەر مە ەدى؟ – ارينە، اۋىزبىرشىلىگى جوق حالىقتان بيلىك قورىقپايدى. بىزدە ءقازىر، بىرىنشىدەن، اۋىزبىرشىلىك جوق. ەكىنشىدەن، بۇقارانىڭ بويىن كوزسىز ۇرەي بۋىپ تۇر. جاڭاوزەن وقيعاسىن الايىق. ەگەر وسى وقيعاعا شىن مانىندە كىنالى ازاماتتار جازالانعاندا، وندا، ءسوز جوق، حالىق ويانار ەدى... زامانبەك پەن التىنبەك قازاسىنىڭ، ارقانكەرگەندەگى وقيعانىڭ، شىمكەنتتەگى شەكاراشىلاردى قىرىپ تاستاعان ۇشاق اپاتىنىڭ اقيقاتى ايتىلعان جوق. الماتىدا قارا حالىق كۇن كورىپ وتىرعان بازار ەكى كۇننىڭ بىرىندە ورتەنەدى. وعان ەشكىم جاۋاپتى ەمەس. وسىنداي وقيعالاردىڭ ءبارى ۇرەيگە ۇرەي جامادى. بۇل ۇرەيدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى... – قيىن كەزدە ۇلتتى تىعىرىقتان الىپ شىعار باتىر تۇلعا تۋۋى قاجەت ەمەس پە؟ – ونداي تۇلعالار بار. ولار ەل باسىنا كۇن تۋعان قىستالاڭ كەزدىڭ بارىندە كورىنگەن. ماسەلەن، مۇحتار شاحانوۆ. سول كىسىنىڭ 1989 جىلعى كسرو جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنىڭ الدىنداعى سويلەگەن ءسوزىن ەسكە تۇسىرەيىك. قانداي باتىرلىق، قانداي ەرلىك! سول ەرلىكتىڭ جاسالعانىنا بيىل 25 جىل تولدى. ءبىز ونى اتاۋسىز قالدىردىق. 1986 جىلدان كەيىن وسى شىندىقتىڭ ايتىلۋىن ۇلت بولىپ كۇتپەپ پە ەدىك؟ مۇنى بۇكىل الەمدەگى بىزگە جانى اشيتىن بارلىق ەل سارىلا كۇتتى. قازاقستاندىق 99 دەپۋتاتتىڭ جۇرەگى داۋالاماعان ەرلىكتى مۇحتار شاحانوۆ قانا جاسادى. حح عاسىردا قازاق ءدال وسىنداي ءۇش ەرلىك جاسادى. ءبىرىنشىسى – الاش ارىستارىنىڭ ەرلىگى. ەكىنشىسى – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ سوعىس كەزىندە كورسەتكەن قاھارماندىعى، ودان كەيىنگى از كۇنگە ەلگە كەلىپ، قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرىنا ارالاسۋى. ءۇشىنشىسى – جوعارىدا ايتقان شاحانوۆتىڭ تەڭدەسسىز باتىرلىعى. – بيلىكتى جەردەن الىپ، جەرگە سالدىق. اعا، ءبىز وسى شەندىلەرىمىز جاساپ جاتقان يگى ىستەردى ۇمىت قالدىرعان جوقپىز با؟ – شەندىلەرىمىزدىڭ يگىلىكتى ىستەرىن كەڭىرەك بىلگىسى كەلگەندەر «ەگەمەن قازاقستاننان» باستاپ، بيلىكتىڭ نانىن جەيتىن بارلىق گازەتتەردى وقىعانى ءجون. ولار كۇندە سانامالاپ، جىپكە ءتىزىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتى جاريالادىق دەپ كۇپىنەمىز. كەشەگى وداقتاس 15 رەسپۋبليكانىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىك الا الماي قالعان ءبىر ەل بار ما؟ جوق. ەندەشە، نەگە بۇل ءبىر عانا ادامنىڭ ەرلىگى رەتىندە باعالانۋى كەرەك؟ ءبىزدى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ مويىنداۋىن، شەكارانى بەلگىلەۋىمىزدى، مەملەكەتتىك دامۋ بارىسىنداعى ءتۇرلى جەتىستىكتەردى جوققا شىعارمايمىن. مەنى حالىقتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى الاڭداتادى... – ءدال وسى ساياسي جولمەن جۇرسەك، 15 جىلدان كەيىن قازاقستان قانداي ەل بولادى؟ – ءدال وسى قالىپتا كەتە بەرسەك، تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلامىز با دەپ قورقامىن. ءقازىردىڭ وزىندە پۋتين «تۇر» دەسە – تۇرامىز، «جات» دەسە – جاتامىز. دەسە دە، مەنىڭ ىشىمدە ءبىر ءۇمىتتىڭ شىراعى جانعان. ول رەسەيدىڭ الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق قىسپاعىنا ۇشىراۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وكىنىشتىسى، رەسەيلىكتەردىڭ كوبى «كسرو-نى قايتا قۇرامىز» دەگەن الدامشى ساعىمدا مالدانىپ ءجۇر. بۇل جايت ەلدى كۇيرەۋگە اكەلەتىنىن ەندى عانا سەزىنە باستادى. ولاردىڭ الەۋەتى ءقازىردىڭ وزىندە السىرەدى. ەندى كۇيزەلىسكە تۇسكەن ورىستاردىڭ وزدەرى بيلىككە قارسى شىعادى. ءپۋتيننىڭ بۇگىنگى ساياساتىن قولدامايتىن ءيمانجۇزدى ورىستار از ەمەس. ولار ءبىر كۇنى رەسەيدىڭ جەمقور بيلىگىن توڭكەرىپ تاستاۋى بەك مۇمكىن! – جەمقور دەگەننەن شىعادى، ءبىزدىڭ كەيبىر شەندىلەردى پاراقور دەپ تەمىر تورعا توعىتىپ جاتامىز. بۇل كەزىندەگى «حالىق جاۋى» دەگەن سەكىلدى زاماناۋي جازالاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەس پە؟ – مەن ولاي دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى بىزدە جەمقورلىق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سالتىنا اينالىپ كەتكەلى قاشان! اقشا بەرىپ – وقۋعا تۇسەدى، اقشا بەرىپ – جۇمىسقا تۇرادى. اقشا بەرىپ قىزمەتكە تۇرعان ادام پارا المايدى دەيسىڭ بە؟ بۇل – دەرت، بۇل – ىندەت. بۇعان حالىق اشىنعالى قاشان!.. حالىقتىڭ اشۋىن باسۋ ءۇشىن جانە ونىمەن وزدەرىنىڭ دە جان اياماي كۇرەسىپ جاتقان كەيىپتەرىن تانىتۋ ءۇشىن ءسال قيىس باسقان جوعارى شەندىلەردى پاراقور دەپ ۇستاعان بولادى. بۇل، مەنىڭشە، كوزبوياۋشىلىقتان باسقا ەشتەڭە ەمەس! سەبەبى سول ۇستالعانداردىڭ دەنى ارتىنشا بوستاندىققا شىعىپ جاتادى. – اعا، ەندى قىسقاشا سۇراقتار قويايىن. ءسىز 60 جىلدىق عۇمىرىڭىزدا نە ءبىتىردىڭىز؟ – «الماتى. 1986. جەلتوقسان» كىتابىنىڭ 7 تومىن جارىققا شىعاردىم. 1989 جىلدان بەرگى بار عۇمىرىمدى قازاق تاريحىنا، تاعدىرىنا قاتىستى وسى ىسكە ارنادىم دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىن. – جەلتوقسانشىلارعا دەگەن كوزقاراس تۇزەلۋ ءۇشىن «كازاحسكوە دەلودا» اتى اتالعان، «قازاق ۇلتشىلدىعى» ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتىلعان د.قونايەۆ، ا.اسقاروۆ، ءو.جولداسبەكوۆ، س.اشىمبايەۆ سەكىلدى ازاماتتاردى جەلتوقسانشى دەپ تانۋ كەرەك پە؟ – قازىرگى بيلىك جەلتوقسانشىلاردى ءباتۋاسىز، بەرەكەسىز ەتىپ كورسەتۋگە بارىنشا تىرىسادى. «ۇلت ءۇشىن باس كوتەرسەڭ، سەنىڭ كورەر كۇنىڭ وسىلاي بولادى» دەپ ەلدىڭ مىسىن باسقىسى كەلەدى. ولاردى ارزان ساياسي ويىندارعا ارالاستىرىپ، بولشەكتەپ ءبىتتى. سوندىقتان ءبىز باتىرلارىمىزدى ءوزىمىز ارداقتاۋعا ءتيىسپىز. ال ديماش، اسانباي سەكىلدى اقساقالداردى جەلتوقسانشى ەتۋ دۇرىس ەمەس. شاحانوۆ اعانىڭ ءوزىن جەلتوقسانشىلاردى اقتاۋشى رەتىندە تانيمىز. – اۋعان ارداگەرلەرى بۇگىنگى ساياسي ەليتادان ويىپ تۇرىپ وزىندىك ورنىن الدى. سول ساياسي ەليتادا جەلتوقسانشىلار بار ما؟ – قۇدايعا شۇكىر، بار. ساناۋلى بولسا دا ۇشىراسادى. نۇرتاي سابيليانوۆتى سولاردىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. وبلىستىق دەڭگەيدە اكىم بولىپ وتىرعان، باسقا دا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاراتىن قىز-جىگىتتەر جەتەرلىك. – جەلتوقسانشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلدى مە؟ – وسىدان ەكى اي بۇرىن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى وتكىزگەن ءبىر جيىنعا قاتىستىم. جەلتوقسانشىلاردىڭ 7 ۇيىمىنىڭ باسشىلارىن شاقىرىپتى. سول 7 ۇيىم باسشىسى الگى كىسىنىڭ اۋزىنا تەلمىرىپ قاراپ وتىردى. ال اكىمنىڭ ورىنباسارى قاتارداعى جەلتوقسانشىلارمەن جەكىپ سويلەستى. ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن قان كەشكەنىن، قاسىرەت شەككەنىن جادىنان شىعارىپ الدى. ونىڭ بۇلاي سويلەۋگە قانداي حاقىسى بار دەسەڭشى؟! ءقازىر كىم جۇمىسسىز، كىم ءۇيسىز، كىم اۋرۋ؟ جەلتوقسانشىلار... ولار وسىنداي جاعدايعا تاپ بولامىز دەپ الاڭعا شىعىپ پا ەدى؟ جوق! اقيقاتتىڭ باسقاشا بولعانىنا وكىنەسىڭ، كوز جاسىڭدى كولدەتىپ جىلاعىڭ كەلەدى... مەنىڭشە، جەلتوقسانشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەسى بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلە قويمايدى. – سوڭعى ساۋال: جەلتوقسان – ءسىز ءۇشىن قانداي اي؟ قاسيەتتى اي ما، الدە قاسىرەتتى اي ما؟ – ءقازىر قاسىرەتتى اي... ول – قازاق تاعدىرى ءۇشىن ەڭ اۋىر ايلاردىڭ ءبىرى. جەلتوقسانعا دەگەن كوزقاراس وزگەرگەن سوڭ، بۇل قاسيەتتى ايعا اينالارى كۇمانسىز. ويتكەنى بۇل كوتەرىلىستىڭ الەم تاريحىندا الاتىن وزىندىك ورنى بار. «1986 جىلعى الماتىداعى كوتەرىلىس بۇكىل الەمدەگى سوسياليستىك جۇيەنى ىدىراتۋعا ىقپال ەتتى» دەيدى الەم ساياساتكەرلەرى، الەم تاريحشىلارى. ولار باعاسىن بىلەدى، ءبىزدى دە بىلسە ەكەن دەيدى. ءبىراق ءبىزدىڭ قازاقستاندىق بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندار، ساياساتكەرلەر مەن تاريحشىلار سولاي دەپ ايتۋعا قۇلىقتى ەمەس. مەنى قينايتىنى وسى... سۇحباتتاسقان قانات بىرلىك ۇلى ("جۇلدىزدار وتباسى" جۋرنالى، №1 سانى)
